Þjóðviljinn - 24.12.1974, Blaðsíða 5

Jólablað 1974 — ÞJÓÐVILJINN SIÐA 5
GREIN PRÓFESSORS SIGURÐAR NORDALS UM RITDÓMA:
HEILÖG
VANDLÆTING
FYRIR
LISTARINNAR
HÖND
Fyrir fimmtíu árum
skrifaði Sigurður Nordal
merka grein í tímaritið
Eimreiðin sem heitir Um
ritdóma. Þar f jallar hann
um hugmyndir og hindur-
vitni um bókmenntagagn-
rýni og stöðu þeirra sem
viðslíka iðjufástá (slandi
— en Sigurður Nordal
mátti gleggst vita hvar
skórinn kreppti, hann hafði
þegar á stúdentsárum
fengiðendursenda ritdóma
frá tveim tímaritum vegna
þess að þeir þóttu of „tann-
hvassir". Furðumargt er
enn i góðu gildi í þessari
hálfrar aldar gömlu grein,
sem f er hér á eftir, nokkuð
stytt.
t upphafi máls sins vikur Sig-
urður að þvi, að bókaútgáfa hafi
mjög aukist á Islandi, og að þeim
mun fleiri kröfur séu gerðar til
ritdómara um að þeir vísi veg-
inn, hafi leiðsögn i mati á þessari
stórauknu framleiðslu.
Siðan segir Sigurður:
Tvískinnungur
Ef ritdómar væru i raun og
veru svo mikils virði, sem ætla
mætti af ýmsum ummælum al-
mennings, — ef heill bókmennt-
anna og not lesanda af nýjum rit-
um ylti að mestu á starfi ritdóm-
ara og þeim væri að þvi skapi
þakkað fyrir, þá hlyti það að
knýja þá til að vanda sig. En nú
kennir einmitt undarlegs tvi-
skinnungs i mati ritdóma. Al-
menningur þykist að visu vilja
láta leiðbeina sér, en fyrtist þó I
aðra röndina, ef brotið er I bága
við rikjandi skoðanir og heimtuð
er af honum sú áreynsla, sem
fylgir endurmati viðurkenndra
gilda. Það heyrist oft kveða við,
að þessari bók eða þessum höf-
undi þyrfti að taka duglegt tak.
Meö öðrum orðum: menn vilja
láta ritdómana bergmála skoðan-
ir almennings, hafa þá fyrir böðla
á bækur, sem hver maður sér, að
eru ónýtar. En fyrsta boðorð
hvers ritdómara ætti einmitt að
vera: að skrifa aldrei um neina
bók, sem er einskis virði, nema
þá örfá orð til viðvörunar. Þær
bækur geymir þögnin best. Áftur
á móti getur það verið ein af helg-
ustu skyldum ritdómara að benda
á veilurnar i verkum höfuð-
skálda, svo að þær spilli ekki
smekk lesanda né ung skáld taki
þær sér til fyrirmyndar. En ef rit-
höfundur hefur náð almennum
vinsældum, má snúa þvi upp i
móðgun við háttvirta kaupendur
og litilsvirðingu á smekk þeirra,
að verkum hans sé ekki hælt. Og
hver maður á nóg af vinum og
fylgifiskum, sem kæra sig koll-
ótta um allan smekk, en heimta
að goði sinu sé hælt. — Þó koma
stundum enn kaldari kveðjur úr
hóp sjálfra rithöfundanna, eink-
um ungra skálda milli vita. Þeim
er tamt að lita á ritdómara sem
þjóna sina, oft hvimleiða, alltaf
gagnslausa. Góðar bækur fái allt-
af viðurkenningu á endanum, án
ritdóma eða þrátt fyrir ritdóma,
— vondar bækur verði sjálfdauð-
ar, hvort sem þeim sé amað eða
ekki, jafnvel þó að þeim sé hælt.
Sjálfir læri hinir goðbornu höf-
undar ekkert af annarra dómum.
Þeir vaxi eftir sinu eigin lögmáli,
gangi sina braut, eins og máninn,
þótt að honum sé gelt.
Nú eru ritdómar I sjálfu sér
eitthvert leiðinlegasta og erfið-
asta ritstarf. Maður fær sig varla
til þess að gera það af alhuga,
nema hann viti með sjálfum sér,
að hann sé að vinna gott verk og
nytsamt. Ef menn sannfærast um
gagnsleysi þeirra, mun flestum
verða ógn auðvelt að stilla sig um
að semja þá. En hvað er þá sann-
ast I þessu máli?
Handa lifandi mönnum
Það er að visu rétt, að góðar
bækur ná viðurkenningu fyrr eöa
siðar. Þær eru ef til vill grafnar
upp úr gleymsku löngu eftir að
höfundurinn er dauður (úr lik-
amlegu eða andlegu hungri,) en
þær sjálfar orðnar hálf-úreltar.
