Lesbók Morgunblaðsins - 18.01.1976, Blaðsíða 5

Lesbók Morgunblaðsins - 18.01.1976, Blaðsíða 5
TOINEHENGE 24T TUMULUS STOME—Jf^ . s%~<ti*uá»rtmnt. sro„s. /-N 1TUMULU5 O JTUMUUUS fi?A.t,e / O TUMULU3 Stonehenge, þekktasta fornaldarmannvirki Englands, er miSja markleiða. sýnt á þaö, að markleiðir koma saman þar sem haldin voru þing, lógréttur og markaður31'- Mæli- kenningin íslenzka gerir ráð fyrir þvi, að markleiðir tveggja stærstu landnámanna — Skallagríms og Ketils hængs — hafi verið mæld- ar út frá Álftárósi á Mýrum og Steinkrossi á Rangárvöllum — og komið saman á Þingvöllum — þar sem haldið var Alþingi, lögrétta og markaður. Jafnvel hliðarályktanir, sem enginn fengi skilið, ef ekki kæmu goðsagnir til, má draga af orðum Watkins. Þannig er nafn þriggja samstæðra hæða brezkra „Devil's Jumps"32'' eða Stökk Kölska. Bergþórshvoll er einskonar þri- hæð, enda koma Þríhæðir vfða við sögu Mælikenningarinnar, svo sem í NV-horni hins danska kerf- is með miðju að Jalangri. Þar heitir Trehöje, rammur staður að kynngi samkvæmt fornum arf- sögnum 33>- En Bergþórshvoll var spegilmynd stjarngeirans Heið- rúnar á himni samkvæmt Mæli- kenningunni, þess merkis sem nú er yfirleitt nefnt Steingeit í stjörnusjánni. Sá var forðum íverustaður Póseidons og Neptún- usar, þríforkur þeirra féla'ga var heimfærður upp á Paura í kristni, eins og raunar horn sjálfrar Geit- arinnar. Goðsagnir benda til að dæmigervingur Njáls í allegórí- unni hafi einmitt verið Njörður með þrífork Þrídranga, þriggja sona og þriggja dætra. Að Þrfhæð slíkrar vættar skuli kennd við stökk Djöfulsins kemur þannig nákvæmlega heim við Mælikenn- inguna. Þeir urðu ekki allir bjart- ir á ásjónu og líkama er í geitar- húsi hírðu við Ragnarök hins heiðna tímaskeiðs. Og hvað þýðir þá þetta? mun einhver spyrja. Hver er sá „endi" sem er í miðju hlíðar? Svarið er f ætt við enska notkun orðsins, svo er að sjá sem ENDI í þessu tilviki merki „mark" eða „mið" sbr. „to that end" o.s.frv. á ensku. Nafnið Hlfðarendi virðist þannig merkja „miðið" eða „markið" í hlíðinni. Slík merking kæmi nákvæmlega heim, Hlíðarendi væri þá hllðar- markið frá Dagmálafjalli að Steinkrossi yfir tinda Þríhyrn- ings. Nafn Merkjár kynni að vfsa til þessarar markleiðar. Allar lfkur benda til að mark- leiðir íslendinga og Breta eigi sér sömu forsendur og enn ófundnar markleiðir Egypta og Súmera. Markleiðirnar virðast hluti af sköpunarathöfn — landhelgun — þar sem land var helgað goðum. Markleiðirnar skorðuðu byggð við himinhvolf, skópu reglu á jörðu. Goðin voru Bönd sem festu bústaði manna við bústaði goða. Lögum manna var jafnað til laga goða. Því runnu lög af himni — af spenum geitar þeirrar er Heiðrún hét. Sú geit stóð að Bergþórshvoli. Sá sögufrægi bær varð þannig ekki einasta STAÐUR heldur timamark — líkt og Dagmálafjall í austri. Hlíðarendi varð tíma- mark í svipuðum skilningi. Tími Bergþórshvols á hring árstíðanna nefndist JÓL. Að Bergþórshvoli bjuggu Vestmenn, verðir sólar- lagsins. Þeirra veldi var mest er sól hneig stytztan dag á miðjum vetri. Að Hliðarenda bjó máttur vors, konungur hækkandi sólar með'geir sinn, boga og örvar, geisla þá er hann skaut i gróand- anum — á vori. Allt er þetta nýtt, þótt fornt sé, óvænt, gjörólíkt öllu sem Islend- ingar töldu sig áður vita. En nú blasir við þeim ný markleið í rannsókn fornmenningar — goð- sögnin. Meðan Vestmenn ríkja í kyrrð jóla undirbýr vorið komu sína. Með hækkandi sól opnast ný viðhorf. Enski listamaðurinn W.G. Coll- ingwood og dr. Jón Stefánsson fóru pflagrfmsför til sógustaða Is- lands árið 1897. Þeirfélagar líta Hlíðarenda ferskum augum. Þeir veita því athygli, að bærinn er staðsettur „undir myrkum tind- um Þríhyrnings". Þá taka þeir fram likt og Jónas Hallgrímsson áður, að fjallstindar og úthafið fyrir ströndu séu I rauninni óað- skiljanlegir hlutar myndarinnar. Goðsagnir benda til, að landnáms- menn hafi litið Hlíðarenda Hkum augum allt frá upphafi. Hug- myndafræði sem greina má af goðsögnunum tekur mið af hafi. Þá má ráða