Lesbók Morgunblaðsins - 19.06.1966, Blaðsíða 10

Lesbók Morgunblaðsins - 19.06.1966, Blaðsíða 10
HÖFUÐBÓLIÐ Framhald af bls. 7 «ins nöfn tveggja eða þriggja eru kunn, ©g ekki koma þeir við sögu að málí skipti. Prestþjónustu hafa Eiða'bænd- ur þó eflaúst haldið uppi á staðnum sem kirkjúlög áskildu. 1602 flosnaði þar upp prestur að nafni Snorri Halls- Arni sýslumaður Magnússon var kvæntur Guðrúnu Jónsdóttur frá Svarf- hóli í Dalasýslu. Þau áttu tvo sonu, Jón og Vigfús, og fjórar dætur, Guðrúnar tvær, Þuríði og Helgu. Vigfús varð prestur á Hofi í Vopnafirði, Guðrún- arnar giftust, önnur séra Eiríki Ketils- syni, sem prestur var á Eiðum 1632- 1636 og síðar í Vallanesi, hin séra Bœgnvaldi Einarssyni á Hólmum. Þuríður giftist Páli lögréttumanni Björnssyni á Eyjólfsstöðum, Helga Nikulási lögréttumanni Einarssyni á Héðinshöfða. JL il erfða eftir Árna sýslumann munu Eiðar hafa skipzt að jöfnu milli bræðranna, og Jón fékk ábúðina. Ó- kun-nugt er, hvað lengi Jón bjó þar. Sagt, að hann hafi orðið holdsveikur og fengið þá eignir sínar séra Eiriki mági sínum í Vallanesi og Guðrúnu systur sinni — þar með eflaust eignar- hlutann í Eiðum — til meðlags sér og farið til þeirra. Fyrir 1647 hefur það verið, þvi að það ár dó séra Eiríkur. Jón var kvæntur Guðrúnu, dóttur Jóns klausturhaldara Einarssonar á Skriðuklaustri. Þau áttu ekki börn. En launson átti Jón, sem sagt er að hafi orðið tvíkvæntur. Ekki er kunnugt, að hann hafi búið á Eiðum, þó gæti svo hafa verið. Guðmundur Ketilsson varð prestur á Eiðum eftir Eirík bróður sinn í Valla- nesi og hélt staðinn 1636-1653, presta lengst á þeim tíma. Líkast er að hann hafi fengið þar full jarðarumráð, þegar Jón Árnason lét af þeim, og haldið jþeim sína prestskapartíð þar. N, I ú verður óljóst um forræði á Eiðum nær tvo áratugina næstu. Við arískipti er staðurinn kominn í margra manna eigu og lítið kunnugt um ábúð- ina. Líklega hefur hún verið í höndum eigendanna eins eða fleiri, og þjón- andi prestar fengið nokkur jarðarnot. Prestar á þessum tíma voru Hinrik Jónsson (1653-63) og Jón Ingimundar- son (1663-70) og munu hafa búið þar báðir. í tíð séra Hinriks bjó á Eiðum Þorleifur sonur séra Eiríks Ketilssonar i Vallanesi og Guðrúnar Árnadóttur sýslumanns. Faðir hans var þá dáinn, og Þorleifur hefur fengið eftir hann arfa- hluta i Eiðum. Móðir hans var á lífi og hefur sennilega verið hjá honum. Gæti svo verið, að Þorleifur hafi búið á Eiðum frá því að Guðmundur föður- bróðir hans fór þaðan að Refstað (1653). Ekki má vita hvað Þorleifur bjó lengi á Eiðum, en farinn er hann (eða dáinn) 1672. I meira en þrjár aldir höfðu Eið- ar nú verið í eign einnar og sömu ættar sem rakið hefur verið. En nú gerðist það, að maður óskyldur, séra Þorsteinn Jónsson á Svalbarði, keypti „mestan hluta" Eiðastóls. Einhver erfðahluti hef- w verið utan kaupanna. Kaupin eru ár- íærð 1668. Fjórum árum síðar flutti séra Þor- steinn að Eiðum sem prestur þar og forráðandi staðarins. Stóð þá upp úr ábúð frá honum maður að nafni Jón Einarsson talinn sonur (E.J.) Einars lögréttumanns Hjörleifssonar írá Skriðu £ BreiSdal. 