Þjóðviljinn - 26.03.1960, Blaðsíða 6

Þjóðviljinn - 26.03.1960, Blaðsíða 6
6)— ÞJÓÐVILJINN — Laugardagur 26. marz 1960 Laugardagur 26. marz 1960 — ÞJÓÐVILJINN — (7 ••U jLz- íiH tnvjrniímtnz 97. þáttur 26. marz 1960 DlÓÐVILJINN Útgefandi: Sameiningarflokkur alÞýðu — Sósíalisfcafiokkurinn. — Rltstjórar: Magnús Kjartansson (áb.), Magnús Torfi Ölafsson, Big- urður Guðmundsson. — Fréttaritstjórar: ívar H. Jónsson, Jón Bjarnason. — Auglýsingastjóri: Guðgeir Magnusson. — ítitstjórn, afgreiðsla. auglýsinpar. prentsmiðja: Skólavörðustíg 19. — Síml 17-500 (5 línur). — Askriftarverð kr. 35 á mán. — Lausasöluv. kr. 2. Prentsmiðja ÞJóðviljans. rxzz r.tz zxzz StXfc zzt gtíi tuii & aÆ K: Iti! 5ÍU m m jiii §§ ■ ■ m ÍÍS •g ur Er okkur ekki nóg boðið? fjað er nú komið fram, sem spáð hefur verið '* hér í blaðinu, að verstu og hættulegustu andstæðingar okkar á landhelgisráðstefnunni í Genf eru Eandaríkin. Á ráðstefnunni 1958 sviku Bandaríkin Íslendinga — bitu okkur í bakið, eíns og Morgunblaðið orðaði það — og fluttu tillögu sem var enn andstæðari hagsmunum okkar en nokkurntíma tillaga Breta. Og nú hafa Bandaríkin tekið forustu fyrir andstæðingum okkar, gengið fram fyrir skjöldu, og Bretar láta sér nægja að lýsa yfir því að í landhelgismálinu lúti þeir forustu Bandaríkjanna í einu og öllu! Bandaríkin fíytja enn sömu tillögu og síðast, með smávægilegum skýringargreinum, en auk þess hafa fulltrúar þeirra'' bitið höfuðið af skömminni með því að bjóða íslendingum mút- ur frammi fyrir öllum heimi og lýsa yfir því að það komi til mála að hygla íslendingum eitt- hvað sérstaklega ef við viljum taka þátt í því að svíkja önnur 12 mílna ríki og kreppa kosti þeirra. Þetta er ósæmilegasta móðgun sem okk- ur hefur nokkru sinni verið sýnd, og í saman- burði við hana er vopnað ofbeldi Breta hrein- skiptið og heiðarlegt. fjegar tillaga Bandaríkjanna kom fyrst fram 1958 litu allir íslendingar hana svo alvarlegum augum, að ríkisstjórnin ákvað að grípa til þeirra óvenjulegu ráðstafana að bera fram opinber mót- mæli við Bandaríkjastiórn. í viðtali við fulltrúa Bandaríkjastjórnar hér á landi lýsti Guðmund- ur í. Guðmundsson yfir því samkvæmt eigin frásögn „ að tillagan gæti haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir utanríkispólitík íslands. Benti hann á að öll dagblöð á íslandi og alþjóð liti á tillögu Bandaríkjanna sem hnífsstungu í bak ís- lendinga“. I þessum mótmælum ráðherrans fólst þannig mjög alvarleg hótun um það að íslend- ingar hlytu að endurskoða samninga sína við Bandaríkin ef þau héldu áfram að sýna íslend- ingum fullan fjandskap í einu brýnasta lífshags- munamáli þjóðarinnar, Þetta var auðvitað rök- rétt ályktun fyrir alla þá sem hugsuðu eins og íslendingar, — en hjá utanríkisráðherranum urðu þetta orðin tóm. Bandaríkin breyttu í engu afstöðu sinni; þau létu sig ekki muna um að svíkja öll ákvæði hernámssamningsins þegar Bretar hófu árás sína, svo sem til þess að sanna í verki hvers virði „verndin“ væri; en „utan- ríkispólitík