Þjóðviljinn - 30.04.1963, Blaðsíða 7

Þjóðviljinn - 30.04.1963, Blaðsíða 7
Þriðjudagur 30. april 1963 HðÐVIUINN ^.|T* H av na /tf£J -1963 Fangaveröirnir skyldit afhenda Svejk heiprestinum Otto Katz en drukku sig fulla á leiOinni og voru sjálfir fengnir fanga sínum til gæzlu. Svejk: Jæja nú vitiö þiO aO minnsta kosti aO stríO er ekki til aö leika sér aO. Ég hef lent í vandræOum, eins og þiö, en loksins hefur gæfan brosaO við mér eins og maöur segir . . — Jósef Lada prýddi Svejk þeim ágætu myndum sem síOan hafa fylgt honum um allan heim. Tékkneski rithöfundurinn Jar- .oslav Hasek hefði orðið átt- ræður í dag 30. apríl. En hann varð ekki gamall maður, dó ár- ið 1923, ekki fertugur orðinn, frá því verki sem bar nafn hans út um alla veröld — Æv- intýrum góða dátans Svejks í heimsstyr.iöldinni. ' IJeimsstyrjöldin Hasek snemma að fyrri brauzt út og Hasek var tekinn í herinn. En honum, eins og mörgum öðrum Tékkum, hefur þótt lítil ástæða til að láta mola bein sín fyrir þann aldna keisara Franz Jósef og hið feyskna tvíríki hans, Austur- ríki-Ungverjaland. Enda lét hann Rússa taka sig til fanga byrjaði snemma ao tækáfæri gafcst, ., sknfa - þegar fyrir aldamor Það hefiir verið sagt að Has- hafði hann márkað fyrstu spor sín á ritvellinum. Hann vann þá, sem og oft siðar, við ýmis blöð, og fékk brátt töluvert nafn sem hvass og fyndinn penni. Hann skrifaði frásagnir og kjallaragreinar úr daglegu lífi, og snemma gerðist hann meistari hinnar stuttu ádeilu- sögu. Margar þessara sagna voru að efni til skrýtlur úr daglegu lífi, og oft voru bær hlaðnar töluverðu pólitisku púðri ýmissar ættar — napur- legum staðreyndum um 'pað austurríska yfirvald sem í bann tíð þrúgaði Tékka, um her og kirk.iu. um ættarhroka og bióð- rembu, um skriffinsku og fleiri gömul og góð viðfangsefni. I þessum anda er til dæmis dæmisögusafn hans „Dýragarð- urinn minn". Þar segir frá merkilegum kristilegum krafta- verkum — eins og þegar 280 þúsund veggjalýs, sem hrjáðu 'heilagan Eusebius. marséruðu morgun nokkurn. er hann hafði gert heita bæn til guðs gegn þeim, út úr klefa hans í skipu- legri halarófu og á haf út. t annan stað er getið um ágæt- an lögregluhund sem ekki 'hlaut forfrömun og nafnbótina Yfirhundur vegna þess að hann - lét lögregluna hlaupa apríl, ei) þessháttar gaman er bannað i öryggisþ.iónustunni. Þar er og lögregluhutjdur sem rekinn er úr þ.iónustunni með skömm fyrir að færa höfuðsmanni sín- um hinn heilaga fána herfylk- isins í stað handklæðis. Sömu- leiðis er vikið að hryssunni Lolu: „Næsta dag var hún seld til slátrunar. Rétt áður en hún var sleginn af• sagði hún virðu- lega við gamlan. haltan Vall- aka: ..Ég banna vður að þún mig. því ég er hin eldflióta Lola, alin upp í Chateau d'ill: ég hef unnið fyrstu verðlaun < hindrunarhlaupi í Mainz op. bikarkeppnina í Braunsch- weig" .'... Það mætti tilfœra mörg svipuð dæmi — en það sem mestii máli skiptir er. a?> allar virðast bessar sögur rök réttur »***'¦•-''iri og beinlíni' undirb""-' *1 bvf að Ha""1 gæti skrifaö höfuðverk sitt. ek hafi verið hlynntur öllum tékkneskum stjórnmálaflokkum og fyrirlitið alla. Ekki "skulum við taka ábyrgð á slikri stað- hæfingu — hitt er víst, að bylt- ingin í Rússlandi hafði mjög útskýra fyrir þessum óupplýstu sauðfjárræktendum markmið og stefnu Leníns. Heim sneri Hasek eftir að friður komst á, og hefur í Prag snúið sér að öðrum málefnum en beinlínis heims- byltingunni. Skal ekki farið nánar út í þá sálma hér, nema getið um það verk sern skaut Hasek upp á himin heims- frægðarinnar, söguna um góða dátann Svejk, sem hefur verið þýdd á öll hugsanleg tungumál, oftsinnis sviðsett og kvikmynd- uð. Það er áreiðanlega ekki al- gengt að rekast á mann sem . ekki kannast við þann alúðlega hundasala, sem var svo 5trú- lega lengi á leið til vígvallanna þrátt fyrir „góðan vil.ia" — eða réttara sagt: vegna hans. En vann samt mörg ágæt verk og eftirminnileg á geðveikrahæl- um, í