1 heldrí manna röS hefur hann verið því að hann hafði jarð^ar- umboð fyrir Brynjólf biskup Sveinsson um Borgarfjörð, Seyðisfjörð og Mfóa- fjörð. Jarðarumboðið eftir hann fékk séra Þorsteinn. »3 onur séra Rögnvaldar á Hólm- um og Guðrúnar (yngri) Árnadóttur sýslum. var Marteinn, seam: sýsluvöld fékk í nyrzta hluta Múlaþings um 1670. Hann bjó fyrst á Helgustöðum við Reyð arfjörð, en síðar á Hallfreðarstöðum, keypti svo Eiða af séra Þorsteini Jóns- syni 1681 og settist þar að, en séra Þorsteinn flutti að Gilsárteigi. Heimtast Eiðar þannig aftur um siran í eign og umráð Eiðaættar. Marteinn hélt sýslu til 1688, en lét hana þá af hendi vi'ð Pál, son sinn, sem fékk þá búsetu á Eiðum með honum. Marteinn dó fjórum árum síðar. Marteinn sýslumaður var lærður vel, atgjörvismaður og auðsæll. Hann var kvæntur Ragnheiði Einarsdóttur, Skúla- sonar. Þau áttu margt barna. Auk Páls áttu þau son, sem Einar hét. uem fyrr >£r ritað fékk Páll Mar- teinsson búsetu á Eiðum 1688. Bræðurn- ii, Páll og Einar, munu hafa fengið eignarumráðin á Eiðum en Páll einn full búskaparumráð. Páll bjó á Eiðum til banadægurs 1702 eða fyrri hluta árs 1703. Við manntalið þar á því ári býr á Eiðum ekkja hans, Kristín Eiríksdóttir. prests á Kirkjubæ, Ólafssonar. Sonur þeirra, Halldór, er þá aðeins þriggja ára. Kristín hefur tólf manns í búi. Prestur til Eíða er þá Þorvaldur Stefánsson frá Vallanesi og býr í Gilsárteigi. Ári siðar (1704) settist að búi og til forræðis á Eiðum Ketill stúdent Björns- son frá Böðvarsdal, kvæntur Guðrúnu eldri, einni af systrum Páls sýslumanns. Þau höfðu áður búið á Helgustöðum. Einar Marteinsson bjó í Meðalnesi, ó- kvæntur þá, en átti síðar Guðnýju, dótt- ur Þórarins prests Jónssonar á Hrafna- gili. Mun Kristín Eiríksdóttir hafa dval- izt á Eiðum búlaus og hefur líklega dáið brátt, því að talið er, a'ð Ketill hafi alið upp Halldór, son hennar, er síðar varð prestur á Breiðabólstað í Fljótshlíð. Ketill bjó á Eiðum til 1729 og fór þá til Halldórs fóstursonar síns. Á þessu tímabili voru þrír prestar til Eiða, en enginn þeirra hafði búsetu þar. N. I okkru fyrr en Ketill Björnsson veik frá Eiðum, mun Einar Marteinsson hafa flutt þangað frá Meðalnesi og hefur líklega fengið til eignar hluta Kristínar, að ráða má af því, sem síðar kom fram. Hann dó 1729, sama árið sem Ketill fór. Ári síðar vartS prestur til Eiða Eiríkur Guðmundsson, prests á Hallormsstað, Arnasonar, og kvæntist (eða var kvænt- ur) Þorbjörgu, dóttur Einars ,og Guð- nýjar. Árið 1732 býr Guðný -a Eiðum, ekkja Einars, ásamt séra Eiríki. Óvíst er, hvað Guðný bjó lengi á Eiðum eftir pað, en síra Eiríkur bjó þar til dauða- dags 1740. Hann hafði látið af prestskap ári fyrr og haft aðstoðarprest tvö síð- ustu árin, Ketil Bjarnason, er veitingu fékk eftir hann, sem síðar getur. Þau Þorbjörg og séra Eiríkur áttu ekki börn, sem til aldurs komust. " orbjörg Einarsdóttir bjó nú um smn ein á Eiðum eftir séra Eirík mann sinn. Séra Ketill Björnsson bjó í Mýnesi fyrst og síðar í Gilsárteigi. Er af því sýnt, að Þorbjörg hafði fullt forræði á Eiðum, bæði til eignar og búskapar, enda svo talið hafa verið. — Séra Ketill hélt prestskap á Eíðum til 1744. Meðan Þorbjörg bjó ekkja á Eiðum, er sagt, að hún hafi átt barn með manni, ckunnum, nema svo sé, að það hafi verið maður sá, sem hún giftist síðar, Ingi- mundur Þorsteinsson frá Ei'ði á Langa- nesi. Hann hafði numið erlendis tré- smíði og blóðtökulækningar og tekið gér einkennisnafnið „Eddi". Nefndur var hann ýmist