Lesbók Morgunblaðsins - 08.06.1985, Blaðsíða 4

Lesbók Morgunblaðsins - 08.06.1985, Blaðsíða 4
Þórbergur sagði oft eitthvað á þá leið, að það væri minnstur vandinn að vera skemmtilegur með því að spinna eitthvað upp. En sjálfur væri hann eini rithöfundur á íslandi sem gæti verið skemmti- legur með því að segja bara satt og nákvæmlega frá. f lýsa ætti ritum Þórbergs Þórðarsonar í mjög stuttu máli fyrir fólki sem þekkti þau alls ekki, t.d. útlendu bókmenntafólki — hvaða einkenni ætti þá að draga fram? Ég myndi umframt allt nefna hlífðarlausa sjálfsskoðun Þórbergs, og í öðru lagi skarpar mannlýsingar hans, hvorttveggja lífi gætt í skemmtilegum frásögnum á mjög fjölbreytilegum stíl. Þótt ritgerðir Þórbergs séu mjög góðar, finnst mér því mest til um sjálfsævisögulegar frásagnir hans, einkum þá íslenskan aðal, Ofvitann, Bréf til Láru. Og þetta eru líklega vinsæl- ustu rit hans. A þessu sviði á Þórbergur varla nokkurn sinn líka, þar var hann mestur nýjungamaður íslenskra bók- mennta. Það þýðir því lítið að gá að fyrir- myndum hérlendis, ef spurt er: hvernig varð hann það? Erlendis var auðvitað Strindberg atkvæðamikill á þessu sviði og mjög kunnur á íslandi. Mér finnst mjög líklegt að hann hafi orðið Þórbergi nokkur fyrirmynd. En raunar gekk mikil einstakl- ingshyggja og naflaskoðun víða um lönd um og uppúr aldamótum. Tveimur árum eftir dauða Þórbergs gaf Sigfús Daðason út nokkur rit hans frá ár- unum 1912—1916, þegar hann var 24—28 ára, og áður voru óbirt (Ólíkar persónur). Þarna er margt merkilegt, og þótt Þór- bergur ætti þá enn langt í þann þroska sem hann sýndi í Bréfi til Láru, 1924, er hann ótvírætt á leið þangað, t.d. í langri og. sundurleitri ritsmíðum Ársæl Árnason, 1915. Stíll Þórbergs er yfirleitt heldur hversdagslegt ritmál á þessum tíma, en er hann að þróast til meiri fjölbreytni og sjálfstæðis eins og Sigfús bendir á í for- mála bókarinnar. Sigfús nefnir þá kenn- ingu Sigurðar Nordal að Þórbergur hafi einkum þjálfast í ritstörfum með bréfa- skriftum, en slíkan vettvang telur Sigfús alltof einhliða og þröngan til að verða upp- rennandi rithöfundi til þroska. Það þykir mér hinsvegar undarleg kenning, ef litið er á þau bréf Þórbergs sem birst hafa í rit- safni hans, mjög fjölbreytt rit. En Sigfús telur að æskuritin í Ólíkar persónur hafi verið miklu mikilvægari liður í þroska Þórbergs. Þau voru, eins og hann segir, flutt á hálfopinberum vettvangi, þ.e. lesin upp á fundum í Ungmennafélagi Reykja- víkur. Og greinilega er það rétt að þau hafi verið Þórbergi mikilvæg þjálfun. En Sig- fús segir raunar að Þórbergi hafi verið stílsnilldin meðfædd. Ekki er hægt að fall- ast á slíka skoðun athugunarlaust, enda skýrir hún ekki neitt, þetta er einskonar örlagatrú. En skýring er nærtæk. DAGBÆKURNAR Lesendur Þórbergs munu minnast þess, að hann var oft að taka sig á og setja sér lífsreglur. Þar á meðal voru þrálátir svardagar um að færa nú samviskusam- lega dagbók. Smám saman tókst Þórbergi að lifa eftir þessu. Niðri á Landsbókasafni fylla dagbækur hans eitthvað á annan hillumetra. Sú fyrsta nær yfir tímabilið maí—okt. 1904 (hreinrituð 1906), önnur um júlí—sept. 1910. í febrúar 1911 hefst hin þriðja á nokkrum formála. Þar segir Þórbergur, að sex undanfarin ár hafi hann haldið dagbók, en slitrótt, á smákompur og stundum á laus blöð. „Erfið lífskjör og menntunarskortur hefur valdið þessu. En því miður eru nú flestar þessar skræður týndar, eða þá á ringulreið hingað og þangað, þar sem ég hefi flækst um undan- farin ár." í formála 4. dagbókarinnar, sem hefst 17. júní 1911, ítrekar hann þessi orð, en segist skulu brenna hverju