Lesbók Morgunblaðsins - 21.07.1968, Blaðsíða 1

Lesbók Morgunblaðsins - 21.07.1968, Blaðsíða 1
HEKMANM PALSSON PRÓF.: NÝJAR SKÝRINGAR A Efll I fSLENZKRA FORNSAGNA Þeir sem vilja kanna menningaráhrif einnar þjóðar á aðrar verða að gefa igaum að töfcuorðum, ,því að þau gefa oft furðu glögga vísbendingu um samskipti manna með sundurleitu tungutaki. Að þessu leyti hefur íslenzk tunga lengst- um verið þiggjandi: þau orð sem hún hefur gefið öðrum eru næsta fá hjá ara- grúa af orðum, sem hún hefur þegið úr öðrum tungum, svo sem latínu, engku og dönsku. Þó er eitt orð íslenzkt, sem mun hafa verið tekið upp í allar þjóð- tungur álfunnar og raunar víðar, en það er orðið saga. Með því að gera þetta íslenzka orð að fullrétta þegni í orðaforða símum hafa menningarlþjóðir álfunnar viðurkennt merkasta skerf, sem íslendinigar hafa lagt til bókmennta (heimsins: orðið saga er ekki eimungis frægasta orð íslenzkrar tumgu, heldur eru íslenzkar fomsögur frumlagustu bókmenmtirnar, sem sknáðar hafa verið á tungum Norðurlandabúa. Vegur íslenzkra forrusagna með öðr- um þjóðum hefur aldrei verið meiri en nú: á hiverjiu ári sem líður bsetast við nýjar þýðingar og útgáfur víðs vegar um heim, og útlemdir sérfræðimgar á sviði bófcmennta og memmingarsögu gefa þeim sí'fellt meiri og meiri gaum. Fyrir mofckrum árum var ilest það sem ritað var af gagni um íslendingasögur er- lendis annaðlhvort á norðurlamdiamlálum eða þýzku, en nú ber ósjaldan við að fræðknenn fjalli um þær á ítölsku, frönsku eða rússnesku. Og allmikill hhiti af því, isem er unnið á þessum vettvamgi kemur út á ensfcu, sem leyst hefur þýzkuna af hólmi að verulegu leyti. Þessi aukni álbugi á sögunum er- lendis mun óhjákvæmilega hafa mikil óhrif á skilning manna á sögunum sjálfum: þeim mun fleiri góðir fræði- menn sem fjalla um þær, þeim mun fjöl- toreyttari skýringair á eðli þeirra get- •um vér vænzt að fá, og þeim mun víð- ar sem fengizt er við sagnarannsóknir, þeim mun fleiri h.ugmyndum hlýtur að vera beitt. JÞví mun óhætt að staðhæfa, að sú mikla áherzla sem nú er lögð á slik fræðistörf á eftir að breyta huig- mymdum manna um sögurnar að veru- legu leyti. En hér mun ég ekki reyna a3 ráða fram úr neinum spádómum um afleiðingar af fram'tíðarrannsófcnum á sögunum, heldur einungis að fjalla um einn þ-átt, sem skýrzt hefur nokkuð að undanförnu: þá skuld sem íslendinga- sögur eiga að gjalda evrópskri menn- ingu á tólftu og þrettándu öld. Fyrir nokkrum áratugum hófst sú tízka sem nú mun hafa lagzt niður, að fJokka fræðimenn í tvo hópa eftir huig- myndum þeirra um uppruna fornsagna vorra: annars vegar voru svökallaðir sagnfestumenn sem héldu jþvd fram að sögurnar hefðu sprottið af sjlálfum sér og síðan varðveitzt í munnmælum, og hins vegar voru svo bókfestumenn, sem töldu sögurnar vera samdar af einstöfc- um höfundum. Skipting þessi er nú orð- in úrelt af tvennum sökum: í fyrsta lagi mun sagnfestufcenningin enga eða fáa formælendur eiga sér lengur og má nú heita liðin undir lok. Og í öðru lagi hefur komið í ljos, að sumar verstu veil- urnar í kenningum beggja eru einmitt atriði, sem enginn ágreiningur var um. Afleiðingarnar af endurskoðuðum hug- myndum fræðimanna um eðli fornsagn- anna hafa meðal annars valdið því, að nú eru feomnir fram tveir sfcólar. Ann- ars vegar er germanski Skólinn og hins vegar hinn evrópski. Samkvæmt ger- manska skólanum (hvort sem menn að- hyllast sagnfestuna eða bókfestuna) er hugmyndaheimur fslendinga sagna inn- lendur, efcki einungiis íslenzkur, heldur af Skandinavísbum og germönskum rót- um. Afstaða slíkra fræðimanna til sagn- arma er svipuð og hugmyndir þeirra málfræðinga sem neita að fjaUa um tungur nema frá sögulegu sjónarmiði, enda hefur germanski skólinn goldið þess, að íslenzfc tunga og bókmenntir hafa einkum verið stundaðar af málfræð iiiigum, sem höfðu sérstakan