Þjóðviljinn - 09.05.1978, Blaðsíða 12

12 SÍÐA — ÞJÓÐVILJINN Þriöjudagur 9. mai 1978.
A þjóðhátíðardegi Tékkóslóvakíu
VOR
1 dag er þjóðhátiðardagur
Tékkóslóvakiu. Þennan dag árið
1945 losnaði landið undan yfir-
ráðum nasista. Fyrir lOárum var
,,Vorið i Prag” i hámarki. Þetta
heiti var bæði fyrr og siðar notað
um fræga alþjóðlega tónlistar-
hátið, sem haldin er árlega þar i
borg. En nafnið færðist einnig yfir
á hina merkilegu þjóðfélagstil-
raun, sem hófst fyrir alvöru um
áramótin 1967/68, en var stöðvuð
með innrás Varsjárbandalags-
herjanna 21. ágúst sama ár.
Svoboda
endur-
reistur
t lok mars 1968 var Lúðvik Svo-
boda hershöíðingi kjörinn forseti
Tékkóslóvakiu eftir afsögn
Antónins Novotný. Svoboda var
fæddur 1895 og hafði m.a. á hendi
yfirstjórn tékkóslóvösku her-
sveitanna, sem börðust með
Rauða hernum i siðari heims-
styrjöldinni. Hann var land-
varnarráðherra 1945-50 og vara-
forsætisráðherra 1950-51.
I sambandi við hreinsanirnar i
flokknum eftir 1950 féll hann i
takmarkaða ónáð og var um ára-
bil bókhaídari á litlu samyrkju-
bui.
Þegar svo Krustjoff kom i opin-
bera heimsókn vorið 1957,
spurði hann eilt sinn,
hvar vinur sinn Svoboda
væri, sem hel'ði barist með sér i
l’krainu á striðsárunum. Novotný
og félagar urðu kindarlegir og
reyndu að leiða talið að öðru, en
Krúsi jagaðist á þvi, að Svoboda
yrði að koma i eitthvert stórt
samkvæmi íornvini sinum til
heiðurs. Þá var ekið i loftköstum
með einkennisbúning og heiðurs-
merki út i þorpið til Svoboda,
hann dubbaður upp og fluttur i
veisluna.
Eftir þetta var hann gerður að
forstöðumanni herminjasafnsins
i Prag og kosinn á þjóðþingið.
F áfr æði
Husaks
Þegar ritskoðun var aflétt m.a.
i Sjónvarpinu, urðu margir
ihaldsmenn hvumsa við og mið-
stjórn Flokksins bárust sifellt
klögumál vegna nýstárlegra út-
''sendinga. Var sjónvarpsstjórinn
oftsinnis kallaður fyrir til að
svara til saka.
Á einum fundi var Gústaf
Husak i forsæti, og alltieinu
spurði hann Pelikan:
„Geturðu imyndað þér, að menn
gagnrýni ráðherra sina opin-
berlega i BBC eða franska sjón-
varpinu og láti kommúnistaleið-
toga tala þar?”
,,Það get ég þessheldur sem ég
hef séð með eigin augum.”
Husak varð vantrúaður á svip
og i kaffihléinu vék hann sér aftur
að Pelíkan og spurði:
,,Hvað varstu eiginlega að
segja? Að kommúnistar geti
kom ið f ram i kapitalistisku
sjónvarpi?”
,,Það er staðreynd. Það er
nánast regla hjá franska og
italska sjónvarpinu, að fulltrúum
Kommúnistaflokksins sé boðið að
segja álit sitt varðandi ýmis mál-
efni. Þar má lika gagnrýna rikis-
stjórnina, og i BBC hef ég m.a.s.
séð útsendingar, þar sem gert er
stólpagrin að rikisstjórninni.”
Husak trúði greinilega enn ekki
til fullnustu, enda hafði hann þá
aldrei komið til Vesturevrópu og
var fangi sins eigin áróðurs likt
og Gomulka.
Einn athyglisverður fulltrúi
þessa pólitiska ,,vors” var Jiri
Pelikan. Hann er fæddur 1923,
gekk 16 ára i Kommúnista-
floskinn og var þá handtekinn af
Þjóðverjum fyrir dreifingu
áróðursrita gegn striðinu. Hann
sat 8 mánuði i fangelsi, en var þá
látinn laus skilorðsbundið „fyrir
æsku sakir”. Eftir það starfaði
hann i andspyrnuhreyfingunni til
striðsloka.
