Lesbók Morgunblaðsins


Lesbók Morgunblaðsins - 01.10.1972, Blaðsíða 6

Lesbók Morgunblaðsins - 01.10.1972, Blaðsíða 6
Um skémann og fleira sjóinn á bæði borð sitt á hvað, — manni virðist það sé líkast þvi að horfa á pílára í hjóli sem smýst." 1 seinasta skipti sem húð- keipafloti Skrælingja kom, sló í bardaga og er sagt að Skræl- ingjar hafi þá notað valslöng- ur. Nú ber þess að miinnast, að valslöngur eru fyrirferðarmikl a!r vigvélar, sem notaðar voru til þess að brjóta niður víggirð- ingar, með því að slöngva á þær þungum steinum. Hefir því að vonum þótt ófcrúlegt, að Skrælingjar hafi getað haft slíkar vígvélar, enda óhugs- andi að hægt sé að flytja þær á húðkeipum. En Vilhjálmur Stefánsson kemur einnig með skýringu á þessu: „Hvorki íslendingar né Grænlendingar muniu hafa þekkt valslöngur nema af af- spurn, eða af munni vikinga og víðförulla manna svo sem Karlsefnis, er höfðu séð þær á ferðum sínum suður í Evrópu. En þótit valslöngur væru lítt kunnar, þá voru kasttré Skræl ingja alveg óþekkt. í æðisgeng- iimi orrustu taka menn tæplega vel eftir öllu, en nýjung mundi ekki fara fram hjá neinum, sér- staklega ef hún hefði orðið mannskæð. Nú voru tveir áf mönnum Karlsefnis drepnir með skotsteinum. — Það virðist liggja í augum uppi, að þá er Karlsefni fer að segja frá bar- daganum mörgum árum seinna á íslandi, þá hafi hann lýst kasttrjám Eskimóa sem htl um valslöngum eða handval- slöngum, eða eitthvað i þá átt- ina. Og þegar sagan hefir svo gengið mili manna, þá hafa kasttré Eskimóa hæglega get- að orðið að reglulegum val- slöngum" (Greenland). — Þetta er auðskilið, því að þeg- ar lýsa skal fyrir mönnum ein- hverjum gripum, sem þeir hafa aldrei séð, þá er reynt að nefna eitthvað til samanburðar svo að þeir skilji betur. Að visu getur það stundum valdið hastarlegum misskilningi, eins og hér, og þar með fengið nið- urrifsmönnum sögunnar hættu- legra vopn í hendur en það, sem sagan var að segja írá. Þá er þess getið í sögunni, að er þeir Karlsefni voru á leið frá Hópi til Straumfjarðar, hafi þeir hitt Skrælingja, er höfðu með sér nesti í stokkum og var það „dýramergur dreyra blandinn". í>essu hefir ekki verið trúað, en Vilhjálmur Stefánsson segir: „Ferðamenn hafa skyrt frá þvi um Eskimóa, og að vísu enga menn aðra í Ameríku, að þedr hafi þann sið að ná merg úr beinum sitórra dýra, er þeir veiða, og geyma hann í belgjurn eða ílát- um (stokkum). Blóð siast smám samain úr mergnum við geymsl- una, og þegar opnað er hylk- ið, má þar líta kekki af merg syndandi í eldrauðu blóði, líkt' og kirsiber eða aðrir slíkir ávextir væri fljótandi í eigin safa" (Greenland). — Hvernig hefði höfundur sögunnar mátt vita um þennan sið Skrælingja, ef sjonarvottur hefði e:gi sagt frá? Hér er þá enn eitt dæmi um saranleiksgiidi sögunnar og það verður ekki rengt. Öllum heimildum ber saman um, að Eiríkur rauði hafi ekki verið ginnkeyptur fyrir kristn- inni. Þessa getur Snorri Sturluson einnig í Heims- kringlu og hefir þar eftir orð Eiríks sjálfs. Þegar menn voru að tala við hann um hve happa- drjúg heimferð Leifs hefði ver- ið og hann mætti með sanni nefna Leif heppna, svaraði Eirikur og sagði, „að það væri samskulda, er Leifur hafði borgið skipsögn manna, og það er hann hafði flutt skémann- inn tii Grænlands". Þetta er skemmtileg og merkileg frá- sögn, en þarfnast þó skýringa. Orðið „samskulda" mun nú orðið fátíttt í málimu, eða að mestu horfið, en þó er það í orðabókum. Blöndal segir að það þýði „að passa saman", en Árni Böðvarsson segir að það þýði „að standast á" eða „vega hvort á móti öðru". Um alda- mótin minnir mig að skýringin hafi verið: „það etur hvort ann að upp". Svar Eiríks lýsir þvi, að hann leggi að jöfnu happ og óhapp. En þar sem hann talaði um „skématwiinn" þá virðist svo sem Snorra sjálíum hafi þótt þar skýringar þörf, því að menn muni