Lesbók Morgunblaðsins - 25.02.1945, Blaðsíða 11

Lesbók Morgunblaðsins - 25.02.1945, Blaðsíða 11
LESBÓK MORGUNBLADSINS lllí Um sjera Björn í Sauðlauksdal — Eftir S. K. Steindórs — Ekki er neitt kynlegt við það, ]•>(') Sauðlauksdals heimilið, með slíkri sljórn og starfsemi ntan húss og innan, efnaðist ]>rátt. Enda segir s.jera Bj. Þorgr.: „En af dngnaði og kænsku við búsýslan og aldingarðs- yrkju, hvað síðasttalið hann sjálf- krafa setti á stofn, tók hagnr hans skjótum framförum. Braust (hann) ;i móti inngrónum alþýðufordómi, með að hagnýta til mannfæðis margskonar matjurtir, að loflegn dæmi annara þjóða. ¦— Enda varði hann til ])ess bæði eigin eVdðis- sveita og töluverðum kostnaði". Sjera Björn verður að teljast alveg einstæður brautryðjandi í búskaparháttum, hjer á landi á þessum tíma. ITlaut hann að laun- um öfund og illmæli, frá sumum beim mönnum, sem heldur kusu að sitja auðum höndum, eða „dorga dáðlaust upp við sand". Áreiðan- Jegt er þó að ýmsir tóku hann s.jer ti] fyrirmyndar. Þannig bendir hinn mæti fræðimaður, Þorsteinn sýslumaður Þorsteinsson, í riti sínu: „Landbúnaður í Balasýslu og á Snæfellsnesi", á, að upptökin að hin um enganveginn ómerkilegu rækt- unartilraunum. sjera Jóns á Ball- ará, hafi átt upphaf sitt hjá sjera Birni. Líklegt l/>ætti mjer og, að 'spor hinna miklu búnaðarfram- kvæmda Magnúsar sýslum. Ketils- sonar, mætti einnig rekja til Sauð- lauksdals. Þó Þorsteinn sýslum. vilji ekki við það kannast, í Æfi- sögu M. Ket. Því er Magnús flytst 1il Búðardals 1762, en þá má segja að búnaðarathafnir hans hefjist, — var sjera Björn búinn að reka hin- ar margháttuðustu búnaðarfram- Onnur grein kvæmdir í 8—9 ár. Fer naumast hjá því, þó allmikil fjarlægð væri á milli, að jafn mikilhæfur og glöggur maður, sem Magnús var, hafi fylgst með og gefrð "g'aum, því sem til góðra nýunga mátti telja, og að hann hafi viljað hag- nýta reynslu annara. Þannig lögðu þeir báðir stund á túnasljettun, sem mun hafa verið algjör nýung á þeim tíma, að vísu weð miög seinvirkum og frumstæðum aðferð- nm, sem sjera Björn lýsir í „Atla". Sæmundur Eyjólfsson segir svo um garðyrkju sjera Björns: „Marg- ir góðir menn hafa iinnið. garð- yrkjunni til eflingar hjer á kndi, en enginn þeirra jafnast þó við Bjö'rn Halldórsson. Hann er ágæt- astur allra garðyrkjumanna er ver- ið hafa hjer á landi. öll garðyrk.ia mátti heita óreynd, þá er hann kom til sögunnar, og þó hefir líklega enginn ræktað fleiri matjurtir en hann, og enginn gert jafnmargar og rækilegar tilraunir nm það, er áður var óreynt í þessum efnum". — En Þorv. Thor. segir í íslands- lýsingu sinni: „Langmestur garð- yrkjumaður á 18. öld var Björn próf. Halldórsson í Sauðlauksdal. Hann gróðursetti fyrstur kartöflur á Islandi, ræktaði margskonar mat- jurtir og gjörði ýmsar tilraunir til trjeplö'ntunar, ritaði margt um garðrækt og búfræði og var hinn mesti nytsemdar- og sómamaður í hvívetna". Fyrsta tilraun til kartöflurækt- unar á Norðurlöndum var gerð í Danmörku árið 1719, en fór aS mestu i'tt um þúfur, og ekki nær kartöfluræktin þar útbreiðslu svo teljandi sje, fyrr en á árunum 17í»0 —R0. Um Noreg fór þó titbreiðsla þeirra enn hægara. Þarinig voru kartöflur fyrst ræktaðar á Háloga- landiárið 1774. eða 28 árum" srðar en hjer" á landi, og ekki komust þæt nörður til Lofoten fyrr en um alda. mótin 1800. Það var fyrst eftir að menn komust npp á lagið með að fara að brugga lir þeim brennivín, að útbreiðsla þeirra fór að verða örarí. Lengi vel hafði fólk hjer á landi eins og annarsstaðar, megn- asta ógeð á því að borða kartöflur, taldi þær af djöfullegum uppruna, þar sem þær yxu við rótina, niður í myrkri moldarinnar. Mun ekki; ýkjalangt síðan sú h.iervilla er með ölhi útdaiið. Sjera Björn vildi rej-na hvort þessi „nytsami jarðarávöxtur gæti þrifist h.ier á landi". Fjekk hann því senda eina „skeppu" (skeppa er að rúmmáli l^, úr tunnu) af kart-, iiflum frá Kaupm.höfn árið 1759. Þær komu þó ekki hingað til Iands- ins fyrr en 6. ágúst, þá um sumarið. Hó'fðu þær verið á þilfari skipsins á leiðinni og orðið sjóblautar. Þýð- ingarlaust hefir sjera Björn talið, að setja kartöflurnar í garð, er svo var orðið áliðið sumars, en ljet þær í stórt ílát, og huldi moldu, fjekk hann svo um haustið „örlítil kart- öflu-ber". Sannast þar að mjór er mikils vísir, því næsta vor setti hann kartöfluberin frá árinu áður niður, og fjekk vel þroskaðar kartöflur haustið 1760. Síðan munu þær hafa átt heimkynni hjer á landi, þó ekki

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.