Þjóðviljinn - 09.05.1978, Blaðsíða 13

Þriðjudagur 9. maí 1978. ÞJÓÐVILJINN — SIÐA 13
Siglaugur Brynleifsson:
LANDBÚNAÐUR MEÐAL
FORNÞJÓÐA
The Agragian Sociology ol' Anci-
ent Civilizations. Max Weber.
Translated by R.I. Frank. New
Left Books 197(>.
Agrarverhaltnisse im Alter-
tum sem hér birtisl i fyrsta sinn i
enskri þýðingu kom fyrst út i
Handbuch der Staars-
wissenschaften, vol. I. bls. 32-188
árið 1909. Die Soziaien Grunde
des Untergangs der antiken Kul-
tur, sem birtist i lok þessarar
bókar, var fvrst prcntað i Die
Wahrheit vol. 6, bls. 57-77, árið
189«. Báðar þessar ritgerðir birt-
ust svo siðar i Gesammelte
Aufsatze zur Sozial und
W irtschaftsgcschichte.
Þótt svo langt sé umliðið frá
birtingu þessara ritgerða, þá
halda þær ennþá fullu gildi sem
lillag til hagsögu fornaldar.
Weber hefur lengi verið talinn
meðal fremstu féiagsfræðinga 19.
og 20. aldar og varð strax kunnur
fyrir rannsóknir sinar á land-
notkun meðal Rómverja til forna,
og siðar varð hann einkum þekkt-
ur fyrir athuganir sinar á tengsl-
um kapitalisma og prótestant-
isma og tengslum trúarbragða og
samfélagskerfa innan ýmissa
trúkerfa.
Weber hélt þvi fram i ræðu sem
hann hélt i háskólanum i Frei-
burg 1895, þegar hann tók þar við
starfi sem fyrirlesari i hagfræði,
,,að hagfræði væri pólitik og að
grundvallaratriðið væri hin
stöðuga barátta milli hópa um
völd og áhrif...” Weber lifði
sjálfur þá tima, þegar barátta
hópanna um völd og áhrif mótuðu
mjög svo þýska pólitik sem var
barátta junkeranna og borgara-
stéttarinnar. Weber taldi sig tii
borgarastéttarinnar og var talinn
meðal fremstu forsvara hennar á
sinum tima. Það var þessi bar-
átta sem kveikti með honum
áhuga á rannsóknum á sam-
félagssögu fyrri tima og einnig á
gildismati og þætti þess i vali og
mótun félagsfræðilegra og sögu-
legra viðfangsefna. Hann segir:
„Veruleikinn verður okkur
„menning” að svo miklu leyti
sem hann snertir gildishug-
myndir vorar. „Menningin” inni-
felur i sér aðeins þá þætti hlut-
veruleikans sem eru oss
þýðingarmiklir sem gildi. Aðeins
litiðbrot þessa veruleika snertir i
rauninni gildismat vort en þetta
brot er það sem hefur þýðingu.”
Weber áleit að persónulegur
áhugi á vissum viðfangsefnum
ylli vali þeirra en þvi meiri
áherslu lagði hann á óhlutlæga
rannsóknaraðferð viðfangsefnis-
ins.
1908 var hann beðinn um að
skrifa ritgerð um fyrirkomulag
landbúnaðarreksturs meðal forn-
þjóðanna og hann hófst þegar
handa. Hann lauk við ritgerðina á
fjórum mánuðum og hún ber það
með sér að hann hefur ekki hirt
um að fara yfir hana, nema þá
lauslega i próförk. Ritið ber það
með sér að það hefur verið unnið
hratt en hann bindur sig alltaf við
viss aðalatriði svo að tilgangur
hans meö þvi fer aldrei milli
mála.
Weber fjallar fyrst um áveitu-
búskapinn i Mesópótamiu og á
Egyptalandi og forsendurnar að
þeim búskap skiptingu iandsins
og ræktunartækni. Hofið rak viða
búskap safnaði birgðum og rak
iánastarfsemi, þar stefndi formið
i átt til rikisreksturs. Meðal
Gyðinga átti ættflokkurinn landið
sem hann nytjaði en siðar náði
rikið yfirhöndinni. Höfundurinn
ver miklu rúmi i að rekja
heimildir um skuldarbændur
meðal fornþjóðanna einkum
meðal Grikkja og þá bylgingu
sem varð við nýsköpun Sólons..
Hann rekur togstreituna milli
borgar og landsbyggðar meðal
Grikkja og rekur mismunandi
þróun eignarhalds jarða i hinum
ýmsu borgarikjum.
