Lesbók Morgunblaðsins - 08.12.1963, Blaðsíða 7

Lesbók Morgunblaðsins - 08.12.1963, Blaðsíða 7
Hálfrar ráögáta Myrtu Þjóðverjar hugvitsmanninn dr. Rudolf Diesel? Hinn 29. sept. var nákvæmilega hálf öld liðin síðan einn merkasti verkfræð- ingur veraldarsögunnar hvarf, eða hinn 29. september 1913. Leyndardómurimn um hvarf hans hefir fram að þessu eldrei verið afhjúpaður. Það tjald, sem umlukið hefír siðustu ævistundir þessa snillings, hefir verið svo þéttofið, að þar hefir ekki mátt griila í gegn. Nafn þessa manns er, svo sem að lík- um lætur, daglega á vörum manna um ©llar álfur. Þúsumdir skipa, sem sigla um heimshöfin, og milljónir ökutækja á þjóðvegum heimsins eru minnismerki hans. Og það er ekki ofsögum sagt, að hin fjölmörgu olíufélög, með sinm ó- hemjuauð, eigi honum og smilfligáfu hans að mestu velgengi sína að þakka. Samt dó hann, á einkennilegan og hljóðlátan hátt, eitt haustkvöld fyrir toálfri öld, eða gerði hanm það? Rudolf Diesel var fæddur í París ár- ið 1858, somur þýzkra foreldra. Hann hefði því, samkvæmt frönskum lögum, getað öðlazt borgararétt í Frakklandi, en hamn kaus heldur að gerast þegn Þýzkalamdskeisara. Sú ákvörðun hafði úrslitaþýðinigu fyrir líf hans og framtíð. Diesel hlaut á æskuárum menntun í Þýzkalandi. Jafnvel í æsku kom í Ijós hjá honum snilligáfa í verkfræði. 37 ára að aldri, eftir margra ára tilraunir, teiknaði hann og smiíðaði aflvél, sem átti eftir að valda byltingu, bæði á frið- ar- og ófriðartimum. Banvænt vopn í byrjun þessarar aldar hafði DieseL þá ekki orðinn miðaldra, vakið á sér athygli allra menningarþjóða, því vél- ar hans voru, í sívaxandi mæli, farnar að knýja skip víðs vegar um heimshöf- in, ekki hvað sízt Breta, sem voru for- vigisþjóð í siglingum. Sérstakt Diesel- íélag (Consolidated Diesel Engime Maniufacturing Company) hafði verið etofnað í Bretlandi, og var dr. Diesel sjálfur, svo sem vænta mátti, aðalráðu- mautur félagsins. En það voru fleiri en auðjöfrar heims- ihs, sem höfðu áhuga á þessari uppfynd- ingu, sem var að valda aldahvörfum. Fyrir smiJligáfu Diesels voru kafbátar i fyrsta simm að verða öflug hemaðar- tækni. í Lundúnum og Berlín var tveimur valdamönnum það fullljóst, hvað upp- fynding Diesels gilti fyrir sjóhernaðinn í framtíðinni, annar þeinra var Fischer lávarður, flotaforingi Breta, hinn var von Tirpitz aðmiráll, yfirmaðux hins keisaralega þýzka flota. Þeir vildu, hvor um sig, klófesta hin- ar nýju vélar Diesels fyrir hinn ört vaxandi kafbátaflota hvorrar þjóðarinn- ar. Hvor um sig vildi fá einkarétt á vél- ¦um hans. En því miður, fyrir báða þessa flotaforingja, hafði Diesel sjálfur, aðrar hugmyndir. Frá öndverðu hafði hann lýst því yfir, að hanm mundi ekki veita neinni einstakri þjóð einkaleyfi á þess- wm vékim. Hann ákvað, að allar þjóðir heims, sem þyrftu og vildu, skyldu íijöta þar góðs af, svo framarlega sem þær greiddu tilskilin afnotagjöld. Fyrirgefning Vegna þessarair afstöðu dr. Diesels, var hann brátt boSaður til Berlínar, eft- ir strengilegum fyrirmælum. Lögmenn hínnar þýzku stjórnar bentu honum á, eð haran væri þegn hinins þýzka keis- „Já, Diesel var gáfaður náungi, en hann varð okkur til vand- ræða undir lokin, svo við þurftum að losna við hann" ara og þar af leiðandi háður gömlum prússneskum lagaákvæðum, að hver þýzkur hugvitsmaður skyldi fyrst bjóða innlendum yfirvöldum, til samþykktar eða synjunar, hverja þá uppfyndingu, sem varðað gæti hernað á sjó eða landi. Þessi lög hefði hann brotið og gæti því 1 orfzt í augu við málssókn fyrir föður- landssvik. En allt skyldi gleymt og graf- ið, sögðu þeir, ef — og aðeins ef — dr. Diesel vildi þegar í stað afturkalla leyfi sín til hinsna erlendu iðjuhölda og af- henda allar sínar áætlanir og teikning- ar hinmi