Lesbók Morgunblaðsins - 22.08.1965, Blaðsíða 1

Lesbók Morgunblaðsins - 22.08.1965, Blaðsíða 1
*¥gttttM*tó0itt& V~ 27. tbl, 22. ágúst 1965. 40. árg. INSTEI að hinum slkelfiJega fyrirboða að valda- tóku Hitlers. Jafmvel áður en nazistar náðu foð'urflandi hans á sitt vaid, hafði Einstein skrifa'ð: „Ég er sanmfærður um, að hmgmun fyflgir í kjölfar einræðisof- belflrs, því að ofbeidi laðar ómjákvæmi- lega tiil sín andlega vesalinga". Bohr oig Einstein, sem ræddu saman um og mátu hin óheillavænflegu áhrif kijol'ningar úraníums, voru ekki einir um þann, hugsunarhátt. Þessa vordaga unnu yfir tutbuigu vísindamenn að því að ranmsaka kliofnimgu úraníums, og ekki svo íá'Uim þeirra þótti mögUilegt að sprengja yrði gerð. Tveir þeirra, Eug- ene P. Wiginer og Leo Szilard, sem fæddir voru í Ungverjalandi, trúðu því ekiki aðeins, að unnt yrði að framieiða sprengju, heidur óttuðust þeir rann- sóiknir þýzkra vísindamanma, — ef REFIÐ Eftir Ralph E. Lapp HINN 2. ágúst árið 1939 hrip- aði Albert Einstein nafn BÍtt undir tveggja síðna bréf, sem olli straumhvörfum í veraldarsög- unni. Upphaf bréfsins var þannig: „F. D. Roosevelt. forseti Bandarílkjanna, Hvíta húsinu, Wasmimgton, D. C. Herra: Rannsóknir, sem þeir E. Fermi og L. Sziiard hafa gert að undanförnu og ég 'hef haft tækifæri til að kynna mér frá fyrstu hendi, vailda því, að ég geri ráð íyrir, að frumefninu úraníum megi breyta í nýjan og mikilvægam orkugjafa í náinni framtíð. Ákveðin viðhorf vegna þess ástands, sem skapazt hefur, virð- ast krefjast aðgætni og, gerist þess þörf, skjólra athafna af hálfu ríkisstjórnar- innar. Ég er þess vegna þeirrar skoð- un^r, að það sé skylda mín að vekja athygJi yðar á eftirfarandi staðreyndum og tiJjöguim. A síðas'tJiðnum fjórum mánuðium hef- ur það orðið sennilegt vegna rannsókna Joliots í Frakkilandi, jafnt sem Fermis og Szilards í Ameriku, a'ð unnt verði að koma af stað keðjuverkandi kjarnaklofn ingi í mikilu magni úraníums, sem mun fíefa fná sér geysimikla orku og mikið magn frumefna, er líkjast radíum. Það virðist nú nærri fuJilvíst, að þetta verði unnt í niáinni framtíð". Þriðja máisgreinin hafði þessi spá- tmannlegu orð að geyma: „. . . . það er hugsanleigt .— þótt það sé ekki eins íuJJvíst — að umnt verði að fram- Beiða óhemju öfkugar sprengjiur af nýrri gerð". Tvær miáJsigreinar til viðbótar lýstu þcim raðstöfumuim, sem þyrfti að gera til að flýta rannsóknum á úraníum, og foréíinu lauk með aðvörun uin, a.ð úrand- umsafla hefði verið stöðvuð í Tékkó- SJóv'a'kíu oig leynilegar þýzkar rannsókn ir væru hafnar. Bréfinu lauk þannig: „Yðar einlægur, A. Einstein". Einstein hafði aJdrei átt von á því, eð hann myndi sfcrifa svona bréf. Þótt ekki sé liltið á þá staðreynd að hann var viðunkenndur friðarsinni, þá hafði hamn eikki trúað því, að kjarnorkan yrði leyst úr læðingi. Jafnvel eftir að n^utronan hafði verið uppgötvuð árið 1932 (hún reymdist vera tötfrakúJan til að koma aí stað kjarnaklofningu), hafði iiiann Jýst yíir: „Það er ekki hin minnsta áibend'Wig fyrir hendi um, að onkan anuim noktourn tíma fást. Það þýddi, að unnit yrði að vera að kljúfa frumeindina tíö vild". Einstein — „það er hugsanlegt — ekki fullvíst" Öfugt við það, sem hamn gerði ráð fyrir, var fruimeindin klofim seint á ár- iivu 1938 af tveimur þýzkum vísinda- mönn'Um. Við rannsóknir sínar við Ranmsóknarstoifnun Vil'hjálms keisara í Benín kilufu þeir í tvennt frumeindir úvauíums. Þeir fflýttu sér að skýra frá niðurstöðum sínuim á prenti og í lok janúarmánaðar árið 1939, þegar frétt- írnar bárust til Bandaríkjanma, voru bandarískir eðlisfræðimgar ekki lengi að endurtaka tilraumir þeirra. Nielis Bohr, himn frægi kjarnoitoufræ'ð ingur frá Danmöpku, var við Primceton- htVskólann, þegar fréttirnar bárust um klofnirjgiu úraniums, eða ]|jarnak]ofn- inguna. Þar var Albert