herfangelsum, í þ.iónustu drykkfellds herprests og kven- sams höfuðsmanns. Einkennileg saga þetta. Það er varla hægt að lesa hana án þess að láta sér detta það í hug að hún sé öðrum þræði nokk- urskonar skopstæling á bók- menntum '(enda "gt að Hasek hafi haft næ'sta 'ar mætur á k rithöf undum) En fyrst og fremst er hún mikið spott um flest það sem hefur verið tal- ið Virðingarvert og heilbrigt: keisarann, yfirvaldið, embættið. kirkjuna, herinn, stríðið fyrir föðurlandið. Og er þetta sett fram á þann hátt, að enginn sæmilega gerður maður gleym-: ''ir — i ótrúlega fjölbreyttu dæmisöguefni, er minnir á þá tíma þegar Tídægra varð til, og ' éinnver frumlegasta söguper- sóna aldarinnar, Svejk, bindui saman mjög frjálsmannlega og mjög örugglega. fylgt honum um allan heim. þetta athæfi á almannafæri og lét leiða fangann inn í tóma skemmu bak við járnbrautar- stöðina, þar sem hægt var að misþyrma þeim 1 næði." Á öðr- um stað færir Sveik sönnur á að „það er enginn smáræöis búhnykkur fyrir bændarna þegar herfylki rotna á jörðum þeirra". Þá er, önnur aðferð til að. segja óheppilegan sannleika sem Svejk er gefin af örlátum höfundi sínum — en hún er fólgin í því að góði dátinn leggur af slægð sinni svo þ.ung- ar áherzlur á ýmsar opinberar fullyrðingar, að þær leysast upp í , einberan,,,,fáb.iánaskap: „Eg hugsa ekki vegna þess að hermönnum er bannað að hugsa. Þegar ég var fyrir nokkrum árum í 91. herdeild ei leyst af yfirvaldinu og sér- fræðingum þess, þá gat Sve.ik synt sína leið í illri veröld og sagt um aðild sina að styriöld- inni: „Það er alltaf gaman að skoða ókunn lönd sér aö kosnt- aðarlausu". Einn borgaralegur hefur <all- að Svejk „huglausan glamrara. sem hress og illþefjaður og ----------------------------SlÐA Y með sigurvissu sinna hunzku yfirburða bjargar skinni sínu í blóðbaðinu mikla". Einn marxisti heldur því fram. að Svejk tjái hina óvirku mót- spyrnu, sem oft hafi orðið hlutskipti tékknesku þ.ióðar- innar í sviftingum sögunnar. Við höfum slegizt í hópinn og kallað,Sve,ik þann káta hvers- dagsmann sem með réttmætum skálkskap, nauðsynlegri slægS og trúðs yfirbragði heldur aleði sinni, skynsemi og lífi i heimskri veröld og trylltri. Göngu góða dátans Sveiks am heiminn lauk ekki bann dag sem Hasek lézt. og ekki heldur í viðbót beirri sem rit- höfundurinn , Karel Vanek prjónaði aftan við. Og við eigum þá ekki við allar útgáfumar. eintakafiöld- ann, allar þýðingarnar, kvik- myndirnar. Sagt er að Svejk hafi lifnað aftur á árum heimsstyrialdar- innar síðari. Þá hafi tékknesk- ir rithöfundar skrifað nýiar sögur af þessum ágæta dáta. af ævintýrum hans á þeim árum begar ákveðið hafði verið í Berlín að Tékkar skyldu sum- part drepnir. sumpart gerðir að Þjóðverjum. Og hafi þessum sögum verið dreift meðal b.ióð- arinnar á ólöglegan hátt. Sjálfsagt hefur þessi Sveik verið fullur af nauðsynlegri gamansemi og kunnað maraar margar sjaldgæfar sögur. En hann kunni meira — hann var orðnir snjall skemmdarverKa- maður gegn nýjum herrum landsins. enda frá upphafi bú- inn ýmsum góðum kostum til þeirra starfa. Og við hliótum að samþykk.ia. að þetta var eðlileg þróun: bað var svo miklu meira i húfi en vafa- samur heiður og vafasöm ein- ing hins austurríska keisara- dæmis. (á.b. tók saman). •> Nokkur ©ri um netaveföar og kjör sidmanna Æfintýri góða dátans hafa oftar en einu sinni veriö kvikmynduð — Tékkar gerOu brúðumynd um Svejk sem vinsæl hefur orðiO. , ákveðin áhrif á Hasek. Þegar hún brýzt út er hann staddur í herfangabúðum í Austur-Sí- beríu. Og þegar borgarastyrj- öldin er hafin, hafnar hann samneiti við tékknesu legíón- irnar sem studdu hvítliða í á- tðkunum, og gekk í flokk bolsévika. Hann vann að ýmis- konar pólitískri áróðursstarf- semi, einkum meðal stríðsfanga úr austurrísk-ungverska hern- um; það er einnig i frásögu fært, að hann hafði ásamt kennara einum af búrjötsku kyni gefið út blað fyrir Búrjat- mongóla sem eru