þýzku flotamálastjóm, og vinna og starfa þaðan í frá einungis í Þýzka- landi. Gengi hamm að þessum kostum, skyldi hann hljóta fyrirgefningu á því, sem hann þegar hefði Ijóstrað upp við aörar þjóðir. Hann fengi að vísu enga greiðslu fyrir einkaleyfi sín, heldur hæfileg laun. En hugsast gæti, hiins veg- ar, að sjálfur Þýzkalandskeisari, í eig- in persónu, mundi veita honum heiðurs- merki. Þrátt fyrir geysiþunga ýtni og harð- ar hótanir, neitaði Diesel þessum kost- um og hélt fast við stefnu sína að gera þessar uppfyndingar að alþjóðaeign. Á árinu 1912, tókst Diesel, eftir þrot- lausar tilraunir, að smíða aflvél, sem var tilvaliai fyrir kafbát. — Þrátt fyrir all- ar undanfarandi hótanir og argaþras við þýzk stjórnarvöld, hélt Diesel samt á- íram að vera trúr þegn síns keisara, og gerði hann hinni þýzku flotamálastjórn fyrirspurn um það, hvort hún hefði á- huga á nýjustu verkum hans. Það hafði stjórn flotans sannarlega, en hún fyrirbauð verkfræðingnum að op- inbera nokkru öðru stórveldi hinar síð- ustu endurbætur á vélunum, að öðrum kosti skyldi hin fornu prússnesku laga- ákvæði um föðurlandssvik verða látin koma honum í koll. Óttalaus Frekar en áður tókst ekki að hræða Diesel. Harm tjáði' von Tirpitz flota- foringja í einkaviðtali, að umrædd einka leyfi væru sín eigin eign og að hann óskaði að leita göfugFi viðskiptavina, bvar sem þeir kynnu að finnast. Þegar hurðin skall að baki hins grama verkfræðings, er ekki ólíklegt, að flota- foringinn hafi gripið símann og beðið. um sambamd við leyniþjónustuna. Það kostaði Diesel enga fyrirhöfn að finna aðrar þjóðir, sem áhuga höfðu á hinum nýju kafbátavélum. Handan við Norðursjóinn beitti hinn ungi Winston Churchill sínu jötunafli að efla hinn brezka flota undir þau óhjákvæmilegu átök, sem hófust við Þjóðverja rúmu ári siðar. Fisher lávarður hafði að vísu látið af æðstu völdum í flotamálum. Hann stóð þó ekki í skugga Churchills, heldur í skjóli hans, mikils virtur og öruggur ráðgjafi flotamálastjórnarinnar. Hinn aldraði flotaforingi, sem skynj- aði mikilvægi kafbáta í sjóhernaði, framtíðarinnar, hafði fylgzt með hinum nýjustu endurbótum Diesels, og fyrir milligöngu vina sinna í Lundúnum kom hann þemi boðum til Diesels, að brezka stjómin hefði hug á náinni samvinnu við hann. Hanm stakk upp á því, að Diesel kæmi til Lundúna við fyrstu hent- ugleika. Þannig réðust atvikin. Diesel þurftí. að mæta á aðalfundi hins brezka félags sneiwma í október. Hann notaði þennan íund að yfirvarpi fyrir förinna til Eng- lands. Svo ógætilega fór hann að ráði sínu, að hann tjáði nokkrum mönnum, sem hann þekkti, um hinn raunveru- lega tilgang ferðarinnar, og lét jafn- framt í ljós við þá gremju sína yfir harð ýðgi þeirri, er hann taldi sig hafa sætt af af hálfu stjómar hins þýzka fiota. Með þessum orðum hefir hann ef til vill kveðið upp sinn eiginn dauðadóm. Að kvöldi dags, hinn 29. september Dr. Budolf Diesel. 1913, stigu þrír velklæddir menn á skips fjöl þýzka farþegaskipsins Dresden í Antwerpenhöfn í Belgíu, skömmiu áður en skipið leysti landfestar, en skip þetta fór á hverju kvöldi yfir til borgarinnar Harwich í Engflandi. Aðalmaður þessara félaga, lávaxinn, gráhærður og einbeittur, mætti meiri virðingu um borð en félagar hans, ímynd manns, sem komið hafði sér vel fyrir á veraldarvísu. Á vegabréfi hans stóð: Dr. Budolf Diesel, en þótt umdarlegt megi virðast, hafði hann ekki pantað sér íyrirfram svefnklefa, eins og félagar hans höfðu gert. Ráðgáta En úr þessu rættist þó fljótlega, því yfirbryti skipsins gerði sínar ráðstafan- ir, og þessir þrír menn gengu inn í sal- inn að kvöldverðarborðinu. Með Diesel voru þeir Carles, forstjóri íyrir belgisku stórfyrirtæki í Ghent og Luckmann nokkur, verkfræðingur og fjármálaráðunautur