snifsi sem hann finni af þessum dagbókarfærslum. í formála í febrúar 1911 segir hann áfram: „Dagbók þessi lýsir veðráttufari, skýrir frá markverðustu viðburðum utanlands og Um dagbækúr ÞÓRBERGS eftir ORN OLAFSSON innan og athöfnum mínum o.s.frv. Vil ég gera mér far um að skýra rétt og greini- lega frá öllu því sem ég færi í stíl." Dagbók færir Þórbergur yfirleitt síðan. Að vísu er það nokkuð slitrótt framá 3. áratuginn stundum koma margra mánaða hlé, og næstum þriggja ára, 1917—20, mjög lítið á sjö ára tímabilinu maí 1917 — okt. 1924. Sennilega má fylla eitthvað í þau skörð með bréfum hans, en satt best að segja mun bættur skaðinn þótt eitthvað hafi fallið úr skráningu, flestir dagar Þórbergs voru ámóta tíðindalitlir og okkar hinna. Og það sem ég hef séð af dagbókum hans er mestmegnis bara þurr skrá um veðurfar, gerðir Þórbergs og hverja hann hitti. Það fer ekki hjá því að lesandinn velti því fyrir sér hvernig maðurinn gat enst til að gera þessi skrælþurru reikn- ingsskil um líf sitt, daglega, áratugum saman. Til hvers var hann að þessu. Eina skýringin sem ég finn hjá Þórbergi sjálf- um er: „Ég hafði og hefi enn ávallt gaman af því að líta yfir liðna tíma og þá atburði sem þeir fela í skauti sínu" (17/6 1911). Auk fyrrnefnds formála hefur Sigfús Daðason skrifað yfirgripsmikla og fróð- lega grein um Þórberg (í Andvara, 1981). Þar segir hann að Þórbergi hafi mjög háð skortur á skipulagsgáfu framá sumarið 1913. En þá verði gerbreyting á lífsháttum hans, „þá hættir hann að láta berast ósjálfbjarga áfram". (bls. 9). Er nú ekki líklegast að Þórbergur hafi haldið dagbók til að ná þessum tökum á lífsháttum sín- um? Dagbókin sem hefst næst eftir sept. 1912 (af þeim sem ég hefi séð) hefst 1. jan. 1914, og hún sýnir mjög reglubundið líf- erni næstu ár: lesið svo og svo marga tíma á dag, unnið svo og svo lengi, líkamsæf- ingar, o.s.frv. Þessi merka heimild ber Þórbergi fagurt vitni um eljusemi og sjálfsaga. Síst virðist of mikið um hrasan- irnar sem Þórbergur óskapaðist útaf, t.d. í Ofvitanum. í dagbókunum er allt talið sem Þórbergur las, hve lengi hann var að skrifa hvert rit o.fl. Það er augljóst, að það var í þessum dagbókafærslum sem hann tamdi sér hina frægu nákvæmni sína í dagsetn- ingum og tímasetningum, veðurlýsingum og lengdarmælingum, sem setti svo mjög svip á rit hans síðar, að mörgum hefur þótt nóg um. Það er íhugunarefni hvert gildi þessar nákvæmu lýsingar hafa haft fyrir hann sjálfan. Hann sagði oft eitthvað á þá leið, að það væri minnstur vandinn að vera skemmtilegur með því að spinna eitthvað upp. En sjálfur væri hann eini rithöfundur á íslandi sem gæti verið skemmtilegur með þvf að segja bara satt og nákvæmlega frá. Þessar nákvæmnis- færslur hafa verið Þórbergi ögun, aðferð til að þjálfa sig í slíkum undirstöðuatrið- um fyrir skáld, sem nákvæm athugun og skarpar lýsingar eru. Vissulega var þetta svið þröngt, en hann útfærði þetta líka annars staðar, svo sem í UMF-ritunum í Olíkar persónur. Ekki nóg með þetta, fyrst svo gróskumikið ímyndunarafl sem Þór- bergur hafði mátti ástundun þurra stað- reynda og nákvæmni í meðferð þeirra virðast svo sem dauður trjábolur er vafn- ingsviði — ómissandi til að hann geti lyf st í verulegar hæðir. Aðeins hefði mátt óska þess, að trjábolurinn hyldist stundum bét- ur laufskrúði! Fræg eru dæmi slíks í sögu bókmennta. Þannig tók Gustave Flaubert fyrir hið hversdagslegasta efni, að ráði vina sinna, og skóp úr því meistaraverkið Madame Bovary (en þeim fannst ímyndun- arafl hans of óhamið). Jafnframt þessu öllu eru dagbækur

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.