Það sem gerir rit Webers um
þessi efni svo gagnsamlegt er ná-
k\æmni hans og hlutleysi hann
ícrðast alhæfingar og byggir ein-
góngu á heimildum. Með auknu
þrælahaldi i byggðum Grikkja
ryrnaði hagur frjálsra hand-
verksmanna og eina leið þeirra.til
ae forðast armóð var að kaupa
sér þræla og leigja þá út til hand-
verks. Sú breyting gat ef til vill
verið ástæðan fyrir stöðnun list-
sköpunar i grisku borgrikjunum.
Ýiarlegasti kafli ritsins fjallar
un rómverska lýðveldið og
skiptingu jarðeigna þar. Réttindi
voru bundin jarðeign og fullgildir
borgarar áttu eða höfðu umráða-
rétt yfir jarðarskikum, meðan
rómverski herinn var skipaður
bændum varð að hluta jarðeign-
um rikisins á þann hátt að hver
hermaður ætti aðgang að jarð-
skika. Með útþenslu Rómar jókst
auður vissra stétta og þeim auð
var best komið i jarðeignir. Þar
með skapaðist spenna milli borg-
ar og sveitar sem lauk að lokum
með Caesarisma.
Weber nýtir heimildirnar svo
sem framast er kostur, hann er
ekki með neinar getgátur um
ástandið áður en heimildir
liggja fyrir en dregur þó óbeint
ályktanir af heimildum um
ástand fyrri tima áður en borgir
myndast og allir virðast hafa
lifað innan ættflokkakerfisins. Á
' blaðsiðu 210 minnist hann á hópa i
Aþenu sem nefndust ,,eranoi”
sem stóðu fyrir söfnunum handa
þeim sem stóðu höllum fæti i
samfélaginu. Þessir hópar störf-
uðu alla fornöldina og áttu sér
samsvara f Róm. Weber getur
þess að ef til vill hafi þeir að ein-
hverju leyti mótað kristnar hug-
myndir og að þeir hafi verið
„tengiliðurinn við þá tima þegar
bændurnir hjálpuðu hver
öðrum”. Weber bætir við að þess-
ir hópar hafi verið erfð frá fyrri
timum, siðferðisleg erfð. Hið
horfna siðferðismat lifði ennþá
meðal lægristéttanna, en þær litu
á gróðamyndun sem eitthvað
annarlegt og erlent. Weber bætir
þvi við að rússneski bóndinn sé nú
tengdastur þessu ævaforna
siðferðismati (1908).
Eignarhald jarða i Aþenu eftir
daga Kleisþesesar stefndi i þá átt
að styrkja þorpsfélögin en i Róm
varð stefnan að gera jarðirnar
lausar af öllum kvöðum koma
þeim á „hinn frjálsa markað og
gera bændur jarðeigendur
minnsta kosti að nafni til”. Þessi
stefna var tekin upp i Róm þegar
þrælar voru ódýrir og stöðugt
aðstreymi þeirra hélst. Auðugir
menn sáu mikla gróðamöguleika
i rekstri stórbúa með þrælumj
þessvegna stefnan.
Útkoman varð sú þegar á leið
að við austanvert Miðjarðarhaf
var landbúnaðurinn i rauninni
rekinn af rikinu þótt dæmi gæfust
auðvitað um annað rekstrarform
en við vestanvert hafið varð land-
búnaður rekinn á kapitalfskum
grundvelli þegar leið á aldir. I
stuttu máli borgin sigraði i austri
en sveitin í vestri en á þann hátt
að stórjarðeigendur náðu eignar-
haldi á jörðunum og ráku land-
búnaðinn með ánauðarbændum.
Sá timi sem H'esiodos lýsir i
„Verk og dagar” var þá löngu
liðinn, arðurinn af vinnu bænd-
anna rann i vasa skattheimtu-
manna Faraós eða þá til landeig-
endanna á Itaiiu eða Galliu.'Og
svo koma önnur öfl til sögunnar
sem taka við rómverska kerfinu.
Weber segir að bændurnir hafi
alltaf verið skuldunautar til forna
og enn þann dag i dag á sú um-
sögn við. Ef litið er á ástandið hér
á landi nú á dögum, hvaða aðili á
þá mikinn hluta jarða hinna svo-
nefndu sjálfeignarbænda? Bank-
inn. Og hver reytir af þeim arð
vinnu þeirra? Prangararnir, véla-
og kjarnfóðurssalarnir. Fyrir tvö
til þrjú þúsund árum rann arður-
inn af vinnu bændanna til okrar-
anna nú gerist það nákvæmlega
sama og auk þesstalsverður hluti
til prangaranna sem telja sig
jafnframt styðja og styrkja
bændur og vera beinlinis eign
þeirra. Sagan endurtekur sig.
Lokaritgerðin i þessari bók er
um félagslegar ástæður að niður-
koðnun hinnar fornu menningar.
