Lesbók Morgunblaðsins - 12.03.1950, Blaðsíða 12

Lesbók Morgunblaðsins - 12.03.1950, Blaðsíða 12
152 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS er nefnd Stekkjarbakki og hin syðsta þeirra er rúst bæjarins Mela, sem getið er í gamalli þulu um bæi undir Eyjafjöllum. Svo sagði Gúðriður Hallsdóttir. Líklegt má þykja að aðrar bæjarrústir á þessu svæði stafi frá flutningi ein- hverra Sandhólmabæjanna, sem byggðir hafa verið til skamms . •".'. iy m:,: tima. I byrjun 17. aldar, að því er ætla má, var Sandabærinn fluttur nokk- uð til útsuðurs og hjet áfram Sand- ar, en gamla bæarstæðið var þá farið að kalla Fornu-Sanda. Byggð hins nýja bæjar mun hafa staðið nokkra tugi ára, en síðla á 17. öld hefur hann aftur verið fluttur að gamla bæjarstæðinu og heitir síð- an Fornu-Sandar. Heimilda fyrir þessu er að leita í vísitasíu Brynj- ólfs Sveinssonar biskups í Skál- holti, sem fram fór í Holti 1660. Þessir flutningar Sanda sýna á- gang yatns og sanda á bæinn úr tveim áttum. Fram á 18. öld var þó óeytt kostaland framan Sand- hólmans, sem nú er allt komið í sand. Vitna jeg þá enn til Guðríðar Hallsdóttur, sem sagði Guðjóni frá Fornu-Söndum, að amma sín hefði munað eftir grónu kjarrlendi og dömmum, þar sem nú er ægisand- ur. Viðurrenglur hafa víða komið í ljós fram um Gljána og styður það þessa sögn. Ýmis munnmæh hafaverið tengd við Fornu-Sanda, en einna merkust og skemmtileg- ust munu þau, sem fylgja brunnin- um Blank. Um 300 álnum vestur frá bænum er djúp laut eða tjörn. Hefur brunn urinn verið grafinn í hana og voru stíflur aðhonum á tvo vegu. Um 1928 var hann 3 metra á dýpt með Venjulegu vatnsborði, en aldrei var mínna eií"2 metra vatnsdýpi í hon- urh.TaQð var, að frændi Ásgeirs landnámsmanns hefði fyrstur býggt á Söndum. Ncf na sumir hann \ torgeir, ai aðrir Þorstein og fajra j,".i. til örnefnið Þorsteinshólm þar á Fornu-Söndum. Hann gróf brunn- inn og setti sverð sitt, sem Blank- ur hjet á botn hans og hellu mikla þar ofan á. Af því dregur brunn- urinn nafn. Sagt er, að Egill Eyj- ólfsson frá Fornu-Söndum, sem lengi bjó í Dalskoti, hafi ætlað að grennslast eftir því, hvort hellan væri á botni brunnsins. Varð þó lítið úr, því að maður, sem með honum var kallaði og sagði, að bærinn væri að brenna, er Egill var að byrja á verkinu. Hlupu þeir svo heim, en þar var þá ekkert að. Hugði Egill ekki að þessu frek- ar. Ábúendur á Söndum höfðu trú á, að því betur sem hirt væri um brunninn, því betri yrði afkoma þeirra og hreinsuðu hann varla sjaldnar en einu sinni á ári, því að sagt var að höpp bæri þeim að höndum í hvert skipti, sem það væri gert. Þá var það sagt, að ei mundu Sandar fara af fyrir sand- foki, meðan Blankur væri notað- ur og bæri það nafn. Ekki hefur verið búið á Söndum nokkur und- an farin ár, en sandur hefur aldrei knjesett bústofn þar til fulls. Stundum var þó ærin ástæða til að hopa á hæli fyrir honum, svo sem á síðustu árum 19. aldar, er sandflákinn teygði arma sína heim í kálgarð þar. Guðjón Einarsson, sem veitt hef- ur mjer góða tilsögn um Sanda og sögu þeirra, ólst þar upp og bjó þar fram undir 1930. Hann ijróf einhverju sinni í gamla Sandahól- inn og fann þar glöggar menjar mannabyggðar. Á 1,80 m. dýpi fann hann pottbrot af eiri og bút af brendu gangsilfri. Var hann ca 2V2 cm. á lengd og um 1 cm. í þvermál. Bendir þetta hvort- tveggja til löngu liðins tíma. Guð- jón býr nú að Bcrjanesi í Vestur- Landeyjum. Hjer hafa þá verið rakin fáein atriði úr bygðarsögu nokkurs hluta Vestur-Eyjafjallahrepps, sam ansett til styttingar einu Þorra- dægri og til athugunar og lítillar leiðbeiningar fyrir fróða menn, sem að þeim kunna að hyggja síð- ar meir. Rannsóknarefni liggja hvarvetna á vegum þeirra, er að íslenskum fræðum hyggja og byggðarsaga landsins er þar ekki ómerkasta við- fangsefnið. Ekki hef jeg tæpt hjer á einu merkilegasta atriði Ey- fellskrar byggðarsögu, en það er ör fjölgun býla um þær slóðir á 16. og 17. öld og vafalaust stendur í sambandi við útræði frá Eyfjalla- sandi. sem þá var rekið þaðan í stórum stíl og lengi síðan til ómet- anlegra hagsbóta fyrir þær byggð- ir og margar fleiri. Vallnatúni 12. febr. 1950. Þórður Tómasson. tá *é ti 4jé *á HANN MEÐGEKK í BUDAPEST var til forn beina- grind. Kommúnistastjórnin fól leynilögreglumanni að komast eft- ir því hvort beinagrind þessi væri ekki af Atla Húnakonungi. Leyni- lögreglumaðurinn fór með beina- grindina heim til sín. Nokkrum dögum seinna kom hann aftur með nokkur brotin bein. — Þetta var beinagrind Atla Húnakonungs, sagði hann. — Hvernig gastu uppgötvað það? var spurt. — Hann meðgekk. —o— TVÆR bifreiðastöðvar í smáborgum í Ameriku, hafa tekið upp þann sið að aka fólki ókeypis til kirkju á sunnu- dögum. Er það aðallega gamalt fólk og farlama, sem nýtur góðs af þessu. En þetta hefur mælst svo vel fyrir, að slöðvarnar hafa haft miklu mciru uð gera liiöun.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.