Islands“ hélt áfram að vera svo fyrir- sjáanleg að eftir allan fjandskap og ögranir Bandaríkjanna var þeim heimilað að bæta við nýrri herstöð á Snæfellsnesi. enda hafa banda- rísk stjórnarvöld nú sannað hvert mark þau taka á íslendingum og hvers þau meta okkur með því að endurtaka fjandskan sinn og lýsa okkur jafnframt á alþjóðaþingi sem aumingjum . og væntanlegum mútuþegum. er þá ekki mælirinn skekinn og fullur, er íslendingum ekki nóg boðið? Er ekki kominn tími til að við hættum að afhenda land okkar, fórna æru okkar, öryggi og sjálfsforræði, í þágu stórveldis sem æ ofan í æ sýnir okkur opinber- an fjandskap í máli sem er svo alvarlegt að það varðar alla framtíð þjóðarinnar? Er ekki ráð að bandarískir valdamenn fái að finna það í verki, þrátt fyrir kynni sín af sumum hérlendum póli- tíkusum, að íslendingar eru ekki þeir rakkar að þeir láti í senn berja sig og friða sig með mút- um. — m. et! Árni Guðmundsson bifreið- arstjóri, Hringbraut 78 er sextugur í dag, fseddur að • Kambi í Holtum i-Rangár; vallasýslu 26. marz ái-'.ð 1900 og því 20. áldar maðúr í' húð og hár. Um tvítugs aldur fluttist Árni hingað suður með foreldrum sínum. Fyrst vann liann hér á eyrinni, m.a. við byggingu hafnargarðsins inn að Klöpp og frá Ingó’fs- garði að Löngulínu, milli þess að hann var suður í Öskju- hlíð að spreng.ja grjct i liöfn- ina, e:nhversstaðar i grennd við þann stað sem í dag er kenndur við Boulevard B;ngó. Það veit ég að Árna er meinilla við að ég sé að minn- ast á þetta afmæli hans; svo meinilla að ég efast um hann fyrirgefi mér það, en enginn gerir svo öllum líki, og það hefur aldrei hvarflað að mér að reyna slíkt. Önnur sveit. — Það er ekkert um mig að segja, svarar Árni, þegar mér liefur loks tekizt að ná tali af honum — og hann grunar mig þegar um græzku — Nei, en segðu mér, þú tuttugustu aldar maður, hvernig voru vinnubrögðin í sveitinni áður en þú flutt:r að austan? — Þau voru nú csköp svip- uð og þau höfðu áður verið, það var heyjað með orfi og hrífu i þýfi — bæði utan túns og innan. — En vegirnir og farar- tækin? . — Þá vo'ru aðeins hestar og vagnar, og vegimir mjög slæmir eðá engir, svarar Árni. Og nú'flytur h'artn bændun- um eystra bensín og olíur til að vé’slá vélsléttuð tún. Sveitin hans ganda er h’n sama og fyrr — en þó allt önnur. Bakaðir upp. i I' ÞRIÁTI — En varstu ekki sjómað- ur einhverntima Ámi? — Jú, meðan ég átti enn heima fyrir austan réri ég á vetrum suður í Grindavík og Leiru. — Það hafa ekki verið komn’r vélbátar þá? — Nei, það voru engir vél- bátar þá — það voru ekki einu sinni trillubátar. Það voru engar vélar þá. Lánan og netin voru dregin með hönd- unum. — Og hafnimar? —- Það voru engar hafnir þá. Það varð að setja bátana á þurrt land á hverju kvöldi. Þeir voru settir upp í varir sem ruddar vom í stórgrýtis- kambinn. Þeir voru settir með spili oftast og aldrei hafðir á floti yfir nóttina, það var ekki óhætt. — Hvernig voru þau spil? — Þau voru rammlega fest uppi á landi og á þeim