Þjóðviljinn - 21.06.1991, Blaðsíða 16

Margrét Lóa
Jónsdóttir
Eru jafnréttismál ekki
lengur í tísku?
Fyrir nokkrum árum skildi
ég ekkert í þessu eilífa kven-
frelsistali. Þó verð ég að viður-
kenna að viðhorf mín breyttust
talsvert þegar ég og kærastinn
minn fórum að búa saman.
Einn daginn kom mamma
min í heimsókn og spurði:
„Margrét, af hveiju ertu ekki bú-
in að vaska upp ennþá?“ Hvers
vegna í ósköpunum átti ég frem-
ur að sinna húsverkunum þegar
við höfðum svipaðan tíma af-
lögu til að sinna þeim, ég og
sambýlismaður minn?
Kynhlutverkin eru skýrt af-
mörkuð í hugum okkar. Er ekki
annars óvanalegt að sjá unga
karlmenn pijóna? Og eru það
ekki oftar konur sem ræða um
kökubakstur eða föt í kaffiboð-
um? Um hvað tala karlmennim-
ir? Hversu margar sortir þeir
hafí bakað fyrir síðustu jól og
hvemig þetta muni verða hjá
þeim í ár eða hvað það fáist sæt
gardínuefni í Vogue? Er það
þetta sem átt er við með hugtak-
inu „reynsluheimur kvenna"?
Nei. Það getur ekki verið!
Ahugamál kynjanna virðast
samt oft vera ólík og er það helst
verkefni sálffæðinga eða upp-
eldisfræðinga að kanna af hveiju
sá munur stafar. Varla er það
þess vegna sem til eru sérstakar
kvennabókmenntir? Geta karlar
þá ekki skrifað kvennabók-
menntir og konur karlabók-
menntir? Góðir rithöfundar hafa
hingað til ekki verið i vandræð-
um með að setja sig í spor sögu-
hetjanna hvort sem um konu eða
karl er að ræða. Persónusköpun-
in og verkið sjálft skiptur mestu,
ekki kynferði höfundarins. Orð-
ið skáld ætti til að mynda að
duga fyrir bæði kynin en samt
þarf að kyngreina skáld þegar
konur eiga í hlut. Við segjum
það skáldið og hún skáldkonan
en varla hann skáldkarlinn. Orð-
ið skáldkarl virðist mér ekki lík-
legt til að spretta fram i tungu-
málinu. En það er verðugt verk-
efni fyrir málfræðinga að rann-
saka orð af þessu tagi.
Upp á síðkastið hef ég verið
að velta því fyrir mér hvort kon-
ur séu hræddar við að vera
stimplaðar feministar. Hvort
feminismi sé ekki lengur í tísku
og hvort jafnréttissinnað kven-
fólk þyki óaðlaðandi, ógnvekj-
andi eðajafnvel hallærislegt. Er
kannski slíkt hið sama uppi á
teningnum hvað varðar um-
hverfismál? Verða þau óvinsælt
umræðuefni eftir tíu til fimmtán
ár? Eru hugsjónir okkar ekki
hugsjónir heldur aðeins tísku-
fyrirbæri? Hinn svokallaði
„mjúki karlmaður" á þá kannski
ekki upp á pallborðið lengur?
Alla vega þarf að hafa stór orð
um það ef karlar eru duglegir að
passa sín eigin böm eða sjá um
þvottinn á heimilinu. Þá fylgir
oft: „Það er nú meira hvað hún
er heppin með maka“. Konur
passa ekki sín eigin böm. Það er
óþarfi að taka það fram ef konan
sér um bömin. Það er eðlilegt,
sjálfsagt - því þannig var það
alltaf hér áður fyrr. Orðalagið
kemur upp um fordómana. Og
það er vissara að taka ekki við
kynhlutverkunum sem samfé-
lagið ætlar okkur án þess að
hugleiða hvort þau falli manni í
geð.
Karlar fá að jafnaði hærri
laun en konur. Eftir alla barátt-
una, allt sem konur hafa lagt á
sig til að uppræta kynjamisréttið
höfum við enn eícki náð tak-
marki okkar. Á meðan konur fá
lægri laun en karlar, fyrir sömu
vinnu hefúr lítið þokast í átt til
jafnréttis. Hvers vegna miðar
þessu svona hægt? Auðvitað
hefur margt breyst, brautin hefúr
verið mdd þannig að konur hafa
jafn mikla möguleika á menntun
eða starfsframa og karlar.
