Dagur - 07.01.1983, Blaðsíða 6

Dagur - 07.01.1983, Blaðsíða 6
FYRSTl SKIíX* ÁHÚSAVIK Við námsdvöí í Lillehammer í Noregi í vetur kynntist ég fullorðnum manni, Svein Eggen, fyrrverandi tannlækni, sem er mikili áhugamaður um ísland og íslensk málefni. Svein Eggen kom ungur til íslands og sat einn vetur, 1928- 1929, við nám í Menntaskólanum á Akureyri. Svein er ætt- aður frá Finnmörk, nyrsta fylki Noregs og er óþreytandi við að kynna íslensk málefni í blöðum í heimabyggð sinni. Sven Eggen heldur þyí fram aðfyrsti skíðaskóli heims hafi verið settur á laggirnar á Húsavík árið 1777, þegar Nikulás Buch, ungur norskur maður frá Hamraerfest, var fenginn til þess, að hvatningu Danakonungs, að kenna Hú s- víkingum skíðagöngu. Nikulás þessi settist að á Húsavík, kvæntist þar og eignaðist fjölda barna og eru niðjar hans núlifandi hundruð talsins. En fæstir bera nafn hans. Um sögu Nikulásar Buch hefur Svein Eggen ritað í blöð í Hammerfest og hann hefur aflað sér heimilda bæði héðan frá íslandi og frá Noregi. Meðfylgjandi grein Eggens er þýdd orðrétt og þar rakin í stuttu máli lífssaga Nikulásar Buch. Bjarni Sigtryggsson. arlagsins. Það var ekki síst honum að þakka að Hammerfest öðlaðist kaupstaðarréttindi, en við það var danskri einokunarverslun aflétt árið 1789. Peter Christian öðlaðist mikla þekkingu á náttúru og dýralífi Finnmerkur og íshafsins og hann eygði hvarvetna möguleika til aukinnar tekjuöflunar. Eftir hann liggur auk þess talsvert af rituðu máli og hluta þess má finna í skjalasafni Hins konunglega norska vísindafélags í Trond- heim. Peter Christian kvæntist í Más- öy kirkju, að öllum líkindum árið 1749, Önnu Marie Elisabeth Kraft (1725-1801), systur Jens Kraft, sem þá var sóknarprestur í Másöy. Þeim varð níu sona og tveggja dætra auðið. Nikulás var sjötta barnið í röðinni. Árið 1780 var Peter Christian útnefndur tollyfirvald og kan- sellírád í Kristiansand, þar sem hann lést fjórum árum síðar. Ekkja hans flutti aftur norður til Finnmerkur. Hún reisti sér hús við Ryþefjord við Hammerfest og þar andaðist hún árið 1801. Sumardag einn, árið 1977, lagði skúta af stað frá Söröya með stefnuna á ísland. Meginfarmur- inn var 30 hreindýr og sendandi var „yfirkaupmaður" Peter Christian Buch í Hammerfest. Með farminum sendi hann son sinn, Nicolay, og tilgangur þessa leiðangurs var hvorki meiri né minni en sá að freista þess að skjóta nýrri stoð undir atvinnulíf á Islandi. Nicolay Buch var 22ja ára gam- all þegar hann fór þessa ferð og þegar löndun var lokið og skipið stóð klárt til heimferðar þá ákvað hann að verða um kyrrt - og átti reyndar aldrei eftir að Kta Noreg augum eftir það. Á íslandi lá fyrir honum að setjast að og skapa sér framtíð sem athafnamaður og virtur samfélagsþegn með fjöl- breytt áhugasvið. Og forlögin út- deildu honum ríkulega sinn skammt, jafnt af meðlæti sem mótlæti. Hinni íslensku grein Buch-ætt- arinnar hefur verið óvenju lítt sinnt. Upplýsingar um Nicolay Buch, eða Nikulás Buch, eins og nafnið er skrifað á íslensku, hafa ekki verið aðgengilegar og þessi grein er tilraun til að koma þeim saman í heillega mynd. Flestar upplýsingar eru sóttar til íslenskra heimilda. Foreldrar Nikulásar Buch-ættin er merk ætt sem greinst hefur víða. Ættfaðir hinnar norrænugreinarættarinnar, Mog- ens Buch, sem uppi var á 16. öld, var sonur hertoga í Holstein en fluttist að heiman og gerðist bóndi í Danmörku. Til Noregs kom nafnið irieð föður Nikulásar, Pet- er Christian Buch (1723-1784), fæddum í Helsingör. Hann var sendur til Hammerfest, nyrst í Noregi, árið 1940 í „faktorslæri" við hina Konunglegu grænlensku, íslensku, Finnmerkur og fær- eysku verslun, þar sem hann eftir þrjú ár var gerður að verslunar- stjóra, eða „yfirkaupmanni". Hann