vom krossarmar úr tré sem menn gengu á og sneru og drógu bátana þannig upp. Þegai1 gott var veður vom bátarn- ir ekki settir nema rétt upp fyrir flæðarmálið, og þá voru þeir bakaðir upp, þeim var ýtt á hlummum úr hvalbeini, menn röðuðu sér á þá og, ýttu þeim upp. — Var ekki farið stutt á þessum bátum — Nei, það var oft róið langt, farið langt út til að komast i fisk. — En þegar svo hvessti af landi? Þá var krusað til lands og barið. Þá urðu menn að ,,berja“ sem kallað var, róa móti storminum. Það var oft erfitt. — Seinna var ég eina vertíð á skútu. Seagull. Vermenn og Kolviðarhóll. Nú þeysir Árni Guðmunds- son í einu olíuferliki frá B.P. austur fyrir fjall og upp í efstu afkima Árnessýslu á nokkrum timum, svo mér dettur í hug að spyrja hann hvaða farartæki vermennirnir að austan hafi notað þegar hann var ungur piltur. * — Þá gengu menn vitan- lega alla leið austan úr sveit- um. Þegar bezt lét var maður kannski reiddur fyrstu bæjar- leiðirnar. Menn báru nesti til ferðarinnar og allan fataút- búnað til vetrarins. Það voru oft þungir baggar og oft var mikill snjór og ófærð. — Hvað voruð þið leng; hingað ? — Tvo til þrjá daga, eftir því hvernig Veður var. Það var oft seingengið yf'r Hellis- heiði, og oft gistum við á Kolviðarhóli. — Svo þér er þá kannski ekki sama hvað verður um Kolviðarhól ? — Nei, ég er einn af þeim sem ekki er sama um hvað verður um Kolviðarhól. enda þótt ég sé ekki í Koíviðar- hólsfélaginu. Heíur ekið í 35 ár. — En þú hefur ekki gerzt sjómaður. — Mér féll aldrei sjcrinn; ég var alltaf ákaflega sjó- veikur, gat varla á heilum mér tekið. En í þá daga var ekki um annað að ræða. — Hvenær gerðist þú bíl- stjóri? — Ég byrjaði að aka árið ÍSLENZK TUNGA Ritstjóri: Áini Böðvarsson. TYRIÐ 1925 og þá á Vörubilastöð Reykjavikur. Þá var ekkert bílstjórafé- lag? — Nei, þá var ekkert bíl- stjórafélag t'l. Hver átti sinn bíl og samvinnurekstur var á stöðinni. Bílstöðin hét Þrótt- ur, eins og félag vörubílstjóra var .skírt síðar, en þá voru . bílstjórarnir dei'd í Dags- brún... Jú, ég er einn af stofn- endum. vörubí'stjórafélagsins Þróttar. — Þú ert búinn að vera lengi bílstjóri? — Já, ég hef ekið bíl stöð- ugt í 35 ár. Hef verið frekar . heppinn í því starfi, ekki orð- ið fyrir neinum sérstökum óhöppum. Ég fór til Olíu- verzlunar Islands árið 1939 og hef ekið olíubíl síðan nema í tvö ár. Frá Skaqafirði til Núpsstaðar. ■ — ‘ Nú akið þið oliu og benzíni austur til Núpsstaðar og upp um allar sveitir. — Á striðsárunum voru þetta aðallega benzínf.utn- ingar út á land. Þá tókum við bgnzínið í Hvalfirði og flutt- um það norður, allt norður um allan Skagafjörð. Ileilt sumar seinna ók ég frá Ak- ureyri og þá bæ.