dr. Diesels í þess- ari ferð, dálitið dulaTfull persóna í þess- ari sögu. Þótt undarlegt megi virðast, hafði iiafn Diesels aldrei verið skráð á far- þegalista skipsins þessa ferð, eins og nöfn félaga hans. Einkenníleg gleymska, þegar allir þræðir eru teknir til greina. Meðan Dresden sigldi niður Schelde- fljót þetta kyrra haustkvöld, nutu þess- ir þrir menn hins ríkulega kvöldverðar ¦ í hinum bjarta borðsal skipsins. Eftir öllum tunglmerkjum að dæma, hefir Diesel verið í sólskinsskapi þama við borðið. Hann talaði frjálslega um \æntanlegt brúðkaup dóttur sinnar og baróns von Schmidt í Frankfurt, í næsta márauði. Hann sagði félögum síin- um, að hanin yrði að vera kominn aftur til ÞýzkalaJids í tæka tið, til þess að vera viðstaddur þetta brúðkaup, og bætti hlæjamdi við, að það mundi kosta sig allt að því gjaldþrot, að sjá telpunmi fyrir hæfilegum heimamundL Um kl. 10 um kvöldið skildu þeir borðfélagar og ákváðu að hittast aftur við morgunverð, áður en þeir gengju af skipinu í Harwich. Klefinn tómur Nokkru eftir birtingu morguninn eft- ir gekk yfirþjónninn um klefa 1. far- rýmis með te handa farþegunum, en klefi nr. 18 var maninlaus. Þjóninum varð bilt við, og mest vakti það athygli hans, að rúmið hafði ekki verið bælt eða í því sofið. Náttföt Diesels, sem voru af gömlu tízkunni, lágu kyrfilega sam- anbrotin á rúmteppinu. Snyrtitækin voru á sínum stað við þvottskálina, bú- in undir kvöldrakstur. Á hillu fyrir ofan kojuna tifaði dýr- mætt gullúr við hliðina á opinni bók. Undir koddanum lágu peningar um 100 sterlingspunda virði í þýzkri og brezkri mynt. En það sást hvorki tangur né tetur af dr. Rudolf Diesel sjálfum. Þar sem þjónninn stóð þama gáttað- ur um það, hvað orðið hefði af farþeg- anum, birtist áðumefndur Carsel í klefa- dyrunum, undrandi yfir því að Diesel skyldi ekki koma að morgunverðarborð- inu, eins og um talað hafði verið. Hann lagði til, að skýrsla yrði tafalaust gefin yfirbryta skipsins, sem jafnframt var gjaldkeri þess. En brytinn skaut mál- inu til skipstjóra. Jafnskjótt og skipið lagðist að hafn- arbakka í Harwich, var það rannsakað frá stafni og aftur í skut, en allt kom fyrir ekki. Hin brezka lögregla kom jafnskiótt á vettvang og yfirheyrði alla skipshöfn- ina. Yfirmenn skipsins og aðrir, er átt höfðu vakt þessa nótt, höfðu ekki heyrt nein óvenjuleg hljóð eða hávaða, og það sáust engin merki þess, að nein átök hefðu átt sér stað í klefa nr. 18. Látúns- umgjörð kringum kýrauga klefans bar að vísu nokkrar rispur, en þær mátti skýra á meinlausan hátt Opinber rannsókn, sem verzlunarráð- ið í Harwich stóð að, varð að viður- kenna, að engin skýring væri finnanleg á þessu dularfulla máli. Það var engu hkara en dr. Diesel hefði á einhvern óskiljanlegan hátt gufað upp. Brúðurin, dóttir hans, varð að halda hljóðlátt og dapurlegt brúðkaup með baróni sínum í hinni fjarlægu Frankfurt. Skýring? Meira en hálfur mánuður leið án þess nokkuð skeði, sem varpað gæti ljósi yfir atburðinn. Nokkrir fiskimenn, fyrir utan árósa Schelde-fljóts, drógu upp í netum sínum leifar af manni, sem voru jafnskjótt fluttar í líkhús í Antwerpen. Lögreglulæknir gat aðeins fundið einn mikilvægan áverka, djúpt sár á hnakk- anum, sem læknirinn fullyrti að hinn myrti hefði hlotið í lifanda Hfi. Sonur Diesels var kallaður á vettvang og sýndir þeir munir, er fundizt höfðu á likinu. Hann þóttist kenna, þó óglöggt, 645 þeir hefðu verið í eigu föður hans. Eftir hálfa öld er gröfin ekki líkleg til að skila lykl að þessu leyndarmáli. SJÁLFSMORÖ ? Ég efa það stórlega. Eftir óyggjandi heimildum var Diesel f perluskapi þetta kvöld á skipinu sem Framhald á bls. 13. 83. tölublað 1963. LESBOK morgunbladsins 7

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.