var óvenju fjölhæfur maður og góðum gáfum gæddur og hafði mikil og góð áhrif á þróun byggð- 6 - DAGUR - 7. janúar 1983 Hreindýraflutn- ingur til Islands Árið 1773 var Peter Christian Buch Ieigð öll Söröya gegn 22ja ríkisdala gjaldi árlega, en auk þess skyldi hann leggja til í lok leigutímans 20 hreindýr. Með þessu ákvæði samningsins höfðu hin dönsku yfirvöld ísland í huga. fsland var ekki allt vel til jarð- ræktar fallið og þegar árið 1699 hafði hugmyndin um hreindýra- rækt sem viðbótarbúgreín verið sett fram af Páli lögmanni Vídalín í erindi sem hann ritaði dönskum yfirvöldum á latínu! Ekki er víst að hin latneska tunga hafi haft hinn kyngimagnaða kraft sem þurfti; í það minnsta varð ekkert úr framkvæmdum. En á sjötta og sjöunda áratug 18. aldar var veðrátta með ein- dæmum köld og grasspretta lítil og auk þess hrundi sauðfé niður úr pest. Sumarið 1771 var því haf- ist handa um fyrstu tilraun með flutning hreindýra til íslands og nokkrum dýrum sleppt við Hlíð- arenda. En tilraunin gekk ekki vel og móðuharðindin (1783-1785) bundu endi á hana. Það var svo við aðra tilraun sem P.C. Buch stóð fyrir árið 1777 sem Nikulás kom til íslands. Faðir hans var svo rausnariegur að hann sendi ekki aðeins hin 20 umsömdu dýr, heldur 30, sex tarfa og 24 kýr. Þetta voru allt úrvals dýr og sagt var að stofninn á Söröya hafi verið laus við þá sjúkdóma sem herjuðu hreindýrastofninn í landi. Og þar að auki bar Buch sjálfur kostnað- inn af flutningnum til íslands. Sjö dýranna létu lífið í hafi en hinum var sleppt nálægt Hafnar- firði. Upphaflega hafði það verið ætlunin að flytja Samafjölskyldur til íslands til að kenna Islending- um að rækta og temja hreindýr en úr því varð ekki og dýrunum var sleppt lausum á Reykjanesi. Fyrir þetta framtak var Peter Christian Buch heiðraður með medalíu með brjóstmynd Danakonungs á framhliðinni en á bakhlið meda- líunnar stóðu þessi orð: „Fryder OgÆrer". Næstu áratugi jókst hreindýra- hjörðin að vexti uns hundruð dýra gengu í hjörðum og veiði gat hafist. Frá árinu 1817 voru aðeins kálfar friðaðir en 1849 var allri friðun hætt. En harðindaveturinn 1880-1881 virðist hafa gengið verulega nærri stofninum og árið 1901 var hann með öllu friðaður. En það virðist ekki hafa dugað og líkur benda til að hann hafi að mestu verið útdauður 1930. Það var svo íslenskur maður, prestur í Kautokeino, Ólafur Jós- efsson Hjort (fæddur að Bægisá eða Stærra-Árskógi 12. júlí 1740) sem stóð fyrir þriðju tilrauninni. Hann flutti til íslands 23 dýr og var þeim sleppt á Vaðlaheiði. Fjórðu og síðustu tilraunina gerði svo Per Jensen í Avjovarre árið 1787. Þau hreindýr sem finnast á íslandi í dag á svæðun um norð- austan Vatnajökuls eru að líkind- um öll úr síðustu hjörðinni komin, ef til vill eitthvað blönduð dýrum úr hjörð Ólafs Jósefs- Nicolay Arnt (1755-1805). Peter Buch Fæddur með silfurskeið í munni og skíði á fótum í ættarbókinni „Slegten Buchs stamtavle" (Dreyer-forlagið 1927) er að finna ýtarlegar og að mörgu leyti nákvæmar upplýsing- ar um börn P.C. Buchs, öll nema Nikulás. Um hanns tendur aðeins þessi eina stutta setning: „f. ca. 1755, sagður við skiptum 1784 (sem og 1802) vera á íslandi." Engu að síður er ekki hægt annað en álíta sem svo að Nikulás sé fæddur með silfurskeið í munni, eins og sagt er. Hann er fæddur inn í athafnaríka fjölskyldu og alinn upp á menningarheimili, fjölskyldan naut álits og bjó við góð efni. Hann var auk þess búinn miklum og góðum hæfileikum eins og faðir hans. Hann hafði yndi af útiveru og stundaði veiðar og það mætti orða það sem svo að hann væri fæddur með skíði á fótum. En ekki vitum við hvort fæðingin hefur gengið illa, um móðurina vitum við frekar lítið utan það að hún var skyld Önnu Colbjörnsdatter, og