ði vestur til Skagafjarðar og austur um allar Þingeyjarsýslur... Jú, það var erfitt meðan vegirn- ir vor-u bæði mjóir og slæmir. Nú er þetta úr sögunni. Nú er ekki flutt héðan frá Reykjavík nema austur um sveitir — og svo vitanlega um bæinn. Fg lief aðallega flutt um uppsve'tir Árnes- sýslu. Það er ákaflega elsku- legt fólk þar, ég er orðinn hálfgerður heimagangur á bæjunum. Jú. það er hið elskulegásta fólk á hverjum bæ. Þetta er.mjög ábyggi’egt fólk, sem ékki vill vamm sitt vita í neinu. Búskapui og olía. — Hvað gera bændur með alla þessa olíu sem þið flytj- ið til þeirra? Árni horfir dolfallinn á mig, þar til hann svarar gæti- lega: Þetta er alltof barna- lega spurt. -— Þú neitar ekki að upp- fræða barnið. — Nú, þeir hita upp húsin með olíunni eins og annað fól.k, sumir elda við olíu, enn eru aðrir með olíurafstöðvar til ljósa. Og þá eru einn:g nokkuð útbréiddar disildrátt- arvélar sem brenna olíu. — Og hvernig heldurðu að ástand’ð yrði ef öll olía hætti skyndilega að flytjast austur fyrir fjall? Það er auðséð á Árna að svo barnai.eg sem fyrri spurn- ingin var þá sé þessi þó hálfu vitlausari, en hann er kurteis maður og svarar mjög gæti- lega: Ég held það yrði frek- ar slæmt. Og þá hefur hann frætt mig fávísan um það, að sá lardbúnaður sem árið 1900 átti allt undir klökkum, kerr- um og handafli á í dag við- gang sinn undir olíu og vél- um. Annars væii ég að svíkja. Það er til.gangslaust að víkja talinu frekar að Árna sjálfum: — Það er ekkert að segja um mig svarar hann. Þetta hefur allt gengið sinn eðlilega vanagang. Nei, það er ekkert að segja um mig. Ég hef. alltaf verið ham- ingjusamur, átt góða konu og elskuleg börn. Kona Árna er Valgerður Bjarnadóttir. Hann er auðsjáanlega hrædd- ur um að ég ætli að skrifa eitthvað hól um sig og segir því til frekari áherzlu: — Það er alveg ástæðu- laust og tilgangslaust að fara að skrifa eitthvað þótt einn karl verði sextugur. Allt sem Árni hefur vel gert og það hefur hann flest gert — hefur verið honum svo eðlilegt og sjálfsagt að hon- j þrjáíiu og fisnm ár hefur hann verið víð sfýrið — og mun halda því áfram. Hann hefur æiíð verið maðurinn sem félagar og c vinir vissu að þeir gálu freysf hvenær sem mesf reyndi á. áð gera alla hlufi sem bezf og feggja málsfað fóiksins ævinlega lið hefur verið honum jafn sjálfsagt og eðlileg) og að anda, Þeffa hefur allf gengið sinn eðhíega vanagang segir hann, það er ekkerf af m ér að segja. um finnst ekkert annað hefði — getað komið til greina — og E liklega nálgast einmitt þetta = leyndardóminn við að vera = maður, en ekki bara það að = ganga á afturfótunum. = Við skulum ekki sleppa = Árna svona auðveldlega og E því spyr ég: = — Þú hefur víst lengi ver- = ið „rauður“ Árni? Og þá L' stendur ekki á svarinu. = — Já, ég hef verið vinstri = maður frá því ég kom í bæ- = inn og fór að hugsa um þjóð- = mál. Og strax eftir að pabbi = kom hingað var hann kalh = aður kommúnisti — og hann = vantaði ekki á Dagsbrúnar- = fundi, né þegar samtök verka- = manna hér þurftu liðssinnis, = enda þótt hann kæmi beint = frá búskapnum... Já, ég gekk = i Dagsbrún 1921 eða 1922. = — Segðu mér þá annað, = Árni, hvers vegna ertu vinstri = maður? g — Mér finnst blátt áfram = að ég tilheyri þeirri stétt = manna — mín afstaða er = þannig að ég get ekki annað = en