Þegar baráttan stóð sem hæst
hættu konumar jafnvel að hafa
sig til, ef til vill svo fremur væri
tekið mark á þeim. Þær for-
dæmdu fegurðarsamkeppnir,
klám og barbiedúkkur. En
hveiju breytti það? Geta þær
hinar sömu ekki farið að mála
sig aftur þegar Ijóst er að með
því móti breytum við ekki kyn-
hlutverkunum? En hvar átti þá
að hefjast handa?
Það er kaldhæðnislegt að
segja frá því en ég sé alltaf fyrir
mér mjósleginn sænskan hippa
þegar ég heyri talað um „mjúkan
karlmann". Líklega hef ég séð
mynd af einum slikum i dag-
blaði og þannig hafi fordómam-
ir síast inn í mig.
Eg hef alltaf hugsað sem svo
að ég komist eins langt og ég vil
óháð kynferði minu. Mér finnst
óþarfi að hafa áhyggjur af því
hvort maður pissar sitjandi eða
standandi, mestu skiptir að við
hittum í skálina.
Þegar ég var átján ára gaf ég
út fyrstu ljóðabókina mína. Það
var árið 1985. Einmitt um það
leyti sem kvennafrídagurinn var
haldinn. Þann dag skildu nú
konur vera konum bestar. Þar
sem ég var að reyna að selja
bókina mína, upp i útgáfukostn-
að, fór ég niður í bæ. Satt að
segja komu dollaramerki í aug-
un á mér við tilhugsunina um að
borgin væri full af kvenfólki
sem væri að hafa það náðugt. Ég
klæddi mig upp á, fór í rautt
þröngt pils og aðsniðinn jakka.
Ég kom síðan að borði þar sem
konur sátu og ræddu um kven-
frelsismál og bauð þeim kurteis-
lega bókina mína til sölu. Þær
urðu æfar. Sögðust búa í Breið-
holtinu, þar sem þær fengju
aldrei frið fyrir sölufólki, svo
fengju þær ekki einu sinni frið á
sjálfan KVENNAFRÍDAG-
INN! O, nei, þær vildu alls ekki
lita á ljóðabókina mína, ein
þeirra benti mér á að ég væri of
mikið máluð, önnur sagði að ég
ætti að klæða mig í svartan skó-
síðan kjól og hafa blóm í hárinu,
þá liti ég fremur út fyrir að vera
skáldkona.
Á næstu borðum mætti ég
svipuðu viðmóti, ég var alls
staðar að trufla og ég sem haföi
haldið að þessar konur myndu
líta á það sem innlegg í jafnrétt-
isbaráttuna að kaupa af mér eins
og eitt stykki ljóðabók.
Það leið að kvöldi þessa
dags. Ég haföi þrætt flest kaffi-
húsin en ekki selt eina einustu
bók. Að lokum fór ég inn á bar á
Hverfisgötunni og pantaði mér
rauðvínsglas. Þar inni sá ég eina
kvenklíkuna enn. Ein af konun-
um sem var mjög brosmild og
vel í holdum sagði: „Klukkan
bara að verða sjö stelpur -
haldi’ði að það sé... ja, þetta er
nú búinn að vera meiri dýrðar-
dagurinn stelpur!“
Ég vatt mér að þessum kon-
um, hógværðin uppmáluð því
þennan dag haföi mér lærst að
slíkt myndi helst borga sig. Kon-
umar voru með mildara móti og
buðu mér sæti. Þær skoðuðu
bókina mína og spjölluðu við
mig. Eg seldi þremur þeirra bók,
en fjórða konan, sú brosmilda,
sagðist verða að drífa sig heim
til að elda ofan í karlinn sinn.
Kvennafrídagurinn var svo
sannarlega á enda.
16 SlÐA — NÝTT HELGARBLAÐ" Föstudagur 21júní1991
Ættargripur
þú
hvemig
hvemig þú
æææææææææææææææææææææææææ hvemig þú getur
æææææææææææææææææææææææææ hvemig þú getur látið
æææææææææææææææææææææææææ hvemig þú getur
hvemig þú
hvemig
þú
„sjampa vulla vussa olobo“
(tilvitnun í ljóðið:“skreiðarlest“ eftir Anton Helga Jónsson)
Það gengur á ýmsu í nýjustu Ijóðabók An-
tons Helga Jónssonar: „Ljóðaþýðingar úr belg-
ísku“. Segja má að þar sé ort um allt milli him-
ins og jarðar. Útlit bókarinnar er þokkalegt en
höfundur hefur sjálfur séð um að hanna kápu. í
bókinni er hvorki að finna blaðsíðutai né efnis-
yfirlit. Eins og vænta má er bókin frekar þykk,
að minnsta kosti ef miðað er við Ijóðabækur.
