Dagblaðið Vísir - DV - 17.05.1997, Qupperneq 15

LAUGARDAGUR 17. MAÍ 1997
15
Líf og fjör um hvítasunnu. Þessi mynd af ungu og hressu fólki í Húsafelli var tekin nærri tveimur áratugum eftir að unglingar fóru fyrsta sinni að hópast út á land um hvítasunnu til að
,vera í geimi“ með jafnöidrum sínum. DV-mynd GVA
Ein af þremur helstu hátíðum
kristinna manna er að ganga í
garð. Hvítasunnudagur er sam-
kvæmt kirkjulegri hefð sjöundi
sunnudagur eftir páska og honum
fylgir almennt frí landsmanna á
mánudegi. Þetta er því „löng“
helgi.
Það á við mn þessa hátíðisdaga
eins og svo marga aðra að þeir
eiga sér ævagamla fyrirmynd.
Gyðingar til foma héldu þannig
uppskeruhátíð um þetta leyti.
Seinna breyttist hátíðin í fógnuð
til minningar um þann merkisat-
burð þegar drottinn afhenti Móses
boðorðin tíu á Sínaí.
Kristnir menn minnast þess
hins vegar að á hvítasunnunni
fengu postulamir yfir sig heilag-
an anda. Litið er á þann atburð
sem upphaf hinnar kristnu
kirkju.
Að því er segir í merkri bók
Áma Bjömssonar um sögu dag-
anna er íslenska nafiiið á þessari
kirkjuhátíð þýtt úr fomensku og
dregið af hvítrnn klæðum sem
borin vom við skím - en á mið-
öldum var sérstaklega vinsælt að
skíra á hvítasunnu. Nú er þessi
helgi hins vegar einkum notuð
hér á landi til ferminga.
Svört hvítasunna
Fyrir þá fiölmörgu sem era frek-
ar veraldlega sinnaðir hefúr hvíta-
sunnuhelgin þó stundum verið
nýtt til annarra hluta - verka sem
oft á tíðum hafa vakið mikla
hneykslan í þjóðfélaginu. Þetta var
líklega mest áberandi á sjöunda
áratugmun þegar unglingar tóku
upp á því að drífa sig út á land,
hópast saman ýmist í Þjórsárdal, á
Laugarvatni, í Húsafelli eða við
Hreðavatn - svo að vinsælustu
staðimir séu nefiidir - og sletta
þar rækilega úr klaufunum.
Upphaf þessa þáttar í óhefð-
bundnu skemmtanalífi unga fólks-
ins er gjaman rakið til ársins 1963
- en þá varð hamagangur mikill í
Þjórsárdal. Urðu margir til að láta
í ljósi opinberlega afdráttarlausa
fordæmingu sína á þessu „ung-
lingavandamáli".
Það hafði þó ekki tilætluð áhrif
því árið eftir fjölmennti unga fólk-
ið að bóndabænum á Hreðavatni í
Borgarfirði til að „vera í geimi“,
eins og komist var að orði í bjaða-
frásögn eftir hvítasunnuna vorið
1964. Það er líklega ekki síst for-
vitnilegt fyrir unga fólkið í dag að
rifja upp nokkrar lýsingar fjöl-
miðla þess tíma á þeim atburðum
sem Vísir kallaði í fyrirsögn
„svarta“ hvítasunnu.
„Hernema Hreðavatn'
Morgunblaðið gekk lengst í um-
Qöllun um hvítasunnugeim unga
fólksins árið 1964 og lagði tvær
síður undir málið.
Fyrirsagnirnar gefa tóninn:
„Hundrað ölvaðra unglinga her-
nema Hreðavatn. Stöðugur lög-
regluvörður yfir þeim í nær tvo
sólarhringa. Hús og fénaður
bænda varinn eins og í stríði."