verið þeirra megin sem = sem berjast fyrir betri lífskjör- = um almennings, og ég tel að = Dagebrún sé það afl í þjóð- = félaginu sem há'tt ber í því = efni. Ef ég væri ekld vinstri = maður væri ég blátt áfram að = svikja mína stétt — og á ég = þar ekki við bílstjórastéttina, s heldur vinnandi fólk almennt. = Menn eiga að standa saman = um að byggja upp þjóðfélag = þar sem ellum getur lið’ð vel, = en ekki aðeins einhverjum fá- = um útvöldum. = Árni minntist hér á Dags- E brún, og þvi er rétt að geta = þess að Dagsbrúnarmenn al- = mennt munu telja hann einn = sinn bezta félaga; þeir vita að = hann er maðurinn sem aldrei = tranar sér fram en sem allt- = af má treysta til góðra hluta = þegar mest á, reynir. Hann = hefur líka gengt mörgum = trúnaðarstörfum fyrir félag E sitt, m.a. verið í trúnaðar- E ráði Dagsbrúnar frá þvi það E var stofnað, nema e.t.v. 2 ár = og setið Alþýðusambandsþing = sem fulltrúi Dagsbrúnar um = langt tímabil. Og Dagsbrúnar- = menn hafa einnig beðið mig, = um leið og ég flyt honum = beztu hamingjucskir frá mér E og öðrrun samherjum hans, E að flvtja honum á þessum af- E mæhsdegi sérstakar árnaðar- = cskir og þakkir frá Dags- E brúnarmönnum. = J.B. = miuatutrgm- MH-li HHl............................. | OrSabelgur Ýmsir góðir menn hafa sent þættinum bréf um þau orð sem þeir kannast við úr síðustu þáttum, og skal það allf þakkað. Og enn vil ég benda á það — og leggja á það ríka áherzlu — að það er næsta sjaldgæft að bréf á- hugamanna um íslenzkt mál séu gagnslaus. Auðvitað vita málfræðingar um meira og minna af þvi sem kemur fram í slíkum upplýsingum, en venjulega verða þær samt til að auka þekkingu á útbreiðslu og notkun einstakra orða eða orðasambanda, fylla í eyður sem ella stæðu ófylltar. Og þegar farið er yfir orðalista áhugamanna, þar sem til- greind eru mörg orð heldur sjaldgæf eða lítt útbreidd, eru þar venjulega fleiri og færri orð sem ekki eru aðrar heimildir um eða þá fáar, þannig að hver ný heimild er mikils virði. Fjöldi fólks lumar á þekk- ingu sem við eru stöðugt að leita eftir, en hefur sig ekki í að setja saman bréf, af því að það telur sig ekki gendibréfsfært vegna van- kunnáttu í stafsetningu eða öðrum frágangi. En allt sl'íkt er aukaatriði í þessu sam- bandi. Þó að stafsetning sé góð og nauðsynleg, má hún ekki verða til þess að fólk hætti að skrifa. Margir beztu rithöfundar íslenzkir kunnu ekki neina samræmda staf- setningu. — Og svo höfum við ekki þennan formála lengri. Eg hef áður minnzt á bréf frá Halldóri Péturssyni. Hér koma nokkur orð frá honum •sem ekki eru í orðabók Sig- fúsar Blöndals, og væri því fengur að meiri vitneskju um þau. Fyrsta orðið á lista Hall- dórs er árafæri: „Haft um ýmiskonar verkfæri, sem þóttu í stærra lagi: Þetta er nú meira árafærið“. Líkingin er auðsæilega dregin af klunna- legum árum. Næsta orð er daldrandi: „Þetta er nú meiri' daldrand- inn. Þetta var haft um ó- kyrrð,, orðaskvaldur, ekki mikinn hávaða, að ég hygg, en þannig að maðnr hafði ekki næði til að sinna lestri, skrift o.s. frv.