áhuga á germaniskri samanburðarmálfræði. Og mönnum hefur oft orðið á að hugsa á þessa leið: allar germans'kar þjóðir tala tungur sem eitt sinn fyrir löngu voru ein og hin sama: á sömu lund má ætla að germönsk menning hafi verið ein og hin sama í öndverðu. Að vísu tíðkaðist ekki sagnaritun nema á fslandi og lít- ils háttar í Noregi, en sumir skýra það á þann einfalda hátt að fslendingar hafi verið frumstæðari en aðrar ger- maniskar þjóðir og raunar sé saignaHst- in arfur frá tíð frumgermana. Þótt bók festumenn leggi nokkuð annan skilning í þátt arfsagnanna en sagnfestumenn, þá þykir þeim eigi síður sjálfsagt að gera ráð fyrir því, að norrænar hug- myndir úr heiðni ráði miklu um anda f ornsagnanna. Því taka þeir ýmiss kon ar fyrirbæri í sögunum á svipaðan hátt og sagnfestumenn. Þurfa menn til að mynda efcfci að lesa ýkja lengi í ís- lenzkum sagnaskýringum um undanfar- in 30-40 ár til að rekast á hugtök á borð við „hugsjónir hetjualdar", „ofur- mátt örlaganna", „norrænan hetjuanda" 4.^/j l*^*—ít^-i f£ o.s.frv. Vafalaust má verja notkun slíkra hugtaka é einstaka stöðum, en þegar þeim er beitt í því skyni að sýna fram á að sögurnar séu heiðnar frem- ur en kristnar, og germanskar fremur en evrópskar, þá er verið að fara út á næsta hálan ís. Samkvæmt evrópska skólanum verð- ur að kanna sögurnar í sambandi við heildarmenningu fslendinga á þeim tíma, sem þœr voru slkrá'ð'ar. Með þessu móti verður að sjálfsögðu að gefa fyllsta gaum að eðli íslenzks þjóðfélags á tólftu og þrettándu öld. í öðru lagi er ekki hjá því fcomizt, að grundvallarskýring- ar á sögunum hljóta að verða kristn- ar. Ef einhver vill halda fram heiðnum atriðum í sögunum, þá hvilir sönnunar- byrðin á slí'fcum manni. Með öðrum orð- um: oss ber að fjalla um sögurnar sem kriistnar bókmenntir, þótt sumar þeirra séu látnar gerast í heiðnu umhverfi. Evrópsk menning á tólftu og þrettándu öld .var höfundunum að sjálfsögðu miklu nær en norræn og germönsik villi- mennska í heiðnum sið. Þó er hugsan- legt, að einstök heiðin viðhorf fcunni að hafa varðveitzt, en aldrei má ganga út frá þeim sem sjálfgegnum hlut, heldur verður einungis að grípa til heiðinna skýringa þegar kristnar hugmyndir þrýtur. 3 Astæðurnar fyrir því, hve illa mönn- um hefur gengið að átta sig á kristnu eðli sagnanna, eru margar og sundur- leitar. Eðliilegt var, að íslendingar á síð- sri öldum, meðan þjóðin var undir út- lendri ánauð, legðu sérstaka áherzlu á að fegra hugmyndir sínar um forna gullöld. Slíkri afstöðu hlaut að fylgja oftrú á sagnfræðilegu gildi sagnanna, og þá var skammt til þess, að menn tryðu á heiðinn boðskap þeirra. Gunn- ar á Hlíðarenda var sannur fulltrúi heiðinnar menningar að hyggju slíkra manna. Um frændþjóðir vorar á Norð- urlöndum og Þjóðverja er það einsætt að slíkar þjóðir gátu ekki „eignað" sér sógurnar með öðru móti en því að gera þær sem norrænastar og germanskastar. Þeim mun frumstæðari sem sögurnar voru taldar, þeim mun auðveldara var að telja þær samaign kynstofnsins. Er það og skiljanlegt hvers vegna Norð- mönnum var svo mikið í mun að trúa gömlum konungasögum: Snorri Sturlu- son og aðrir íslenzkir sagnamenn á mið- öldum .gáfu Norðmönnum lifandi mynd- ir af fornri sögu þeirra: án þessara sagna væri norsk fortíð harla myrk um margar aldir, og því þótti sjálfsagt að trúa þessum sögum. Oftrúin á sannleiksgildi sagnanna hef ur mjög hamlað iþví, að menn legðu ann- ars konar skilning á hugmyndaheim þeirra og tilgang. Því hefur hvað eftir annað verið slegið föstu að höfuðtil- gangur sagnanna væri að fræða menn um fortíðina. Auðvelt væri að telja nokkur dæmi um slíkt, en hér skal l.átið nægja að vitna til Sigurðar Nordals <Hrafnkatla, 1940), sem telur Hrafnkels sög-u vera skáidrit, en þó hafi höfundur ritað hana í þeim tilgangi að hún sé

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.