bíldhöggvari eða snikkari. Fyrir 1746 hefur það verið, að Ingimund- ur var setztur að búi á Eiðum með Þor- björgu, því að það ár er hans getið í tölu lÖgréttumanna í Múlaþingi. i*rið 1749 seldu Þorbjörg og Ingi- mundur Hans sýslumanni. Wíum Eiða fyrir Syðrivík í Vopnafir'ði, og fluttu þangað, en Wíum flutti að Eiðum. Ábúð- ina á Skriðuklaustri mun hann þá hafa leigt Þórði mági sínum. Fyrstu árin eftir að Ketill Bjarnason fór frá Eiðum, var kallinu þjónað af ná- grannaprestum. En árið 1747 varð prest- ur þar Sigfús Gíslason, hálfbróðir (sam- feðra) Gísla presti gamla. Hann hélt embætti til 1762, síðari ár Þorbjargar og „Edda" og alla tið, sem Wíum var þar. Séra Sigfús bjó á Fljótsbakka. Árið 1752 var Hans Wíum vikið frá embætti um stundarsakir vegna mis- ierlis í rekstri Sunnevumálsins svokall- aða. Wium heimti aftur embættisvöld fixn 1756. Tveimur árum sfðar flutti hann að Skriðuklaustri, en forræði hefur hann á Eiðum næstu árin fjögur; hefur annað hvort haft þar útbú eða byggt lauslega einhverjum skjólstæðingi sinum. /Vrið 1762 fékk svili Wíums, Grím- ur Bessason, Eiðakall og ábúð jarðar. Sjö árum síðar tók Wíum Jón Arnórs- son lögsagnara sinn og mun hafa fengið honum aðsetur á Eiðum með séra Grimi, eða þegar hann, 1774, hafði brauðaskipti víð séra Ingimund Ásmundsson á Hjalta- stað, er þjónaði Eiðakalli til 1780, en hafði búsetu í Gilsárteigi. Eftir hann þjónaði séra Grímur Eiðum frá Hjalta- stað, þángað til að séra Jón Brynjólfs- son, hinn kynsæli, fékk veitingu til Eiða 1785. Hann sat þar við búhokur til 1789, „aumastur (fátækastur) presta á fslandi", að sögn Hannesar biskups Finnssonar, flutti þá að Gilsárteigi og sat þar til 1791. Siðast bjó hann á Orms- stöðum til banadægurs 15. des. 1800. Kona hans var Ingibjörg Sigurðardóttir og Bóelar, systur Hans sýslumanns Wí- um. Hefur séra Jón sýnilega setið á Eið- um í skjóli Þórðar Árnasonar, sem brátt segir. J< lón Arnórsson fékk Snæfellsnes- sýslu 1778, en mun hafa flutt frá Ei'ðum fyrr. Ábúðina eftir hann mun hafa feng- iö Ólafur lögréttumaður Arngrímsson nokkur ár, en farinn er hann þaðan 1784, hefur sennilega flosnað upp í Móðuharð- indunum, sem margir fleiri. Ári síðar er þar ábúandi að nafni Guðmundur Stefánsson, ókunnur maður. Hefur hann að líkindum búið á Eiðum þangað til Þórður lögréttumaður Arnason keypti Eiðastól af Hans Wíum, mági sínum. Þórður bjó þar til dau'ðadags 1797. Kona hans var Ingibjörg Björnsdóttir frá Böðvarsdal, sem lifði mann sinn. Dætur þeirra voru Kristín, síðari kona séra Vig- fúsar Björnssonar í Garði, og Ingibjörg, sem átti séra Jón Hallgrímsson í Þing- múla. Kristín fékk Eiðastól í arf eftir foreldra sína og átti hann um sinn. B jorn, sonur séra Vigfúsar í Garði af fyrra hjónabandi hans, en stjúpsonur Kristínar Þórðardóttur, fékk Eiða til ábúðar vorið 1798. Hann var þá stúdent, en tók vígslu til Eiða-presta- kalls þremur árum síðar. Björn hafði full umráð jarðarinnar og bjó á Eiðum rausnarbúi, til þess er hann fékk veit- ingu fyrir Kirkjubæ árið 1830 og flutti þangað. Eftir séra Björn varð prestur á Eiðum Þórður Gunnlaugsson. Að ári liðnu hafði hann brauðaskipti við séra Pétur Jónsson á Asi. er árið 1814 hafoi átt að síðari manni séra Björn Halldórsson í Garði, dó um. það leyti sem séra Pétur Jónsson kom að Eiðum. Keypti