Þá er þeim skipað á sinn stað I
bókmenntasögu, og lofaðar þvi
meir, sem lengur hefur verið um
þær þagaö. En hvað hefur höf-
undur sjálfur og samtið hans
misst á þvi, að þeim var ekki veitt
eftirtekt i tæka tið? Hver bók á
fyrst og fremst erindi til sins
samtima, og ekki sist bækur
þeirra manna, sem kallaðir eru
„langt á undan sinum tima”. —
Vondar bækur gleymast lika, en
ef til vill ekki fyrr en þær hafa
spillt smekk og jafnvel manngildi
einnar eða fleiri kynslóða. Þaö er
eitt af helstu hlutverkum ritdóm-
ara að vinna móti lélegum bókum
undir eins, og einkanlega þeim,
sem hafa þá yfirborðskosti, aö
fólk glæpist á þeim, — en hrinda
góðum bókum fram til skilnings
og virðingar, og allra helst þeim,
sem eru á undan sinum tima.
Þeir, sem neita þessu, tala eins og
bækur væri samdar handa bók-
menntasögu, sem samin verður
eftir marga mannsaldra, en ekki
handa þeim mönnum, sem lifa og
berjast kringum höfundinn. Frá
hinum sögulega sjónarhól er að
visu mikið viðsýni, en til eru þó
önnur sjónarmið, sem sýna rétt-
ari hlutföll. Gildi verka verður
Sigurður Nordal.
ekki mælt til hlitar á langlifi
þeirra. Varla nokkur núlifandi is-
lendingur hefur lesiö þýðingu
Paradisarmissis eftir Jón Þor-
láksson spjaldanna á milli, en
flestir kunna eitthvað af lausavis-
um hans og þær gleymast varla
meðan tungan er töluð. Þó eru á-
hrif þýðingarinnar á samtimann
og skáldskap þeirra kynslóða
vafalaust merkilegri en áhrif
visnanna um allar aldir. Þetta
dæmi er gripið af handahófi, en
önnur slik eru fleiri en talin verði.
„Að taka þátt i sterkustu hrær-
ingum samtiðar sinnar, er ein
tegund ódauðleika”, segir Georg
Brandes, og hann getur djarft úr
flokki talað. Hann er gott dæmi
þess, að ritdómari getur verið
bókmennta-höfðingi. Það er al-
titt, að ritdómarinn er vitrari og
þroskaðri maður en skáldið, sem
hann fjallar um. Og starf hans er
ekki síður virðingar vert, þó að
hann vænti sér engrar frægðar
fyrir.
Margskonar gildi
Ritdómar geta átt sér ýmislegt
gildi, og til þess að þeir sé i heil-
brigðu horfi þurfa bæði ritdómar-
ar, höfundar og lesendur að gera
sér grein fyrir, hvað á verður
unnið með þeim og hvað ekki. Hér
verður reynt að drepa á nokkur
aöalatriði.
Það er fyrst og fremst hægt að
semja ritdóm, sem hefur meira
bókmenntagildi en ritið sjálft.
Ritdómari getur dregið kjarna úr
bók, gert það ljóst, sem óljóst var,
dýpkað og vikkað efnið og sett
það fram með meiri snilld en
skáldið. Þetta mark hefur Oscar
Wilde sett ritdómurum i hinu að-
dáanlega samtali sinu: The Critic
as Artist. En þetta er i raun réttri
ritskýring og skáldskapur, enda
verða þeir jafnan örfáir, sem rit-
að geta um bækur á þá lund.
1 öðru lagi geta ritdómarar ver-
ið leiðsögumenn lesanda, bæði
um að velja sér bækur og lesaþær
með réttum skilningi, greina milli
góðs og ills. Þetta er mikið
vandaverk og getur aldrei lánast
til fullrar hlitar. Ritdómari
verður að sætta sig við, að hann
geti ekki þegar i staö stemmt
stigu fyrir sölu lélegrar bókar.
Smekkleysi almennings getur
veriö ofursterkara hinni hörðustu
og réttmætustu árás. Og milli-
ganga ritdómara getur verið van-
máttug þess að opna augu manna
fyrir gildi verulegra nýjunga.
Auk þess verður hver ritdómari
að sætta sig við þá tilhugsun, ró
skilningi hans sé takmörk sett og
honum geti skjátlast. En þegar
þesser gætt, hve átakanlega átta-
villtur almenningur er i hvert
sinn, sem ný bók kemur út, þá
verður ekki með sanngirni geit
litið úr þvi, sem samviskusamur
og smekkvis ritdómari leggur til
málanna.
En mest er vitanlega um það
vert, sem ritdómarar geta gert til