í inngangi fréttarinnar segir
um unga fólkið: „Lýður þessi gat
ekki framið stórvægileg hervirki,
en valt um kófdrukkinn og þeytti
flöskum og allskyns óþverra út
um allt, svo hvorki mönnum né
skepnum er fært að stíga niður
fæti nema eiga á hættu að lenda á
glerbrotum. Nokkur brögð vora
að þvi að unglingamir skemmdu
bíla. ... Þá eyðilögðu unglingamir
vatnabát með vél og öllu saman
og má merkilegt teljast að ekki
hlutust meiriháttar slys af.“
„Skítug, rifin
og tuskuleg"
Blaðamaðurinn ræddi við
helstu yfirvöld á staðnum og hafði
eftir þeim lýsingu á unga fólkinu:
„Þaö vakti sérstaka athygli
allra þessara manna að ungling-
amir vora illa til fara, skítugir og
rifiiir og það þegar er þeir komu á
staðinn. Virtist svo sem þeir söfii-
uðust þama saman eftir fýrirfram
gerðri áætlun og ætluðu að fremja
verknaði, sem ekki hentaði spar-
fotum.“
Gestgjafinn í Hreðavatnsskála
hnykkir enn á þessu: „Fjöldinn
var gífurlegur hjá okkur og út-
Elías Snæland Jónsson
aðstoðamtstjórí
gangurinn á unglingunum svo að
raun var á að horfa, jafiit strákar
sem stelpur vora skítug, riftn og
tuskuleg til fara. ... Umgengni
þessa fólks um snyrtiherbergi var
svo að orð fá ekki lýst, t.d. notaði
það handklæðin til að þurrka af
skónum sínum og nærfot þess
fúndust í salemunum.“ Hann var
líka hissa á þvi hvað unga fólkið
sem fjölmennti að Hreðavatni
hafði mikil fiárráð:
„Mest iúröaði mig á vínmagn-
inu, sem unglingamir höfðu og
peningunum. Enn á mánudags-
morgni virtist þá ekki skorta fé,
þó draslað hefði verið frá laugar-
degi. Ég hitti allmarga unglinga,
sem ekki kváðust vera þarna
komnir til að standa í illindum,
en vildu hins vegar drekka og
drasla, „vera í geirni", eins og þeir
nefndu það.“
Bóndinn á Hreðavatni sagði
unglingana hafa verið allt að sex
hundrað og „fúrðulega samvaldir
um óþrifnað og sukk.“ Sumir
„veltu sér upp úr rauðamýrar-
druUu og vora rifiiir og tættir.“
Niðra landi og þjóð
Hreðavatnsbónda þótti unga
fólkið lítt árennilegt þar sem það
hafði komið sér fyrir við fjárhús-
in:
„Ekki mátti finna að við ung-
linga þessa að fara fram á að þeir
flyttu sig t.d. frá fjárhúsunum,
nema með lögregluaðstoð. Skar-
inn kringum þaim, sem yrt var á
sagði: „Ef þú hreyfir við honum,
komum viö öll, og þá veiztu hvað
þú færð“. Það þýddi ekki að
banna þeim að berja utan jeppann
eða bijóta í honum rúður.“
Yfirmaður lögreglunnar sem
kom á staðinn sagðist aldrei hafa
séð jafn stóran hóp imglinga þar
sem svo margir hefðu verið undir
áhrifum víns og bætti við: „Það
gegnir fúrðu að svo stór hópur
unglinga geti tekið sig upp og
spillt helgi friðsams fólks úti um
landsbyggðina."
Blaðamaöur Vísis var einnig
hneysklaður á ferð unglinganna
sem hefði þann tilgang „að gefa
sér lausan taum í svalli og veita
gimdum sínum útrás. Það er
erfitt að skilja hver hugsanagang-
ur hins unga fólks er, svo mikið
er víst, að allt framferði þeirra er
aðeins til þess fallið aö niðra þeim
sjálfúm, landi þeirra og þjóð.“
Þýðir ekki að banna
Athyglisvert er að í þeim um-
ræðmn sem urðu um hvítasunnu-
geimið á Hreðavatni sýndi sýslu-
maðurinn í Borgarfirði líklega
mestan skilning á því hversu til-
gangslaust væri að taka á málinu
með fordæmingu og bönnum:
„Æskunni er eðlilegt, að vOja
skemmta sér,“ sagði sýslumaður.
Það þýðir því ekkert að ætla sér
að leysa vandann með banni einu
saman. Það gerir einungis illt
verra.“
Hann bætti því við að þótt
framkoma og umgengni ungling-
anna hefði vissulega verið óverj-
andi væri ekki „ástæða til þess að
örvænta um þessi ungmenni, flest
þeirra." Ætli hann hafiækki haft
rétt fyrir sér þar.
Aðrir gerðu kröfúr um aukna
löggæslu og hörku í refsingum. f
leiðara eins dagblaðsins sagði aö
löggæslan þyrfti að ganga miklu
rikara eftir því að ölæði ætti sér
ekki stað á almannafæri svo að
menn gætu „farið um göturnar
óáreittir af drykkjulýð."
Aðrir bentu á nauðsyn þess að
bjóða unga fólkinu fjölbreyttari
aðstöðu til aö skemmta sér. En
jafnframt var á það minnt að eftir
Þjórsárdalsævintýrið árið á und-
an hefði verið skipuð nefnd
mætra manna til að koma með til-
lögur til úrbóta, en uppskeran
verið rýr.
Sú kynslóð sem fór út á land til
að „vera í geimi" á sjöunda ára-
tugnum er nú roskin og ráðsett og
telur sig auðvitað hafa efiii á að
gagnrýna unglinga samtímans.
Fulltrúar þeirrar kynslóðar sitja
líka á Alþingi og hafa vafalaust
tekið þátt í þeim gjömingi að
svipta íjölmennan hóp ungs fólks
sjáifræöi um tveggja ára skeið - frá
sextán til átján ára aldri. Þar er
verið að svipta saklausa unglinga
réttindum til þess eins að ná tang-
arhaldi á fámennum hópi sem orð-
ið hefur fíkniefiium að bráð.
Með slíka atburði í huga er
hollt að rifja upp liðna atburði og
minna á að svokallað unglinga-
vandamál er komið hátt á fertugs-
aldurinn.