Þjóðviljinn - 24.12.1974, Blaðsíða 31

Jólablaö 1974 — ÞJÓÐVILJINN SÍÐA 31
SMÁSAGA EFTIR
RAFAEL ALBERTI
MÁLFRÍÐUR EINARSDÓTTIR ÞÝDDI
^Um hafsúuna
í fyrstu setningunni birtist þeg-
ar lykillinn aö sögu þessari:
„Fátt getur fegurra en vasabók
mln — Deist Controversy — var,
þegar hún sökk i Miðjarðarhaf.”
(Deism guðstrú — svo að gefin sé
lausleg skýring á þvi sem fyrir
Forster vakir: —■ það er sú trú að
engin þörf sé á guölegri opinber-
un á leyndarmálum lifsins, skyn
semin sé einfær um að finna
lausnina.) bessi hversdagslega
vasabók, full af skynsamlegum
athugasemdum, verður fögur og
dularfull við að sökkva i þann sæ,
sem engri skynsemi er háður,
vatniö i Bláhelli á Capri. Ungur
Itali," einkar friður, kafar eftir
bókinni, en þetta er ferjumaður-
inn sem flutti sögumanninn út i
hellinn. Ferjumaöur þessi er.
náttúrubarn. Sögumaðurinn hef-
ur gengið i háskóla hjá skynsem-
inni. Sé hann spurður hvort hann
hafi nokkurn tlma séð hafgúuna,
svarar hann i gamni: „Oft og
mörgum sinnum,” en ferjumað-
urinn sér undir eins að hann er að
ljúga þessu, þvi Jósef bróðir hans
sá hana svo vel að ekki varð um
villst — og þá var ekkert gaman á
ferðum.
Hver er hún þá, þessi hafgúa?
Ég held ekki að nein þörf sé á að
skýra hiö táknræna i sögu Forst-
ers nákvæmlega. En aöalatriðiö
sýnist vera deginum ljósara: sá
sem öðlast óvenjulegan skilning á
eðli hlutanna getur illa samhæft
sig hinu dagsdaglega (svo sem
Jósef sem komst ekki fyrir i bát
sinum), og allar llkur til að hinir
dyggu veröir bókstafstrúar muni
tortima honum, — þessir sem
leggja kapp á að varna hafgúunni
uppgöngu úr sjónum og varna
henni máls. Samt mun ekki verða
unnt að hamla þvi að leitinni að
henni verði haldiö áfram, þvi með
engu móti öðru mundi verða unnt
að bjarga heiminum en þvi að hún
fyndist.
Fátt getur fegurra en vasabók
mln Deist Controversy, var þegar
hún féll úr lofti niður I Miöjaröar-
haf. Fyrst stakkst hún á bólakaf,
sem svart reikningsspjald væri,
kom svo upp, lyftist, opnaöi laufin
sin, grænföl, að lit sem breyttist I
bláma, stundum hvarf hún, kom
svo aftur eins og töfrafull teygja,
sem nær út I fjarstan fjarska,
breyttist siðan aftur i bók, varð
samt stærri en sú bók sem geymir
alla visku. Þegar hún var i kafi
niður undir botni, fékk hún furðu-
lega mynd, og móti henni gaus þá
mökkur af sandi og huldi hana
sjónum. Svo kom hún aftur með
skýru yfirbragði, ekki alveg laust
viö titring, lagöist hæversklega á
bakið, en ósýnilegir fingur fitluðu
við blöðin.
„Ljótt er aö vita það,” sagði
frænka min „að þú skyldir ekki
fást til að ljúka við verk þitt á
hótelinu. Þá hefðirðu getað átt
gott á eftir og þetta hefði þá aldrei
komið fyrir.”
„Allt mun það fegrast og frikka
i hafi sinu”, Ivitnaöi skipstjórinn
ensystir hans sagði: „Ha, er þaö
farið i sjóinn?” Annar af báts-
mönnunum fór að flissa, hinn að
fara úr öllum fötunum.
„Heilagur Móses,” sagði sveit-
arforinginn. „Er maðurinn orð-
inn vitlaus?”
„Já, viltu þakka honum kær-
lega fyrir, segja honum að hann
sé voða góður, en það sé best að
láta þetta eiga sig þangað til
seinna.”
„Ég held að ég vilji nú helst fá
bókina mina aftur,” sagði ég með
grátstaf I kverkunum.” Ætli það
veröi mikið eftir af henni „ein-
hverntíma seinna.” Þetta sem er
félagi minn og hugaryndi.”