af táknmáli goðsagn- anna, að land Hlíðarenda hafi ver- ið markað llnu sem dregin var um austanverðan Þrfhyrning að tindi Dagmálafjalls. Þetta eru meginviðmiðanir Hliðarenda samkvæmt myndum Colling- woods34'- HLiÐARENDI — (llvilnanlr. — Slðari hluti: 12. Baksvið Njálu s. 206, 'l'ri'i og landnám s. 43,110 13. Watkins trs 1—13 14. srs 128—133 15. Baksvlð NJálu s. 82 16. Watkins Irs 17,20, 58 17. sjá t.d. Arbðk h. Isl. fornl. fél. 1928,9—11 og Rangárvallasýsla Rvk 1968,157 18. srs 24, 2X, myncl 38 19. Baksvið NJálu s. 80 20. Watkinstrs28 21. srs 42—49 22. srs 58 23. srs 59 24. srs 60 25. srs 100 26. srs 102 27. ss 28. Isl. fornrit I, ls.9—11 29. Einar Arnðrsson, Ari fróði, H. tsl. Bðkm.r., Rvk 1942, s. 95—97 30. Watkins trs 108' 31. srs 121 32. srs 171 33. Baksvið NJSIu s. 206 34. Myndirnar: WG. Collingwood and Jðn Stefánsson. A Pilgrimagc to the Saga-Steads of Iceland, Ulverston 1899, s. 30—31 Bðkin um allegðrfuna — launsagnir miðalda — sem vikið er að I greininni er P. Piehler, The Vlsionary Landscapc, Edward Arnold, London 1971. Hver sá, sem gengur um sali Þjóðminjasafnsins eSa heimsækir byggSasöfnin, hlýtur að undrast þann gífurlega fjölda útskurðar- muna, sem tíl sýnis er, og er þö sjaldnast allt til sýnis haft, sem söfnin eiga af slíku. Eðlilega hlýtur margt að hafna í geymsl- um um lengri eða skemmri tíma, hlutir sem til eru ! mörgum svipuðum eintök- um. eSa sem af öðrum ástæðum er ekki ástæða til að hafa til sýnis. En hver hlutur er þó mikils virði, ekki slzt fyrir þá, sem rann- saka vilja tréskurðinn og iistmennt þjöðarinnar, því að einn hlutur segir það, sem annar segir ekki, og eftir fjöldanum er smám saman hægt að rekja stílþróun og breytingar f skurði frá einum tíma til annars eða landshluta é milli. Ellen Marie Mageröy, norskur þjóðháttafræð- ingur, sem skrifaði doktorsritgerð um ? jurta- skraut I fslenzka tré- skurðinum, hefur reynt að flokka útskurðinn niður eftir tlmabilum og heruðum, en I Ijós kemur, að það er oft erfiðara en ætía mætti, því að breyt- ingar hafa yfirleitt littar orðið á megineinkennum útskurðarins nær þvf öld- . um saman. Oft á tlSum eru ártöl á hlutunum en oftar er ekkert sllkt til aS stySj- ast við og sannast að segja er oft býsna erfitt að segja, hvort hlutur er frá 18. öld eða hinni 19., og verður stundum að timasetja út- skurðarhluti fremur eftir hugboði en ákveðnum einkennum. Samt sverja vissir hlutir sig til ákveðins tfma eða landshluta. Þannig er um skápinn, sem hér er mynd af, og er þó að visu aðeins framhliðin varðveitt. Hann er óvenjulega stór af fslenzkum húsgögnum frá fyrri tfð að vera, og sképar voru vist heldur sjaldséðir! híbýlum fyrrum, að minnsta kosti svo stórir sem þessi, en framhliðin er 133 sm há. Samt eru til nokkrir skápar f Þjððminja- safninu næsta keimlikir þessum og virðast allir eiga uppruna sinn f sama héraði, Eyjafirði. Sumir þeirra eru meira að segja svo Ifkir, að þeir gætu veríð eftir sama mann, en hér fer eins og oftar, að hann lætur ekki nafns sins getið. Skáphurðin og um- gerðin um hana, tvær lóðréttar fjalir sín hvorum megin og láréttar fjalir ofan og neðan, eru aisettar útskurði og hefur skurð- meistarinn gætt þess aS láta ekki hinn minnsta flöt óskorin. Það var lika algengt, hvort sem „horror vacui", ðttinn við tómiS, hefur ráSíS eða aðeins skurSgleSi meistarans. — En hér er þaS akantus- fléttan, sem enn á ný bregSur sér um skápinn, einkum umgerðina, en þó hefur myndskerinn komið fyrir nafndrætti Krists, IHS, á efstu fjölinni og . hnútaskrauti efst og neðst á hurðinni, svo og nafninu thorlakur ss (S. son) og kynja- dýri næst fyrir neðan, Petta er eitt þeirra kynja- dýra, sem hvergi finnast á jarðrlki nema f hugarheimi fslenzkra myndskera, sem fá dýr höfðu séð nema hús- dýr og hvali, yrðlinga og útseli, þótt þeir hefðu veður af óargadýrum f heitu löndunum, mann- skæðum og margkænum og reyndu þeir stundum aS láta þeim bregSa fyrir á listaverkum sfnum. Þ6r Magnússon. ©

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.