“, segir Halldór, sem t.ekur fram að ouðtakið þekki hann aðeins af annarra sögn, en raunar af sinum heima- slóðum. Borgarfirði eystra. „Fornsoðið. Haft um soð- inn mat, sem gevmdur var hað lengi að farið var að koma einskonar fúkkabragð að honum: Þetta ket er mi orðið nokkuð fornsoðið.“ Þetta orð hefur Halldór af Fljóts- dalshéraði. Mér finnst ég hafi hevrt eða séð orðið, en kem ekki fyrir mig hvar. Þá kemur Halldór með orð- ið fuðrutjaldur, „haft um fjörugan krakk.a og óláta- belgi“ (Borgarfj. eystrá); Þetta orð skýrir sig nokkuð sjálft; fyrri hlutinn skyldur sögninni að fuðra (upp, t.d. um eld) og á við snögga hreyfingu, og um síðari hlut-. ann vita allir að tjaldurinn er kvikur fugl. Hins vegar ímui ég ekki eftir annarri samseth- ingu með þessu fulgsheíti sem síðari lið, og væri gaman ef einhver kæmi með slíkt orð úr daglegu tali. Lýsingarorðið glænæpuleg* »r er alþekkt um þann séró' er kuldalegur í útliti, helzt af því að hann er illa klædd- ur úti i kulda. Sú merking er í orðabók Sigfúsar. En Hnlldór Pétursson hefur dá- lítið aðra merkingu, sem fróðlegt væri að frétta livórt einhverjir fleiri kannast við. Skýring Halldórs er þessi: „Þetta var haft um fólk se'm var illa •'til reika og þó emk- um vesældarlegt í útliti. Einn- ig um krakka sem voru mik- ið á ferðinni utanbæjar eðfi innan í kulda og lítt klædd: Ósköp ertu glænæpulegur, rýjan mín.“ Enn segir Halldór; „Niggra siman. Orðtak haft um það þegar hlutir aðeins snerta hvorir aðra (sama meining og núast saman). Borgarfjörð- ur.“ Eg get ekki í svipinn fundið önnur orð þessu skyld. Að lokum set ég hér eitt orð sem ég þekki vel úr Rang- árþingi, en ekki er t.d. í orða- bók Sigfúsar. Það er skírnar- skúr. Eg þekki það einkum í samböndum eins og „hann fékk þá skirnarskúrina“, sem merkir „hann fékk mikla rign- ingu, mikla dembu á leiðinni". Vera má að þetta orð veki einhverja lesendur þáttarins til umhugsunar um einhver önnur orð hliðstæð sem þeim eru kunn og væri þá fengui* að fregna af því. Þorsteinn Magnússon frá Gilhaga hefur sent þættinum vísuna sem brotið birtist úr síðast. Hún er á þessa leið: Slcurkar á söndum skjaldan seinn, skeifnaböndin vill losa, iþó mín hönd ei hafi neinn. harðan vönd á Rosa. Um höfundinn segir Þor- steinn: „Hún var ort af Ól- afi Guðnumdssyni síðast bónda í Húsey í Vallhólmi. Hann var hestamaður og átti þá marga góða. Einn af þeim góðhestum sem hann seldi var Kimi Hannesar Hafsteins. Ólafur þessi var móðurafi Ingibjargar skólastýru á Löngumýri og þeirra systra. Hann dó um eða rétt eftir síðustu aldamót.“ Uóplýsingar sem þessar um höfundinn eru alltaf mikils virði með visum er sýna eitt eða annað í framburði eða öðru málfari, og þó að hesta- mennska lians komi vísunni ekki við að öðru leyti en þvi að hún er um Rosa hans, þá er gaman að vita þetta; það er eins og við þekkjum manninn öriítið þegar við vit- um þetta um hann.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.