„Ég vil leyfa mér að leggja
nokkuð til málanna,” sagði ein af
konunum undir sólhlifunum. „Viö
skulum láta þetta barn náttúr-
unnar eitt um það að kafa eftir
bókinni og á meöan skulum við
fara i annan helli. Það má setja
hann út á þetta sker þarna eða á
klettinn og hann verður búinn að
þessu þegar við komum aftur.”
Þetta likaöi öllum vel, og enn
betur þegar ég sagðist ætla að
fylgja honum, til þess að létta á
bátnum. Svo vorum við settir af
fyrir utan litla hellinn, á stóran
klett sólfáðan, sem gætti inn-
gangsins og dásemdanna inni fyr-
ir. Dásemdirnar skulum vð segja
að verið hafi bláar, þó að raunar
séu þær fyrst og fremst Imynd
alls hreinleika, allt frá hibýla-
hreinleik til hins æðra i hærra
veldi, hreinleika allra hafa sam-
ansafnaðra i eitt I geislandi ljósi.
I Bláhelli á Capri er meira af blá-
um sjó en annars staðar I öðrum
hellum ekki blárri sjór. Þessi lit-
ur er aöall og eign hvers hellis
viö Miðjarðarhaf þar sem sól skin
og sjór dunar.
Ekki var báturinn fyrr lagður
frá en ég fór að sjá eftir að hafa
gefið mig svona á vald bláókunn-
ugum manni, og það á þessari
tæpu syllu. Allt I einu brá hann
við, tók I handlegg mér og sagði:
„Við skulum koma innst inn i
hellinn, þar er nokkuð fallegt að
sjá.”
Hann lét mig stökkva niður af
klettinum niður á syllu og yfir
mjóa geil I bergið, þar sem sjór
flæddi, og lengra og lengra inn i
skuggann fórum við, uns ég stóö á
mjórri sandræmu sem blánaöi
fyrir enda með yfirskyggðum
túrklsbláma. Þangað komnum
fékk hann mér fötin sin, hraðaði
sér svo aftur yfir að klettinum við
hellismunnann, og staðnæmdist
við fjöruboröið. Þar beiö hann ör-
stutta stund allsnakinn i glaða-
sólskininu, lyfti svo höndum upp
yfir höfuð og steypti sér.
Svo dásemdafull sem bókin min
var, var það ekki mikið'á móts
við manninn. Mér þótti sem
myndastytta úr silfri hefði lifnað
við aö koma I sjóinn, og flæddi um
hana líf fram og aftur grænt og
blátt. Hér var nokkuð að sjá svo
fullkomlega sælt og algert — og
svo kom það aftur upp úr sjónum,
sólbrennt og drifvott, meö at-
hugasemdakompuna um Deist
Controversy milli tannanna. Þess
er vænst af baöstrandargestum á
Sikiley að þeir séu ósinkir á aura.
Ég þóttist vita, aö hvað sem ég
byði mundi honum þykja það of
litiö, og mér var ekki um að þurfa
að leggja mig niður við að prútta
á þessum fagra og eyðilega stað.
Feginn varð ég þegar hann hóf
máls við mig og sagði: ,,A stað
eins og þessum má búast við að
hafgúan haldi til.”
Þetta likaði mér vel, að hann
skyldi vera svona vel með á nót-
unum með tilliti til staðarins sem
við vorum staddir á. Þvi þetta var
engin hversdagsveröld, hana lýsti
alla sem af góðum galdri, skinið
frá veggjunum og hellisþakinu
endurspeglaðiist I titrandi vatns-
fletinum. Það sem ekki gat átt sér
stað annars, varð þarna sjálfsagt,
og ég svaraði i samræmi við það:
„Já, hér á hún ugglaust
heima.”
Hann skoðaði mig með tals-
verðri forvitni um leið og hann
klæddist.
En ég var þá að losa sundur
blautu blöðin i bókinni minni, þar
sem ég sat á sandinum.
„Jæja,” sagði hann. „Lastu
annars ekki litlu bókina sem var
prentuð I fyrra? Það hefði vist
engum dottið I hug, að hafgúan
okkar yrði útlendingum til gagns
og gleði.”
(Ég las hana siðar og svo sem
við mátti búast, var frásagan
óskilmerkileg, en þó var i bókinni
svartlistarmynd af þessum unga
manni, og söngtextinn hans).