Weber telur að þrælahald á stór-
búunum hafi verið upphafið að
falli Rómaveldis, Þegar að-
streymi þræla minnkaði, rýrn-
aði framleiðslan og þar með
tekjur rikissins, skattpiningin
jókst og afkomuöryggið varð
tryggara undir vernd auð-
ugra landeigenda heldur en
i borgum. Skortur á þræl-
um var unninn upp með þvl að
leyfa þrælunum f jölsky dlulif
sem áður hafði ekki viðfengist
meðal þeirra, þar með þurfti
aukna framleiðslu til að vinnu-
krafturinn gæti endurnýjast
þrælarnir verða ánauðarbændur.
Skattarnir rýrna við þetta og
rikisvaldið getur ekki lengur
kostað málaliðið. Landaurar eru
teknir upp i stað peningakerfis.
Jarðeignirnar komast á æ færri
manna hendur og eining rikisins
rofnar.
Þessar kenningar Webers voru
siðar teknar upp af finnska sagn-
fræðingnum Gunnar Mickwitz i
riti hans Money and Economy in
the Roman Empire of the Fourth
Century 1932. Aðrir sem ritað
hafa um þetta efni feta flestir
beint eða óbeint i slóð Webers.
Meðal þeirra eru Heichelheim:
An Ancient Economic History i
þremur bindum, Leiden 1958-70
og M.I. Finley: The Ancient
Economy, 1973.
Ýmsir kvarta stundum yfir þvi
að Weber skrifi heldur knúsaðan
stil og rit hans séu ekki sem best
uppsett og skipulögð, en hánn
svaraði þessu á sinum tima með
þvi að segjast hafa haft talsvert
fyrir því að setja þau saman og að
hannvorkenni engum að leggja á
sig nokkuð erfiði með þvi að lesa
þau.
Grafiska sveinafélagið
Verkfallsheimild samþykkt
Aðalfundur Grafiska sveina-
félagsins var haldinn föstudag-
inn 28. april. Auk venjulegra
aðalfundastarfa voru laga-
breytingar á dagskrá.
A fundinum var meðal annars
samþykktar breytingar á
reglugerð sjúkra- og styrktar-
sjóðs og á lögum félagsins. Þá
voru samþykktar tvær tillögur
er varða áframhaldandi upp-
byggingu orlofsheimila félags-
ins i Brekkúskógi, en félagið á
allstórt land við Brekku I
Biskupstungum og hefur komið
þar fyrir þremur orlofsheimil-
um til afnota fyrir félagsmenn.
Þá var á aðalfundinum sam-
þykkt að veita stjórn og trún-
aðarmannaráði heimild til boð-
unar vinnustöðvunar, til að ná
aftur þeirri kjaraskerðingu,
sem kaupránslögin valda.
I stjórn félagsins voru endur-
kjörnir tveir menn, þeir Arsæll
Ellertsson og Jóhann F. As-
geirsson, en Hörður Arnason
kemur i stað Jens St. Halldórs-
sonar, sem ekki gaf kost á sér
áfram.
Stjórn Grafiska sveinafélags-
ins skipa þvi nú eftirtaldir
menn: Arsæll Ellertsson for-
maður, Jóhann Guðmundsson
varaformaður, Veigar Már
Bóasson ritari, Jóhann F. Ás-
geirsson gjaldkerfi og Hörður
Arnason meðstjórnandi.
ÚTBOÐ
Grindavíkurbær
óskar hér með eftir tilboðum I lagningu holræsa i Ægis-
götuog Túngötu að lengd um 500 m.
Utboðsgögn verða afhent á verkfræöistofunni Hnit h.f.
Siðumúla 34 Rvk frá og með 9.mai gegn krónum 20.000,-
skilatryggingu. Tilboðum skal skilað til bæjarstjóra
Grindavíkur Vikurbraut 42 Grindavik fyrir kl. 18.00
mánudaginn 22.mai og verða þau þá opnuð þar að við-
stöddum bjóðendum.
fÚTBOÐf
Tilboð óskast i afgreiðslulinur og kantínur vegna borð-
stofu vistmanna og starfsfólks af Arnarholti.
Utboðsgögn verða afhent að skrifstofu vorri Frikirkjuvegi
3 Reykjavik.
Tilboðin verða opnuð á sama stað, fimmtudaginn l.júni
1978 kl. 11 f.h.
INNKAUPASTOFNUN REYKIAVÍKURBORGAR
Frikirkjuvegi 3 — Sími 25800
nvn frö mn»
Tegund 860
Dömujakki
Efni: Terylene, nælonfóður
Litir: ljósdrapp, grænt, dökkblátt, gul-
grænt og ljósbrúnt
Stærðir: 38-46
SEnoum GEcn fústkröfu
mm
SIMI25980
ijaUGAVEGI 66