Það eru liðin 12 ár síðan Anton Helgi gaf síðast
út ljóðabók.
I „Ljóðaþýðingum úr belgísku“ er Anton
Helgi nokkuð upptekinn af merkingarleysinu enda
hefurþað umræðuefni verið í tísku síðustu árin. Til
dæmis um þetta má nefna að hann dustar rykið af
dadaismanum gamla sem haföi sömu stjómleysis-
náttúm og síðmodemisminn þó að ég hafi reyndar
ekki séð þetta tvennt tengt saman fyrr en í þessari
bók. Dadaismi Antons Helga er að því er best verð-
ur séð ekki tilraun til að segja eitt eða neitt með
merkingarleysunni, eða líkja eftir hljóðum sem
hafa öðlast nýja merkingu. Skorturinn á merkingu
er ekkert annað en skortur á merkingu.
Þessi tónn er reyndar sleginn i titli bókarinnar
en eins og mörgum mun kunnugt er tungumálið
belgíska ekki til. Skorturinn á eínisyfirliti og blað-
síðutali hefúr svipuð áhrif. Það er eins og yfirlýs-
ing um að hvert kvæði útaf fyrir sig skipti engu sér-
stöku máli.
Kvæðið:“skreiðarlest“(eflir Hugo Ball; laus-
lega þýtt og staðfært) hefst á þessum línum:
Það er auðvitað yfirlýsing um vanmátt orðanna
að þetta skuli að hluta til sagt með mynd og það
meira að segja mynd úr stöfunum sem venjulega
þykja hentugri til að smiða orð. Það er í góðu sam-
ræmi við þetta að í löngu kvæði, sem heitir tíða-
söngur, ákallar Anton Heigi heilaga Marilyn
Monroe og segir m.a.:
“ég hefleitað, hef
leitað og ekki fundið sjálfan mig
nú er að skapa úr engu. “
Hér mætti líka vitna til kvæðis sem heitir:
„Uppvakningur". Þar er þessar línur að finna:
„Mann þyrstir í svalandi vanda
á villuráfi um auðnir
áhyggjuleysis og vœrðar. “
Merkingarleysið birtist í enn einni mynd í
kvæðum sem vísa til þekktra rithöfúnda eins og
Halldórs Laxness, Þórbergs Þórðarsonar og Bjama
Thorarensen.
Sjálfsagt þykir einhveijum tími til kominn að
spyija sem svo: Hvers vegna í ósköpunum er verið
að yrkja ljóð ef tilgangurinn er sá einn að segja frá
algeru merkingarleysi þeirra? Því má sjálfsagt
svara á marga vegu en það er alla vega ljóst að aft-
ur og aftur er eins og verið sé að prófa sannleiks-
gildi þeirrar staðhæfingar að ekkert hafi merkingu.
Orðin hafi glatað sakleysi sínu og þeim sé ekki að
treysta.
„jolifanto bambla ó falli bambla grossgiga
mpfa habla horem “
og heldur síðan áffam
í sama dúr.
Önnur að-
ferð sem An-
ton Helgi
dregur
upp úr
pússi
sínu er
ættuð
frá þeim
árum
þegar
prentlist-
in var að
taka fyrstu
stóru skrefin
í tækni. Þá
komst það í
tísku um tíma að
búa til merkingar-
bæra mynd úr
prentstöfum og láta
hana vera hluta ljóðs-
ins. Þessi aðferð kem-
ur einkar vel fram í
kvæðinu Ættargripur
sem lesendur hljóta að
skilja annað hvort á þann
veg að setningin:“hvemig
þú getur látið" sé ör sem
skotið hefur verið að ætt-
mennum Antons Helga mann
fram af manni, eða þannig að
ættingjar Antons hafi skotið
þessari setningu að ljóðskáldinu
í fjölskyldu sinni.
Allt tal um merkingarleysi er að sjálfsögðu
einnig tal um merkingu. Söknuður eftir
merkingu segir okkur frá draumi
um að merking orðanna verði
aftur sterk og hljómmikil.
Sé horft á kvæði Antons
út ffá þessum sjónarhóli
má segja að gmnd-
vallarþverstæða
þessarar ljóða-
bókar sé milli
kæmleysislegs,
jafnvel hirðu-
leysislegs yf-
irbragðs,
sem auðvelt
er að láta
fara í
taugamar
á sér, og
djúpstæðs
trega yfir
þeim missi
sem hann
telur sig hafa
orðið fyrir
þegar tungu-
málið var frá
honum tek-
ið,- eða þegar
hann missti trúna
á það tungumál
sem hann notar til
að yrkja.