Lesbók Morgunblaðsins - 24.10.1965, Blaðsíða 1

Lesbók Morgunblaðsins - 24.10.1965, Blaðsíða 1
I".....IIIIIIIIÉII IMHIH £09011 F~ 34. tbl. 24. október 1965. 40. árg. Einar Haugen: meríka, Island og eifur Eiríksson Þ, AÐ er ein eftirtektarverðasta etaðreynd í sambandi við víkingana, að <im tveggja alda skeið héldu þessir diöríu sæfarar uppi samgönguleið yfir ihið úfna Norður-Atlanzhaf. Þeir lögðu xipp frá Noregi og í krafti siglingakunn- éttu sinnar komust þeir til Hjaltlands, Orkneyja, Færeyja og íslands, og loks <ÍA Grænlands og meginlands Ameríku. Því miður urðu þessar samgöngur óstöð- •ugri eftir því sem lengra var teygt úr |þeim í áttina til enda jarðar, og síðasti íhlekkur keðjunnar, sem hefði getað orð- ið hinn mikilvægasti, brotnaði af og lýndist. Það, að hann hefði yfirleitt verið tij, var almennt fallið í gleymsku, allt |þar ti'l íslendingasögurnar voru endur- íundnar og gefnar út á okkar dögum. Þessum sögum er að þakka mest af því, sem við vitum um fund víkinga á Ameríku. Þær eru einstakar, jafnvel meðal íslenzku ættarsagnanna, þar eð þær eru ekki sögur um fjandskap og manndráp, heldur um hetjuleg ævintýri. Þær segja frá árangurslausum tilraun- um norrænna manna til að koma upp etrandvirkjum á ströndum fagurs en vel varins lands. I augum a]lra Skandínava eru þessi mistök sorgleg staðreynd — jþau urðu til þess að afstýra því að tungumál Norður-Ameríku yrði íslenzka í stað enskunnar! E l n við erum ekki hér saman kom- in til þess að minnast þess, sem miður tfór, og ekki ætlum við heldur að fara að eetjast í sekk og ösku vegna þess að forfeður okkar misstu af tækifærinu til að verða nýlenduríki. Við erum komnir <til þess að beina athyglinni að hinu varanlega gildi sagna okkar og mikil- vægi 'þess að athuga enn á ný bendingar þeirra ag þýðingu fyrir niútímalíf og ihugsun. Við erum staddir á merkum timamótum norrænna rannsókna á Am- eríku. Allir dóm,bærir menn hafa lengi verið á einu máli um, að það, sem sagt er um landafundi í hinum tveim sögum, Eiríks sögu rauða og Grænlendingasögu, eé yfirleitt áreiðanlegt, en engir tveir, 6em um það mál hafa fjallað, hafa verið á einu máli um, hvernig þær skuli skýra. Kenningar byggðar á sögunum hafa iþot- ið upp, og víkingarnir hafa verið látnir lenda í svo að segja hverju héraði á aust- urströndinni. Hvar sem fundizt hefur VÍk, sem á fellur í botninn á, hefur ein- hver fundið líklegan lendingarstað vik- inganna. Hér gegnir gjörólíku máli hvað Græn- lend snertir, svo að eftirtektarvert er, og jafnvel hörmulegt. Bóklegar heimildir eru ekki mikið meiri um G.rænland en Vinland, því að í rauninni er þetta tvennt mjög samanfléttað. En svo niiklar fornminjar hafa fundizt í Græn- landi, að við höfum getað séð af þeim sannfræði sagnanna jafnvel hvað snertir smáatriði í daglegum klæðatourði manna og máli þeirra. En í Ameríku gegnir öðru máli. Loksins nú hafa rannsóknir norska landkönnuðarins Helge Ingstads og konu hans, Anne Stine, sem er forn- íræðingur, veitt okkur möguleika á því að brjótast gegnum þokuna og stíga fæti á hinn rétta lendingarstað víking- anna. Ef uppgötvanir Ingstads norðantil á Nýfundnalandi hljóta fulla staðfest- ingu, verður það fyrsta árangursxíka til- raunin til að brúa bilið milli frásagna íslendingasagnanna, og fornfræðilegra minja á