„Hún kemur upp úr þessum
bláa sjó, ætli ekki það?” giskaði
ég á, „og sest á klett við hellis-
munnann og fer svo að greiöa
sér.”
Mig langaði til að losa um
tunguhaftiö á honum, og fá að
vita hverju það sætti, að hann var
orðinn svona alvarlegur, einhver
ráögáta þótti mér vera falin I þvi
sem hann sagði seinast.
„Hefurðu nokkurn tima séð
hana?” spurði hann.
„Oft og mörgum sinnum.”
„Aldrei ég.”
„En þú hefur heyrt hana
syngja?”
Hann fór i frakkann sinn og
sagði meö óþægilegum tón i rödd-
inni:
Ekki skil ég að hún geti sungið
niðri i sjónum? Hver mundi geta
það? Stundum er hún reyndar aö
reyna að syngja i sjónum, en það
heyrist ekkert til hennar, það
koma bara upp bólur.”
„Kemst hún ekki upp á klett
inn?”
„Hvernig ætti hún að fara að
þvi? Prestarnir hafa vigt and-
rúmsloftið, svo hún þolir ekki að
anda þvi að sér, og klettana, svo
hún þolir ekki að sitja á þeim. En
hafið vigir enginn, þvi það er svo
stórt, og alltaf aö breytast. Þess-
vegna kemst hún ekki upp,en
verður að vera niðri.”
Ég þagöi.
Þá mildaðist hann á svipinn.
Hann horfði á mig eins og hann
væri eitthvað að hugsa, gekk svo
út á klettinn og horfði út í fjarsk-
ann. Svo kom hann inn i skugg-
sælan hellinn aftur og sagði við
mig: „Hafgúuna sjá varla neinir,
nema þeir séu góðir menn.” Ég
gerði enga athugasemd við þetta.
Svo þögðum við, og hann bætti
viö: „Þetta er einkennilegt og
prestarnir geta ekki skýrt þaö,
þvi sjálf er hún vond. Ekki ein-
ungis þeir sem fasta og hlýða
messu eru i hættunni, heldur lika
þeir sem hegða sér sómasamlega
i dagfari. Enginn i þorpinu okkar
hefur séð hana lengi, það er liðið
hátt á öld síðan hún sást. Enda
von. Við signum okkur öllsömul
áður en við förum á sjó. Við héld-
um að Jósef væri óhættara en
okkur hinum. Hann var hafður i
hávegum og dálæti og hann end-
urgalt það, en þar með er ekki
sagt að hann hafi verið neitt góð-
menni.”
Ég spurði hver Jósef væri.
„Daginn þann — þá var ég
seytján ára og bróðir minn tvi-
tugur og miklu sterkari en ég, og
það var um það leyti sem þessir
gestir, sem hafa valdið svo mikl-
um breytingum hérna i þorpinu,
og viö höfum grætt svo mikiö á,
voru að byrja að koma. Ég man
sérstaklega eftir einni enskri frú
af háum stigum sem hefur skrifað
bók um þennan stað, og þaö var
hún sem fékk þvi til íeiðar komið
aö Framfarafélagið var stofnað,
þetta sem nú vinnur að þvi að
koma á sporbrautarkerfi milli
hótelanna, sem tengi þau stöð-
inni. Segðu mér eitthvað um
ensku frúna,” sagði ég.
„Þaö var á þessum degi sem
viö fórum með henni út i hellana
aö sýna henni þá. Og við rerum
þangað fast við klettinn og ég tók
upp I lófa minn litinn krabba, reif
af honum klærnar og rétti þetta
fram sem hvern annan fáséðan
hlut. Konurnar ráku upp óp, en
karlmönnunum var skemmt, og
einn þeirra ætlaði að gefa mér
aura fyrir. En ég var þessu óvan-
ur og neitaði að taka við pening-
unum. Sagði sem var, að mér
þætti þakklæti þeirra nóg laun.
Jósef, sem sat undir árum aftar i
bátnum, reiddist mér og baröi
mig á vangann svo tönn stakkst i
vörina og mér blæddi. Ég ætlaði
að launa fyrir mig, en hann var
skjótur og snar i snúningum og i
þessum viðbrögðum tókst honum
að kitla mig svo undir holhend-
inni, að ég missti áralagsins. Þá
varð uppi mikill ys og þys meðal
kvennanna, og mér var sagt
seinna aö þær hefðu verið að ráð-
gera að taka mig frá honum og
gera mig að þjóni hjá sér. En af
þvi varð ekki neitt.”