ekki skilja nafnið. „Það var pnesitur," segir hann, og auðvitað presturinn, sem Óiafur Tryggvason hafði feng- ið Leifi til aðstoðar við krisitaii- boðið. Af skýringu Snorra virðlst mega ráða, að hann hafi talið að skémaður væri spott- nafn til handa prestinum, en hitt er óljóst hvort Sniorri hafi skilið nafnið, enda er það sýni- lega smíðað á Græmlandi. Það er nafnið „Shaman", sem Eiríkur hefir þýtt þainnig á sína vísu, og notað í niðurlæg- ingarskyni. Meðal hinna frumstæðu þjóða, sem um þessar mundir byggðu strandlengju Sibeiíu, og meðai Indíána ag Skræiingja í Norður-Ameríku, var æðsti maður á hverjum stað nefndur Shaman. Hann var ailt í senn, læfcnir, galdrameistari, œðsti prestur og veðurspámaður. Hann var sá, sem öilu stjórn- aði í sirau umhverfi og stóð fyr- ir öllum helgisiðum. Víða gekk þessi tign í arf frá föður til sonar, en sums staðar bentu yf- itrnáttúrlegar verur á hver ætti að tafca við, þegar einhver Sha- man féM frá. Auðsætt virðist, að. Eiríkur rauði hafi haft einhver kynni af Sharnan, enda þótt þess sé hvergi getið í sögunni. Þetta gerist árið 1000, eða 15 árum eftir að landnám Grænlands hefst. Þá er talið að engir SkræMngjar hafi verið þar í iandi, og engar samgöngur voru eða höfðu verið við frum- byggja Norður-Ameríku. Hvað an hefir Eiríkur haft Shaman- nafnið og talið það eigia bezt við prestinn, vegna þess hlut- verks, sem Shamanar gegna í þjóðféliagi stou? Ari fróði getur þess, þar sem hann segir frá landnámi Græn- lainds, að landnámisnieninirn- ir hafi fundið þar „manna vist- ir bæði austur og vestur á landi og keipabrot og s.teiu- Framh. á bls. 16 Jónas Guðmundsson stýrimaður Ferða- ópera ofar skýjum Ég sit og finn skýin strjúkast mjúklega við fætur mér og lengst niðri grillir í jörðina, eins og smágert málverk. Ég er máttvana og ég get naumast hrært hendur mínar, sem liggja undir blýfargi margra mán- aða vinnu, sem verið hefur án allra tómstunda. — þrælastríðinu mikla; maðurinn, sem barizt hafði ver- ið um, unz yfir lauk. Maðurinn við hliðina á mér sefur vært. Kannsiki er hann dáinn? Nei hann er ekki dáinn, þvi ég heyri hjarta haras suða vinalega. Hann er með „bögg" í hjartanu. Lítinn transistor, sem hjálpar hjartanu með rafmagini til að slá. Hamin er með eins konar stefnu- ljósarofa í hjartanu. Líka hann féll fyrir kúlnaregn- inu mikla frá ferðaskrifstofunum, sem staðið hefur síðan i vetur, og fölt andlit haras geymir alla löngu skuggana úr skammdegirau og snjófölina á kaldri jörðinni. Flugvélin rennur áfram gegraum nóttina, eins og einmana fugl. 1 löngum kviðnum er kvöldverður hennar: hundrað manneskjur með bleikar varir, sem ætia að láta heita sölina leika um hvít beinin og skrælnuð húðin mun verða dökkbrún og þykk aftur og hún mun ikna svo þekkilega af möndluolíunni. Flestir eru sofandi. Konan i sætirau fyrir framan mig er með hatt á höfðinu. Þetta er stór blómahattur, sem minnir mig á sítrónutré í fullum blóma. Þetta er mjög eðlilegt sítrórautré, erada verða engin blóm eins eðhleg og plastblóm og svo eru þau líka sterk- ari, og þau falla aldrei eins og túnvingullintn og sveifargrasið i hretviðrunum, sem gainga yfir löndiin, meðan sólin grípur and- aran. Maðurinin með stefnuljósarof ann í hjartanu hafði vaknað. — Erum við komnir, spurði hann þreytulega og hann þreif- aði eftir koníakirau sfeu? — Nei. Við erum dánir, svar- aði ég. — Djöfuls tíma tekur þetta, og ég heyrði smellina i stefnu- ljósarofainium í hjarta hans greinilega. Hairan dreypti á koníak- inu og strauk svo sitrónu- blómunium á höfði konunn- ar varlega með vismum fingrunum, og svo spurði hanin mig hvort ég héldi, að blömin hefðu rætur niður í hðfuðið á konunni? Langar, seigar rætur, sem flæktu sig inn í heila hennar og iílfæri. — Já. Líka rætur, eins og við. Ferðaskrifstofan minnir mig 6 LESBÓK MORGUNBLABSINS 1. október 1972