amerískri grund. Eftir svo mörg hörmuleg mistök fögnum við þessum fnndum og öndum léttar. Og nú berast þær fréttir, að kort frá miðöldum, sviss- neskt, sýni Vínland handan við Græn- land. Það er sannarlega dramatiskur við- burður fyrir rannsóknirnar á sögu Vin- iands. Mf etta er rétta stundin til þess að gefa sér tóm til að athuga enn á ný alla sögu landafunda víkinga, að því er tekur til Norðurhafa. Fyrir 25 árum var ég svo fljótfær að rita bók, sem nefndist VímlandsferSir, þar sem ég setti fram, a^menningi til fróðleiks, samhæfða út- gáfu af efni hinna tveggja sagna, og mína eigin skýringu á merkingu heim- ildanna. Sem betur fer, er bók þessi Kingu uppseld, og rannsóknir, sem færir fiæðimenn hafa síðan gert, hafa gert hana algjörlega úrelta. Ég samdi bókina snmkvæmt beiðni sænsk-amerísks vinar míns, hr. Vilas Johnsons, sem kom mér í samband við hóp s'krautprentara í Chicago. Þessir prentarar voru allir í þjónustu hinnar miklu prentsmiðju Donnelly & Sons, og notuðu fristundir sínar til þess að prenta og binda fallegár bækur. Þessvegna kölluðu þeir þetta fyrirtæki sitt Helgidagaprent, og nú van- hagaði þá um lesmál með nokkrum skemmtilegum myndum úx Vínlands- sögnum eftir ameríska málarann og teiknarann Frederic Trench Chapman. Þegar ég fór að gera þessa nýju þýð- ingu og velta fyrir mér ýmsum vanda- málum textans, var ég að feta í fótspor tveggja forvera minna, prófessora í skandínavískum fræðum við Wisconsin- háskóla. Rasmus B. Anderson, sem ég mun víkja nánar að síðar, og Julius E. Olson höfðu báðir gefið út bækur um þetta efni, og mér var það ljúft og skylt að fara með ameríska lesendur upp til Súmtímans og fræða þá um málið eins og það lá fyrir árið 1940. Mat mitt var hvorki né gat verið byggt á eigin rann- sóknum á strönd Ameríku, né heldur á torræðum heimildum á íslandi og í Dan- niörku. Þetta var bara brjóstvits-tilraun ti1 að skilja það vissa frá hinu, sem var aðeins trúlegt, og nema burt allar falsk- ar ályktanir og hæpnar kennisetningar, sem höfðu verið spunnar utan um þessa forvitnilegu landafundi. u. «J m leið og ég ræddi þetta efni í bók minni, gerði ég ofurlítið gys að því, sem mér fannst óþarflega mikil löngun af hálfu Ameríkumanna af norskum uppruna til að ágirnast heiðurinn af þessum löngu liðnu afrekum. Meðal ann- ars skrifaði ég: „Norskir Ameríkumenn hafa gert Leif Eiríksson upptækan hjá íslendingum, eins og einhvern þjóðar- dýrling og tákn um skoðun fjöldans". Þessa setningu hefði ég aldrei átt að skrifa, því að hún varð orsökin til reglu- legrar herferðar gegn mér af hálfu föð- urlandsholls norsks Ameríkumanns. — Hann sakaði mig beinlínis um landráð gegn forfeðrum mínum fyrir að leyfa mér þessa gamansemi. Ég játa mig sekan um að hafa strítt löndum mínum, en held því jafnframt fram, að orðin eigi sér nokkurt sannleiksgildi. Það er ein þversögnin í allri þessari hreyfingu um að viðurkenna Islendinginn Leif Eiriks- m son sem finnanda Ameríku, að þessari hreyfingu hefur að mestu verið haldið uppi af Norðmönnum, sem hafa í mesta sakleysi talið hann vera Norðmann. Ef ég man rétt, varð spurningin um þjóð- erni hans eitthvað diplómatiskt mikil- Framhald á bls. 11 Erindi flutt á Leifsfagnaði tslenzk- ameríska félagsins ». október 1965.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.