Lesbók Morgunblaðsins - 17.10.1965, Blaðsíða 1

Lesbók Morgunblaðsins - 17.10.1965, Blaðsíða 1
 GE tbl. 17. október 1965. 40. árg. Eftir Thor Vilhjálmsson Meðfylgjandi kafli er úr hinni ."' giæsilegu Kjarvals-bók Thor Vil- Jijálmssonar, sem kom út hjá Helgafelli 1964. Hann er birtur í tilefmi af áttræðisafmæli Kjarvals í fyrradag. í HEIMI listarinnar eru gamlir hlutir á hvörfum. Byltingin geisar gegn 'hinum klassísku viðhorfum. ómurinn berst jafnvel til Norðurlanda þótt þeir séu seinir að taka við sér þar. Ván Gogh og Gauguin höfðu verið sýndir í Danmörku upp úr 1890,'þá þótti inönnum ekkert í þá varið þar en nú eru ýmsir þarna að skamma forfeður síha í Danmörku fyrir að 'hafa ekki keypt upp þessar myndir sem þá buð- úst fyrir lítið fé en eru nú alltaf að sprengja metin á hinum frægu mál- , verkauppboðum.. •' Þáð er gömul saga, aetli hún sé ekki en'nþá ný. En upp úr Í905-var óhætt að láta þessa menn slá í gegn í Kaupmanna- höfn, og þá var uppi eldur í hugum þeirra sem þeira hlutum sinntu. Norð-' urlönd eignast loksins málara í heims- sniði, Norðmanninn Munch. En sú skelf- ing sem laust m'æta fulltrúa grandvar- leikans og bara venjulegt fólk við að sjá myndir.þessa voðalega Norðmanns sem'skeytti engu um leikreglur listaskól- anna, og leyfði sér að mála hlutiná öðru- yisi en allir sáu að þeir væru, og skáld- • aði bara einsog hpnum sýndist í stað- inn.. Honum var mest í muna að gjósa geðróti sínu á strigann. . Af öllum Norðurlandamá.lurum hygg ég að þessi norski málari sé skyldastur Kjarval í skaphita og geðofsa. En Kjarval er miklu margslungnari, þættirnir í listgáfu hans fleiri og öflugri, hann syngur á fleiri strengi, list hans er fjölbreyttari og ríkari. Munch varð einn helzti fulltrúi ex- pressjónismans, þessarar málarastefnu sém breiddist óðfluga út einsog gárar frá rótinu sem Van Gogh og Gauguin 'höfðu vakið. Þaðan spruttu greinar í ýmsar áttir; þetta er einskonar frelsishreyf- ing þar sem listamaðurinn heimtar rétt tii að beita þeim brögðum sem honum þóknast til að koma skáldskap sínum til skila, hann yrkir hispurslaust á dúk- inn. Hann er ekki bundinn við sannan- lega lengd og breidd hlutanna á mæl- ingarfræðivísu, hann getur teygt og tog- eð einsog tilfinningin krefst og skáld- mið hans. Það mætti nefna nokkra expressjón- fska stórmálara á ýmsum stöðum í Ev- rópu á svipuðum aldri og Kjarval eða heldur eldri sem hafa drukkið af sömu lind en þróazt ólíkt, hver með sínum hætti til fullnaðar í sérpersónuleika sín- um einsóg Kjarval sjálfur: Kokoschka sem va»ð óhemjumagnaður um skeið þótt í seinni tíð hafi það doítið hiður; rússneski gyðingurinn Chagall. sem hef- ur setið í Paris og verið að yrkja töira- fullar draumsýnir þar sem'tregasæl lýr- . ik svifur létt án þess að þurfa að siá vængjum títt; Paul Klee .... Allir hafa þessir menn órðið snortnir af sama straumi frá Van Gogh. Auðvitað gat ekki farið hjá þvi að maður með næmleik Kjarvals skynjaði sterkt þessi umbrot. Hann fann hvern- ig hlutirnir ólguðu og nýtt líf brumaði. En hann fann lika aðstöðumuninn sinn og listamannanna sem komu upp í lond- um þar sem margar aldir af hefð voru í senn gruhdvöllur til að byggja á og hættur að berjast við. Áhrifin steyptust yfir hann, sk^ ldi hann ekki oft hafa staðið á öndinni? Gáfur hans og geð- ríki, krafturinn sem svall í honum, ef- laust veit hann að þar stendur hann ekki lakar að vígi en hinir. En hann finnur hvernig hann verður að vinna upp Islands tapaða tíma, aldirnar mynd- lausu. Hann ber ábyrgð á heilli þjóð, að hún verði til i myndlist. Um leið og hann finnur heimsbyltinguna ná til sín, hvernig hann er einn af nýju mönnun- um, skynjar hann einnig að þjóð hans bíður eftir að hann komi heim og leggi hornsteininn að hennar eigin list. Kjarval hlaut að hafa aðstöðumun við hina nýju menn stóru landanna sem höfðu vaxið upp við myndlist og sumir þurftu að berjast við glæsilega gamla hefð til að ná andanum sínum upp og eignast sjálfstæði, Þeir þurftu að brjót- . ast út úr féíaginu eða gangá í byltiftgar- klíkur til að neita hinni gpmlu' list' sem þeir höfðu margir fengið með móður- mjólkinni. ¦¦ \ ; En Kjarval-var. hinn-sjálfst'æði mað- ur sem byggði • allt á. éigin rammleik, hafði orðið að berjast af öilu afii tíl að Tíomast í færi við Hstfélagsskap aidanna og hefðin var ekki fjötur heldur ævin- týri, frelsandi og langþráð. Hann hafði byrjað einsog hinn fýrsti.maður af und- arlegri þörf í eðlinu að forma fyrir sér skynreynslima, tilsagnarlaust; o'g hafði ekki fyrri manna aðferðir til að stytta sér leið. Hann svarar hinni hvíslandi röddu í brjósti sér og finnur hana vaxa, magnast að hljóm þar til hann fer a'ð greina hin huldu rök sem eru borin að vitund hans. Hann hefur ekki einu sinni séð Mónu Lísu fyrr en hann var fullorðinn maður og þroskaður af hörðu stríði. Reyndar hafði hann séð Fjallkonumyndina eítir Benedikt Gröndai vegna þess að sú list var utan á kaffipökkum. í öðru lagi gerðist það á unglingsárum hans að í verzluninni skaut upp grönnu limbandi með myndum.af dýrum. Sjálfur hefur Kjarval sagt frá hvern- ig honum fór þegar hann kom ut í heim- inn, í einskonar afstöðulýsingu sem mætti kalla manífestó segir hann árið 1922 þegar hann kom- heim til' ís- lands og hafði stóra sýningu á mvnd- unurh sem hann hafði verið að máia á undanförnum árum: f Ég kom á þeim tíma út í heiminn sem reak"tiónin, mótstaðah, býrjaðigegn hin- um klassísku skólum og stefnUm gömlu: Ég var~ kominn- yfir yngstu árih,' en hafði þó lítið lært...Ég. var opinn fyrir öllu.og tilbúinn til að iæra af hverju sém var án þess þó að gera mér fyllilega grein •fyrir 'hyernig hollast myndi að byrjá. Áhrifin streymdu yfir mig ¦ sem foss marglitra geislá pg fannst, mér eg vera klettur sem eyddist og molnaði er flóðið Framhald á bis. 11.' . (Ljósm. Ól. K. M.).

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.