Lesbók Morgunblaðsins - 09.06.1979, Blaðsíða 2

Lesbók Morgunblaðsins - 09.06.1979, Blaðsíða 2
Enginn annar vísindamaöur og fáir aörir persónuleikar hafa mótaö tuttug- ustu öldina eins og eðlisfræöingurinn og húmanistinn Albert Einstein. Og hvort sem framtíðin mun standa í þakkarskuld viö þessa öld fljúgandi tækniþróunar eöa ekki, þá mun nafn þessa mikla vísindamanns geymast komahdi kynslóðum. Þann 14. mars í ár voru liðin rétt hundraö ár frá fæöingu Einsteins. Viö skulum stikla á stóru um æviferil hans og reyna aö líta hin vísindalegu vanda- mál hismislaust eins og Einstein sjálfur kaus helst. Einstein fæddist í bænum Ulm í Þýskalandi þann 14. mars 1879. For- eldrar hans voru af Gyöingaættum. Faöir Einsteins stundaöi atvinnurekstur í smáum stíl en móðír hans varöi miklu af sínum frítíma ti| tónlistariðkana. Einstein átti eina systur sem var honum ávallt mjög samrýnd. Ólíkt Mozart og Goethe, svo aö dæmi séu nefnd, átti hann nokkuö eðlilega æsku en var þó einförull og dagdreyminn. Barnaskólinn og reyndar næstum öll formleg skólaganga var honum ekki vettvangur andlegrar upphefðar nema síður væri stundum. Aftur á móti hneigöist hugur hans til athugana og lesturs bóka um stæröfræöi, sérstak- lega rúmfræöi, sem varð uppáhalds- grein hans alla ævi. Reyndar átti þaö eftir að koma á daginn aö hann breytti með uppgötvunum sínum hinni hefð- bundnu rúmfræði árþúsunda, eöa a.m.k. jók hana svo um munaöi. Frá einu atviki sérstaklega sagöi Einstein oft þegar hann var inntur um djúpstæö áhrif æsku hans á vísindaferil fullorðinsáranna. Þetta atvik var þegar honum var fenginn í hendur kompás. Nálin virtist ekki hlíta neinum „eölileg- unrTlögmálum. Hvernig sem kompásn- um var snúiö vildi nálin ekki láta þvinga sig frá sinni eigin stööu. Eftir að hafa búið í Múnchen um tíma, þar sem faöir Einsteins haföi meö höndum rekstur smáverksmiðju, fluttist fjölskyldan til ítalíu. Albert varö eftir í Sviss. Sextán ára tók hann inntökupróf í tækniskólann í Z'úrich, — en féll. Almennu fögin höföu dregið hann niöur. Rektor skólans þóttist sjá neista í Einstein og hvatti hann til aö sækja um skólavist í skóla í Aarau. Þar öölaöist Einstein nýja trú á sjálfan sig og líklega liggja rætur afstæöishugmyndarinnar þar. Hann gaf sér mikinn tíma til aö ígrunda eöli Ijóssins og reyndi í hugan- um aö þeysast meö geislum þess um geiminn — og spuröi sjálfan sig hvernig Ijósöldur litu út frá sjónarhóli athug- anda sem fylgir þeim eftir á sama hraöa. Meö ári sínu í Aarau fékk Einstein rétt til aö ganga í tækniskólann í Zurich og enn leiddist honum skólagangan. Eftir fjögur ár þar og eftir að hafa árangurslaust sótt um staf við háskól- ann í Leipzig hóf hann störf viö einkaleyfaskrifstofuna í Bern. Þaö er örugglega ekki ofsagt, aö tíminn í Bern hafi verið mesti sköpun- artími í lífi Einsteins. Vinnan veittist honum létt og nægur tími til eigin íhugana í frítíma. Viö upphaf nýrrar aldar var eðlis- fræöin í miklum hamförum. Rafsegul- fræöin var komin í heildarframsetningu, kerfi nokkurra frumlíkinga. Ljósiö og eöli þess haföi lengi veriö orsök mikilla heilabrota. Allt frá tímum Newtons höfðu menn deilt um hvort Ijósiö væri samsett úr ögnum eða bylgjum. Með heildarframsetningu rafsegulfræðinnar sem Maxwell setti fram var segulsvið og rafsvið samofið og ein af niðurstöðum Maxwells var, aö líkingarnar fælu í sér rafsegulbylgjur, sem færu með Ijós- hraöanum og hegöuöu sér á sama hátt og Ijós. Mikill draugur hafði verið kveðinn niður með tilraun Michelsons og Morl- eys um 1887. Hin dularfulla kenning um eterinn, hið altæka efnisígildi sem átti aö fylla allar smugur alheimsins, var kveðin niður með þessari tilraun. Sam- kvæmt tilrauninni var Ijóshraðinn fastur stuöull. Flestir aivarlega hugsandi eölis- fræöingar stungu eterhugmyndinni undir stól eftir þetta. Það er einmitt í þessu spennta andrúmslofti sem Einstein kynnir sér höfuöverk eðlisfræöinnar. Ljósgeislun heitra hluta jók enn á óvissuna um eöli Ijóssins. Málmurinn glóir á steöjanum og hvítnar ef honum er haldiö lengur í eldinum. Um aidamót- in kom þýski eölisfræöingurinn Max Planck fram meö þá hugmynd aö afl atómsveif lanna í efninu væri skammtaö. Þaö væri ekki samfellt heldur þokaöist í skrefum, að vísu örsmáum. Tíöni sveiflu og orka hennar væru í beinu sambandi. Tíðnin margfölduö með ákveönum föst- um stuöli gæfi orkuna. Stuöullinn fékk seinna nafniö Plancks-stuöull. Planck var íhaldssamur fræöimaöur og virtist varla trúa sínum eigin útreikningum sem kannski voru nokkuö grófir og samhengislausir. Einmitt hér hefjast veruleg opinber afskipti Einsteins af eölisfræöi. Áriö 1905 komu út eftir hann hvorki meira né minna en fjórar greinar, hver annarri meira stórvirki. í einni þessarra greina notar hann hugmynd Plancks til þess að skýra áhrif Ijóss á rafeindir í málmi. í meöferö Einsteins var afl Ijóssins skammtað eða þrepað. Með hugmynd- inni var Ijósiö aftur oröiö að „ögnum", svokölluðum fótónum. Tvö önnur rit þessa herrans árs 1905 voru athugun á svokallaöri Browns- hreyfingu og tölfræöiathuganir og fram- setning nýrra hugmynda sem byggðar voru á tillögum indverska eölisfræö- ingsins Bose. Báðar þessar greinar eru stórvirki þótt þær falli í skugga hinna. Mesta verk Einsteins á þessu ári var sértæka afstæðiskenningin, sem auð- vitaö veröur taliö höfuöverk hans og jafnframt því ein mesta sköpun mann- legrar hugsunar. Reyndar var hér á ferð aðeins frumútgáfa kenningarinnar mjög sértæk eins og nafnið bendir til. En með kenningunni jók Einstein við rúmfræöi- skruddurnar sínar, ekki aöeins kafla heldur heilu bindi. Afstæðiskenningin var djarfleg og tókst illa að sannfæra lærða menn þessa tíma um sanngildi henar. Sú þjóösaga varö til um þær mundir, aö aöeins sex eða sjö menn í allri veröldinni skyldu kenninguna og fylgdi sagan henni lengi á eftlr. Til marks um tregöu fræöimanna er sú ©

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.