F'ljótlega eftir striðið varð hann
ritari Sambands kommúnistiskra
stúdenta og forseti Stúdentasam-
bands Tékkóslóvakiu. 1948-51 var
hann formaður háskólanefndar á
vegum miðstjórnar
Kommúnistaflokksins. 1953-63
var hann aðalritari og siðar for-
seti Alþjóðasambands stúdenta.
Frá 1948 var hann þingmaður
(þá þeirra yngstur) og 1963-68 var
hann aðalframkvæmdastjóri
Sjónvarpsins i Prag. Arið 1968
varð hann formaður utanrikis-
nefndar þjóðþingsins. 1 október
1968 var honum vikið úr báðum
þessum stöðum og gerður að
sendiráðsritara i Róm. Eftir að
stjórn Tékkóslóvakiu beygði sig
endanlega fyrir kröfum Moskvu,
vildi hann ekki snúa heim aftur og
hefur siðan starfað sem blaða-
maður i Róm og ritstjóri tima-
ritsins ,,Listy”, sem er aðalmál-
gagn hinnar sósialistisku
stjórnarandstöðu Tékkóslóvaka.
Mér er Jiri Pelikan persónulega
kunnugur alla tið siðan ég var
fulltrúi Stúdentaráðs Háskóla
tslands hjá Alþjóðasambandi
stúdenta 1956-57.
4. febrúar 1975 varö Pelikan
fyrir morðtilraun með sprengju i
bögglapósti. Þá ákvað hann að
skrifa hrafl úr endurminningum
sinum. Sú bók, ,,Vor án enda”,
kom fyrst út á frönsku, siðan á
þýsku, og er nú nýlega komin út á
norsku hjá Pax-forlag. Hér verða
örfáar glefsur úr bókinni endur-
sagðar.
Arni Björnsson
Gestir og landslýöur við minnismerki Veneslás, þjóöardýrlings Tékka, á heitum degi i ágúst 1968.
Ad komast
á þíngfund
„öreigar allra landa sameinist, eða ég skýtl!”
Arni Björnsson.
Samsæris-
menn og
góöir gestir
Sem formaður utanrikisnefnd-
ar þingsins þurfti Pelikan eðli-
lega að taka á móti mörgum er-
lendum stjórnmálamönnum, ekki
sist frá Vestur-Evrópu. Eftir
hernámið voru þessi embættis-
verk notuð i áróðri Sovétmanna
sem ásökun um grunsamleg
tengsl vestur á bóginn.
Einn þessara gesta var Walter
Scheel, formaður Frjálsa
demókrataflokksins i Vestur-
Þýskalandi. Var þá m.a. verið að
ræða um, hvort unnt væri að taka
upp fullt stjórnmálasamband
milli rikjanna eins og þegar var
löngu komið á milli Vestur -
Þýskalands, Sovétrikjanna og
Jiri Pelikan.
Rúmeniu. Eftirá voru Pelikan og
fleiri ásakaðir fyrir að taka á
móti þessum „fulltrúum v-þýsku
heimsvaldastefnunnar” og
„stríðsæsingamönnum”.
Nokkrum árum seinna hittust
þeir af tilviljun á götu i Róm.
Scheel var þá orðinn utanrikis-
ráðherra V-Þýskalands og hafði
verið fagnað i Moskvu sem „góð-
um vini, raunsæjum stjórn-
málamanni og friðarsinna”.
Hann spurði Pelikan, hvað hann
væri að gera i Rómaborg.
„Þótt undarlegt megi virðast,
hr. ráðherra, þá er ég hér m.a.
yðar vegna, afþvi ég tók á móti
yður i Prag um árið. Svona eru
vegir austurevrópskra stjórn-
mála órannsakanlegir. Þer eruð
nú utanrikisráðherra og kærkom-
inn gestur i Moskvu, en ég mátti
flýja land mitt og verð fyrir áras-
um frá Moskvu og Prag sem
fjandmaður sáttastefnunnar.”
Báðir hlógu að þessu, en
Pelikan telur sinn hlátur hafa
verið nokkurri beiskju blandinn.
Af þjóöþingi
á
flokksþing
14. þing Kommúnistaflokks
Tékkóslóvakiu átti að hefjást 9.
september. Kosning fulltrúa á
það hafði farið fram i lok júni.