„Þegar við komum út að hellin-
um — ekki þessum, heldur stærri
helli — vildi þessi sami maður,
sem ætlaði að fá mér peningana,
aö við færum að kafa eftir pening-
um, og frúrnar voru þvi sam-
þykkar. Jósef, sem vissi hve
gaman útlendingum þykir að sjá
okkur synda og kafa, afsagöi að
gera þetta fyrir minna en silfur-
pening, og þessi heldri maöur
sem var i bátnum fékk honum
tvær lirur. „Um leið og hann
steypti sér, leit hann á mig og sá
ab ég hélt hendi um sáriö og grét,
þviéggatekki gertviöþvi. Þá hló
hannog sagöi: „Svomikið er vist,
að i þetta skipti fæ ég ekki að sjá
hafgúuna!” Og svo stökk hann út
i án þess að signa sig. En hann sá
hana samt.”
Hann þagnaði og þáði hjá mér
sigarettu. Ég horfði og horfði á
sólgullinn klettinn við hellis-
munnann, og kvikandi ölfugjálfr-
ið og þennan sæla undrasjó þar
sem bólum skaut upp i sifellu. Að
lokum stráði hann heitri öskunni
á gárana, sneri sér undan og
sagði: „Hann náði ekki i pening-
inn. En upp kom hann. Viö lögð-
um hann út af i bátnum og hann
var svo stór að hann fyllti nálega
út 1 hann og svo votur að engin
leið var að koma honum I fötin.
Aldrei hef ég séð nokkurn mann
svona blautan. Hefðarmaðurinn I
bátnum reri á móti mér i land, og
við breiddum poka ofan á Jósef,
og settum hann i skutinn.”
„Var hann þá drukknaður?”
sagði ég lágt, þvi ég hélt að þetta
væri aðalefnið i sögunni.
„Það var hann ekki,” sagði
maðurinn reiðilega, sagði ég þér
ekki að hann heföi séð hafgú-
una?”
Aftur varð ég orölaus.
„Við háttuðum hann niöur i
rúm, þvi við héldum að hann væri
veikur. Læknirinn kom og tók
þóknun fyrir, og presturinn kom
og stökkti á hann vigðu vatni. En
litið gagnaði það. Hann var orö-
inn eitthvað svo stór, eins og hafið
hefði fyllt hann. Hann kyssti
fremsta köggulinn i þumalfingri
heilags dóms sankti Biagios, og
ekki þornaði sá köggull fyrr en
komið var kvöld.”
„Hvernig leithann út?” dirfðist
ég að spyrja.
„Eins og sá sem séð hefur haf-
gúuna. Ef þú hefur séö hana „oft
og mörgum sinnum” ættiröu ekki
að þurfa að spyrja. Hann gat ekki
glaðst þvi hann vissi allt. Allt sem
lifsanda dró hryggði hann þvi
hann vissi að það mundi deyja.
Hann vildi helst sofa alltaf.”
Ég grúfði mig yfir bókina mina.
„Hann geröi ekki neitt og neytti
ekki matar, vissi ekki hvort hann
var nakinn eða klæddur. Allt varð
ég aö gera, og systir min varö aö
fara i vist. Við reyndum að koma
honum til að fara að betla, en
hann var of hraustlegur, fólkið
fékk enga maðaumkun með hon-
um af að sjá hann, og ekki trúði
það heldur að hann heföi misst
vitið það sást ekki á augunum.
Hann stóð aðeins á götuhorni og
horfði á fólkið, sem framhjá fór
og þvi meira sem hann horfði á
það þvi ólukkulegri varö hann.
Þegar hann vissi að barn hefði
fæðst þá huldi hann andlitiö i
höndum sér. Enn verra þótti hon-
ura að frétta um giftingar, og þá
var hann vis til að veitast að
brúðhjónunum þegar þau komu
úr kirkju. Ekki þótti okkur hann
þá liklegur til að giftast. En það
var nú min sök aö svo fór. Ég las i
blaði um stúlku nokkra i Ragúsa,
sem missti vitið af þvi að fara i
sjóinn að synda. Jósef var fljótur
á sér þá, hann brá við og sótti
stúlkuna.
„Aldrei sagði hann mér neitt
um það hvernig þetta gerðist, en
ég hef hlerað að hann hafi farið
rakleitt heim til hennar, brotist
inn og tekið hana með sér burtu
Framhald á bls. 33