allf.iölménnir þar í sveitum og reynt þar að Menn hafa haft ýmsar skoð- anir á því hver þessi Sve.ik sé i raun og veru. Hann hefur verið kallaður hunzkur — og víst er það rétt. að hann er fús að lána manni ól til að hengia sig í því hann „hefur aldrei séð mann hengja sig áður". En því má ekki heldur gleyma. að bað er siður Haseks að iáta rætt um ýmsa hræðilega hluti í hryssingslegum hálfkæringi sem bitur miklu betur en nokkur siðferðilegur dómur: ungverskir lðgreglumenn skemmta sér við að pína stríðs- fanga þar til „Vks bar þar að lögregluforingja, sem bannaði sagði kapteinninn okkar við okkur: — Hermennirnir eiga eki að hugsa. Yfirmenn beirra hugsa fyrir þá. Um leið og hermaður byrjar að hugsa. er hann ekki hermaður lengur. heldur borgaralegur kláðageml- ingur". Það er ekki að furða bótt umhverfið komist í mikinn vanda með þessháttar mann, og sé næsta varnarlaust gagnvart honum, eins og herlæknarnir sem skoðuðu hann: „Helming- ur af þeim (lækunum) stað- hæfir, að Svejk væri fífl, en hinir álitu að hann væri þorp- ari sem gerði gys að hernum" Og þar eð þessi gáta var aldr- Hin takmarkalausa vinnu- þrælkun er að verða tizka á nokkrum bátum flotans í sam- bandi við mikla netanotkun. sem engin takmörk eru sett í samningum. Þetta byggist á of lágri hlutaskiptingu. allt of lélegum tryggingum og lágu fiskverði til sjómanna um netaveiðitímabilið, auk bess sem ákvæði vantar í kjara- samninga um eðlileg fri og fri- daga og að ekki sé lagt í veiði- ferð nema lágmarkstala skips- hafnar sé um borð og að ör- ugglega verði gengið frá því að allir sem um borð eru í hver.i- um róðri séu fullkomlesa skráðir og þar með tryggðir. Einn vel þekktur skipstjóri og smáútgerðarmaður borgar- innar auglýsti f fyrra i blöð- um eftir mönnum á bát sinn og bauð einum þriðja hærri kaup- tryggingu en samningar hl.ióð- uðu um. Hann hefur vist haft sama háttinn á nú á þessari vertíð og talið það borga sig fullkomlega. Fyrir þessa netavertíð var auglýst hvað bátarnir ætta að hafa mörg net í s.ió miðað við mannskap, en spurningin er: Verður þessari samþykkt nokk- uð framfylgt meðan ekkert er um þetta skráð í samningum sjómanna? Fyrir 20—30 árum var netaf.iöldinn um borð í bát- um með átta til níu manna á- höfn um 60 net, en bau voru þá þriðjungi til helming: grynnri en nú tíðkast almennt En nú er orðinn siður. að bát- ar af svipaðri stærð séu ineð ' 90—105 net, allt upp í 120 oa iafnvel fleiri. en áhöfnin 6—9 menn. Þetta skapar helmingi meiri vinnu og vel það, því að djúp net er lengur verið að greiða en grunn net og má ella það allt að þriðjungi meiri vinnu ef fiskur er að nokkru ráði. Hér er höndum manna ætlað að afkasta helmingi meiri vinnu en sjómenn iður fyrr töldu hæfilega. Við "sió- menn megum vera kirkiunni þakklátir fyrir að hafa aefið okkur tvo frjálsa daga til að sofa um netatímabilið. föstu- daginn langa og páskadag, og eflaust yrðum við trúrri kirkj- unni ef kirkiufeðurnir sýndu okkur meiri trúnað á þessum sviðum, En áróðurinn er sterk- ur frá fínu mönnunum. sem fiska á þurru landi ágóðan af brældómi þeirra sem vinna á siónum. Eflaust ýrði þvf haldið fram af einhverjum að s.iórnannafé- lögin hér í Reykjavfk og ná- grenni ynnu að þvf að rvra gæði fisksins. ef bau kæmu á samningsbundnum frfum. Verkalýðsfélögin við Breiða- fjörð hafa ákvæði um helgar- frí f samningum fyrir meðlimi sína um aðalnetatímabilið. og mættu verkalýðsfélög hér syðra vel taka þau sér til fyrirmynd- ar að þessu leyti. Tveggja nátta fiskur er ekki hættuleg vara hvað gæði snertir. enda hefur fiskmatið sýnt bað og sannað að hlutfallslega er útkoman betri á tvegg.ia nátta fiski oa bar að auki betri útkoma í sambandi við aflabrögðin. ovf að hið sífellda griótkast \'iö botninn hefur áreiðanlega sín áhrif á hreyfingu á fiskinum. en um betta liggja ekki fin-ir neinar vfsindalegar ran-ní-ívrn- ir. Framhald á 10. síðu.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.