Vegna innrásarinnar var i skyndi
ákveðið að reyna að kalla
flokksþingið eða hluta þess sam-
an strax.
Þar sem hernámsliðin náðu
ekki nærri strax taki á öllum
sendistöðvum útvarpsins né held-
ur talsimakerfinu, tókst að boða
fulltrúa úr öllum landshlutum
samdægurs, og um hádegi 22.
ágúst voru um 1300 þeirra saman
komnir með leynd i verksmiðju
einni i Vysocane i Prag. Það voru
tveir þriðju þeirra, sem kosnir
höfðu verið, og þvi var þingið
ályktunarhæft samkvæmt
flokkslögum. Það voru aðallega
fulltrúar frá Slóvakiu, sem ekki
komust á leiðarenda. Það var
vissulega mikill sjónarsviptir að
þeim, enda var það óspart notað
siðarmeir.
En nú var þrautin þyngri fyrir
þá kjörnu fulltrúa að komast á
flokksþingið, sem sátu inni i
þinghúsbyggingunni. Þvi þótt sá
garður væri ekki rúmur inn-
gangs, var hann enn þrengri
brottfarar. Málið var loks leyst
þannig, að læknir og sjúkraliðar
komust að þinghúsinu i
Rauðakrossbilum og fluttu
þingfulltrúana út á sjúkrabörum
undir hvitum ábreiðum.
Morguninn eftir innrásina var
þjóðþingið kvatt saman til
skyndifundar. Það varð lengsti og
óvenjulegasti fundur þess og
stóð i 6 sólarhringa.
Þingmennirnir voru svotil
innilokaðir og borðuðu og sváfu i
þinghúsinu.
En það var ekki andskotalaust
að komast inn i þinghúsið þennan
morgun, þvi að sovéskir hermenn
höfðu umkringt bygginguna og
meinuðu aðgang. Þingmenn
hnöppuðust saman um sovéska
liðsforingjann sýndu þing-
mannaskirteini sin og hömruðu á
þinghelgi sinni. Liðsforinginn
hafði aldrei heyrt orðið „þing-
helgi” og skildi ekki hugtakið.
Hann endurtók bara i sifellu:
„Enginn má fara inn.”
Norska Pax-útgáfan af endur-
minningum Pelikans.
Svo vildi til, að meðal þing-
mannanna var fyrrverandi varn-
armálaráðherra, Lomsky
hershöfðingi, sem verið hafði
liðsforingi sjálfboðaliða frá
Tékkóslóvakiu með Rauða hern-
um, hlotið margar orður og talaði
rússnesku reiprennandi. Hann
var i einkennisbúningi, benti á
hershöfðingjatákn sin og sovésku
heiðursmerkin og öskraði með
rödd, sem engin mótmæli þoldi:
„Ég er hershöfðingi! Ég fyr-
irskipa ykkur að hleypa þessum
þingmönnum i gegn!”
Og hermennirnir, sem vandir
voru við að hlýða yfirboðurum,
viku úr vegi.
Herstjórnarlega séð vai
innrásin framkvæmd á meistara-
legan hátt. Siðdegis 20. ágúst
lentu tvær sovéskar farþegavélar
á flugvellinum i Prag.
Flugmennirnir kváðust hafa
orðið fyrir smábilun og þurfa að
biða eftir varahlutum frá
Moskvu. Látið var i veðri vaka,
að um væri að ræða iþróttalið á
leið til Júgóslaviu. A.m.k. voru
allir eins skóaðir og með sams-
konar töskur. Hluti farþeganna
settist að i veitingastofu flugvall-
arins, en afgangurinn fór i vagni
til sovéska sendiráðsins i Prag.
Kl. 11 um kvöldið drógu
„iþróttamennirnir” vélbyssur
uppúr farangri sinum og hertóku
flugvöllinn með leifturárás. Flug-
vélarnar reyndust vera fljúgandi
radarstöðvar, sem nú leiðbeindu
sovéskum herflutningavélum
umsvifalaust til löndunar, en út
úr þeim rúlluðu skriðdrekar og
meira herlið. Þeirra biðu bilar
merktir sovéska sendiráðinu,
sem visuðu skriðdrekunum veg á
tiltekna staði i Prag.
ÁNENDA
INNRÁSIN