Einstein eimnig, en hann hafði komið ti'l Bandarikjanna iiá ÞýzkaJandi, bejíar hann varð vitni Hit'ier fenigi kjarnorkusprengju fyrstur, myndi hann fá í hendur ægilegt vopn til að ná heimsyfirráðum. Bæði Wigner, sem var 36 ára að aldri, og Szilard, sem var 41 árs, þekkUi Einstein vel. Wigner var prófessor í eðiisfræði við Princeton-háskóia, og Sziiard ferðaðist þanga'ð reglulega frá Sitarfi sín'U við Columibia-hásikólamn, þar sem hamn starfaði með Enrico Fermi. Fermi var um þær mundir djúpt nið- ursokkinn í tiflraunir með keðjuverkanir, en þær voru erfiðleikum bundnar, þar sem ekki var hægt að fá hreint úraníum. Szilard, sem gramdist hversu kjarna- ranmsóknirnar gengu seint, skýrði Wigner frá á'hyggjumi sínum, en hanm var þeirrar skoðunar, a'ð aðstoðar ætti að leita hjá bandarísku ríkisstjórninni. En Szilard var í vafa — ssint þennan vetur hafði Fermi farið til Washington til ?ð lýsa fyrir sérfræðingum banda- ríkska flotans möguleikum úraníumork- unnar, en hann virtist ekki hafa haft á þá mikil áhrif. Það var Szilard. að því er Wigner heldur fram, sem að loku'm stakk upp á því, að þeir færu-« fram á stuðnimg Einsteins. Það var mjög e'ðlilegt af þeirra hálfu a'ð leita til Einsteins. Ef hamn undir- ritaðj ásikorunarsikjal til forsetans myndi nafn hans, sem frægasta vísinda- manns heimsins, krefjast þess, að tiilit yrði tekið til þess. Einstein haíði kynnzt Roo.sevelt og meira að segja verið næt- urgestur í Hvíta húsinu. Þar sem Ein- stein var bitur andstæðingur Hitlers mátti gera ráð fyrir því, að hann myndi hlusta me'ð sa.múð á tillögur þeirra. Loks, sem höfundur afstæðiskenmingar- innar og annarra kenninga, sem þróun kjarn>orkuvísinda átti rætur sínar að rekja tii, var Einstein hinn rökrétti maður til að hafa forgöngu um málið. í júlímánuði árið 1939 var Einstein í suTr.arleyfi við Peconic-flóann úti á Long Islaind, þar sem hann naut þess að stunda siglingar. Árla sunnudags- morguninn 30. júJ'í lögðu þeir Wigner og Szilard af stað til dvalarstáðar Ein- steins. Wigner sat umdir stýri Dodge- bifrei'ðar sinnar, því að fél'agi hans hvorki átti né ók bifreið. , Wigner minnist þess, að þetta hafi verið fagur sumarda.gur, en þekn hafi orðið á þau mistök að halda tií Patc- hogue í stað Cutchogue, eins og þeim haí'oi verið sagt að gera. Loks komust þeir á rétta leið. Nálægt ákvörðunarsta'ð sínu'm spurðu þeir aftur til vegar, og Wigner man eftir, að drengmum, sem vísaði þeim á dvalarstað Einsteins við Old Grove Road, fannst það undarlegt, að það skyldi vera til fólk, sem "ekki vissi, hvar hinn mikli Einstein átti heima. Einstein, sem kiæddur var nærskyrtu og buxum með uppbrettum skálmum, fór með vini sína út á stórar útisvalir, sem skýlt var me'ð sólhlífum og voru notaðar sem borðstofa. Þar ræddu þeir saman í um það bil klukkustund fram- farir í ranmsóiknum, hinar leynilegu * rannsóknir Uram Verein (Úraníum fé- lagsskapariins) í Þýzkalandi og vanda- máiið að fá aðstoð ríkisstjórnar Banda- ríkianna. „Það verður ekki hlaupið að þvi að fá herna'ðarfræðingana til að skiija þetta", sagði Einstein. Samt sem áður féllst hanm á, að eitthvað yrði til bragðs að taka, ættu Bandaríkin að halda forystu sinni yfir Þjóðverjum, og hann lét ekki þar við sitja, heldur las fyrir bréf til Roosevelts, forseta, sem Wigner tók niður, á me'ðan visinda- m.ennirnir þrír sátu við tréborðið á svólunuim. „Eg varð forviða", sagði Wigmer, þegar hann minmtist þessa atburðar. „Hann hafði dásamlegt vald á t'ungutakimu, og orðin streymdu upp úr honum. Ég undr- *** aðiot, þvi að ma'ður semur ekki slíkt bréf fyrirvaraiaust". Framh. á bls. 12 Bréfib, sem Albert Einstein skrifa&i Franklin D. Roosevelt forseta fyrir 25 árum, varb upphaf kjarnorkusprengjunnar og nýrrar aldar i sögu mannkynsins

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.