séra Pétur Eiða-eignir ur dánarbúi hennar áumarið 1831 og hafði þar Sfullt forræ'ði: Hann dó 5. maí 1839 pg féll þá eignarforræðið til ekkju hans, Guorunar Eyvindsdóttur. Bjó húh á Eiðum työ næstu árinj en byggði bæði árin með séra Jóni Sölvasyni, síðar bónda á Háreksstöðum, og öðrum manni e^nnig fyrra árið. Prestur á Eiðum eftir Pétur Jónsson varð Bergvin Þorbergsson. Hann mun bafa setið á Skriðuklaustri þessi tvö ár, með því að hann hafði þá umbo'ð kon- ungsjarða í Múlasýslum. Vorið 1842 fiutti hann að Eiðum með stórbú, en Guðrún prestsekkja hafði þar samt nokkrar landnytjar til 1845. Eftir það hsfði séra Bergvin full umráð til vors 1856, er^ hann gerðist aðstoðarprestur Stefáns Árnasonar á Valþjófsstað. Eftir séra Bergvin fékk Jakob Bene- diktsson veitingu Eiðakalls og sat þar emn vetur. En ári síðar var Ei'ðakall sameinað Hjaltastað og flutti séra Jakob þá þangað. vyuðrún Eyvindsdóttir, ekkja séra Péturs Jónssonar, dó haustið 1846. Þau höfðu ekki átt börn. Litlu síðar (15/5 1848) komu Eiðaeignir til uppboðs. Kaupandi varð Jónatan Pétursson frá Hákonarstöðum, bóndj þá á Arnórsstöð- um. Kaupverðið var 2000 spesíur. Jörð- m var þá um sinn bundin í ábúð séra Bergvins. Þegar Eiðar losnuðu úr ábú'ð séra Bergvins vorið 1856, flutti Jónatan að Eiðum. Hann var gróðamaður og af sumum nefndur Jónatan ríki. Byggði hann (um 1870) timburhús á jörðinni fyrstur manna á Fljótsdalshéraði, að sagt er*. Frá 1870 eða litlu fyrr byggði hann Friðriki Guðmundssyni, bróðursyni Fgils ísleifssonar í Rauðholti, jörðina me'ð sér og seldi honum Eiða árið 1877, en fór sjálfur til Ameriku. F, riðrik Guðmundsson bjó á Eiðum til vors 1883, seldi þá jörð og bú og fór til Ameríku sem forveri hans. Var þá sem mestur vesturfarahugur á Austur- landi eftir öskufallið og árferðharðindin miklu upp úr 1880. Kaupandi Eiða af Friðriki Guðmunds- syni voru Múlasýslur. Undanfarin ár höfðu þær verið að leita að jÖrð, sem vel væri fallin til að stofna á búnaðar- skóla. Að athuguðu máli ur'ðu Eiðar fyr- ir valinu. -f»]la tíð í kunnri sögu höfðu Eiðar verið höfuðból, og höfðingjasetur oftast Sex sinnum hafði verið þar sýslumanns- setur og sumir þeirra auðmenn einhverj- ir mestu á Austurlandi, en allir vel við efni og merkir menn. Þess á milli var þar oftast búið rausnarlega og búendur fremdarmenn. Tvisvar verður staðurinn eign þjónandi presta nokkur ár í senn, og fimm prestar aðrir munu hafa fengið full staðarumráð og búnazt vel. En vegna þess a'ð jörðin var lengstum í eign og umráðum leikmanna og presta- kallið þingabrauð, svokallað, voru prest- ar þar fremur óstöðugir; þingabrauðin voru rýrari en staðabrauðin. Fasteignir og ítök kirkjustólsins fóru þó sívaxandi, en búfé kirkjunnar fækkaði nokkuð, þegar á leið, við sölu með leyfi biskupa, Brynjólfs Sveinssonar og Geirs Vídalíns. Þegar sýslurnar keyptu, voru kirkju- stólseignir, samkvæmt úttekt Helga biskups Thordarsens 4. ágúst 1850: Allar þær fasteignir, sem áður hafa verið taldar, ásamt verstöðinni á Fiska- bjargi og rekasandinum, sem fylgdi Framhald á bls. 14. E igandi Eiða, Kristín Þórðardóttir, * Löngu fyrr mun Páll Melsted hafa byggt timburhús á Ketilsstöðum. 10 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 19. júní 1966

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.