að hún lést blind. Nikulás var handlaginn en engu að síður bókhneigður og hann eigaðist gott safn bóka. Lítið er til skráð um skólagöngu hans en þó er augljóst að hann hefur fengið tilsögn vel umfram það sem venja var. Hann tók í arf áhuga föður síns á gögnum og gæðum náttúr- unnar. Hann nam iðn sem beykir, auk þess sem hann kynntist læknavísindum - já, galdur og seið ef svo mætti kaíla. Allt átti þetta eftir að koma honum að góðum notum í hinum nýju heim- kynnum. Á íslandi fékk Nikulás strax frá byrjun orð fyrir að vera fær í flestan sjó og flest fórst hon- um velúrhendi. Fyrsti skíðaskóli í heimi Fátt bendir til þess að Nikulás hafi skipulagt vetursetu þegar hann fór út. En landið hefur heillað hann og þegar hreindýrunum hafði verið sleppt fór hann á fund yfirvalda dönsku Einokunnar- verslunarinnar í Reykjavík. Þar í húsum, sem og meðal stjórnvalda á íslandi, voru menn að góðu kunnir fjölskyldu Buchs, en ung- um Norðmanni stóð samt ekki margt til boða á íslandi. Hann fékk samt starf sem undirassistent hjá versluninni á Húsavík. Niku- lás hafði annaðhvort haft skíði með sér eða fengið þau send heiman frá Noregi og þegar snjóa tók norður í Þingeyjarsýslu næsta vetur fór hann að iðka íþrótt sína. Og laghentur sem hann var þá smíðaði hann auk þess skíði úr rekaviði. Heimamenn voru orð- lausir. Þeir þekktu að vísu þrúgur sem þeir notuðu til að komast gangandi leiðar sinnar um þykk snjóalög en þetta var nokkuð nýtt ogframandi. Þótt merkilegt megi virðast þá er ekki víða minnst á skíði í forn- sögunum íslensku þótt skíða- ganga hafi verið mikið iðkuð í Nor- egi. í Konungsskuggsjá, sem rituð er á 13. öld, segir m.a.: „En þat mun þykkja meiri undr, er svá er í frá sagt um þá menn, er þat kunnu, at temja tré eða fjalir til þess at sá maðr, er hann er eigi fimari á fæti en menn aðrir, með- an hann hefir ekki annat á fótum en skúa sína eða elligar bera fætr sína, en jafnskjótt sem hann bindr fjalarundirfætrsér, annattveggja sjau álna langar eða átta þá sigrar hann fugla at flaug eða mjóhunda atrás ..." Sumir eru þeirrar skoðunar að landnámsmenn hafi haft skíði með sér til íslands, en skíðaganga hafi lagst niður með tímanum. En það þurfti í það minnsta Finn- merkurbúa til að innleiða íþrótt- ina að nýju. Framtakssemi Nikulásar spurðist til Kaupmannahafnar og konungur lét þau boð ganga til stiftamtmanns, að ef hann teldi skíðagöngu geta komið íslending- um tii góða þá skyldi hann hvetja undirassister Buch til að kenna öðrum íþróttina. Og fyrir það skyldi hann verðlaunaður. Og þar með hóf fyrsti skíðaskóli heimsins göngu sína- árið 1777. Nemend- ur voru þrír! En Nikulás hélt Sveiu Eggen og Amgrímur Bjarnason í \ kennslunni áfram og í dag er hans helst minnst fyrir það að hafa inn- leitt skíðaíþróttina á íslandi og hann á heiðurinn af því að íþrótt- in breiddist út um Þingeyjarsýslu í lok 18. aldar. Að ósekju á fund yfírvaldsins Að nokkrum tíma liðnum var Nikulás hækkaður í tign, frá því að vera verslunarþjónn í það að verða assistent. Yfirmaður hans var sá mektugi yfirkaupmaður Höyer. Hinn mektarmaðurinn á Húsavík á þeim tíma var Björn Thorlacius, forstöðumaður brennisteínsverksins. Hann var sonur Halldórs biskups Brynjólfs- sonar. Kristjana kona Björns var norsk íaðra ættina og Nikulási var vel tekið á heimili þeirra. Eftir að- stæðum þeirra tíma voru þau hjón sterkefnuð. Þau áttu tvær dætur. Þekking Nikulásar á læknis- fræði spurðist fljótt út og til eru margar sögur af því hvernig hann hjálpaði fólki sem þjáðist af ýms- um og ólíkum sjúkdómum. Júní- dag nokkurn árið 1779 gerði

x

Dagur

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagur
https://timarit.is/publication/256

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.