Lesbók Morgunblaðsins - 11.01.1986, Blaðsíða 11

Lesbók Morgunblaðsins - 11.01.1986, Blaðsíða 11
Eftir fellibyl, sem gekkyfir Galveston í Texas árið 1900. Hér rar byggð ogmásegja, að ekkert sé eftir. Hrert einasta mannrirki er jafnað riðjörðu. vill til að skýstrokkar eru mjög algengir í Bandaríkjunum og einkum þó á sléttunum miklu. Þar koma fellibyljir hins vegar aldrei í heilu lagi. Skýstrokkar eru sára- sjaldgæf fyrirbrigði hérlendis en oft má sjá eiginlega hvirfilvinda ganga yfir. Þeir eru mjög litlir, frá nokkrum metrum upp í 100 til 1200 m í þvermál. Slíkir hvirfil- vindar valda oft talsverðu tjóni á mann- virkjum hérlendis, en afleitt er að rugla þeim saman við fellibylji hitabeltisins. í öðrum heimshlutum eru ýmis orð notuð um fellibylji. T.d. nefnast fellibyljir aust- urlanda fjær typhónar. SUÐURÍHÖFUM í suðurjaðri veðurkorta þeirra sem sýnd eru í sjónvarpinu má oft sjá háþrýstisvæði eða norðurbrún háþrýstisvæðis. Hæð þessi er gjarnan kennd við Asóreyjar og á sumrum er hún einna öflugust á þeim slóð- um, en að jafnaði er hún nokkru sunnar á vetrum. Sunnan við hæðina blása þrálátir vindar af A, af NA næst Afríku, en aust- lægari vestar. Vindar þessir eru svo þrálát- ir að þeir eru kallaðir staðvindar og er það . réttnefni meginhluta ársins á mestöllu svæðinu, en fyrir kemur að vindur stendur af öðrum áttum einkum þó í útjöðrum þessa staðvindabeltis. Þeir sem komið hafa til Kanaríeyja kannast vel við veðurlag sem fylgir staðvindunum. Gjarnan er þá skýjað NA-til á eyjunum, en bjart veður á sólar- ströndunum suðvestan í móti. í hitabeltinu og á mörkum þess eiga lægðir eins og við þekkjum þær mjög erfitt uppdráttar, en úrkoma er gjarnan tengd lægðardrögum sem berast frá austri til vesturs. Lægðar- drögunum fylgja miklir þrumuskúraklakk- ar og oft eru klakkarnir nokkuð samfelldir nálægt óljósri miðju lægðardraganna. Norðar koma venjulegar lægðir stundum við sögu og þá einkum þannig að hluti þeirra lokast inni eða lendir „óvart" öfugu megin hæðarinnar. Slíkar lægðir koma ekki við sögu eiginlegra fellibylja en valda stundum vandræðum. Hins vegar kemur fyrir að fellibyljir vaxi upp úr lægðardrög- unum. Raunar nefnast þessi lægðardrög austanbylgjur. En aðeins brot af austan- bylgjum breytist í fellibylji. FELUBYLJIR Eftir Trausta Jónsson, veðurfræðing. Það er uppstreymi lofts í kringum augað, sem knýr fellibylinn. Mikið af raka þéttist í uppstreyminu og skilar það varmaorku, sem nýtist við að knýja vindinn. Stór hluti orku fellibylsins er þannig fenginn. Þetta er ólíkt því sem gerist í lægðum á norðurslóðum, því þær fá ekki nema hluta af sinni orku úr þéttingu raka. rlega valda fellibyljir gríðarlegu tjóni í hitabeltinu og ,því hlýtempraða. í þessari grein er fjallað um þessa ógnvalda, uppruna þeirra, æfi og örlog. Nýlega olli fellibylurinn Gloría allmiklu tjóni á A-strönd Bandaríkj- anna og fékk illviðrið talsverða umfjöllun í fjölmiðlum. Segja má að Gloría sé að nokkru tilefni þessarar greinar, einkum vegna þess að það sem fram kemur í fjöl- miðlum um fellibylji er oft óljóst og stund- um beinlínis villandi'. . UmOrðanotkun í þýðingum íslenskra fjölmiðla á erlend- um fréttaskeytum gætir oft misskilnings þegar fjallað er um verðurfræðileg fyrir- brigði. En stundum er það ekki eingöngu íslenskum fréttamönnum að kenna heldur munu þessi fréttaskeyti oft vera ónákvæm og jafnvel villandi. En lítum nú á helstu hugtök og nöfn þeirra á íslensku og ensku. Oft er ruglað saman fellibyl, fárviðri og skýstrokkum. Fárviðri er þegar vindur nær 12 vindstigum. Rétt er að minna á að 12 vindstig eru ekki talin nema að vindur hafi verið 64 hnútar eða meir að meðaltali í 10 mínútur. Þegar fréttir berast af mikl- um vindhraða er hins vegar yfirleitt miðað við snöggar hviður. Enska orðið yfir 12 vindstig er hurricane. Svo vill til að „hurricane" er einnig notað um fyrirbrigð- ið fellibyl, en þeir eiga alltaf uppruna sinn í hitabeltinu. í ensku er gjarnan orðinu „tropical" (hitabeltis-) bætt framan við þannig að tropical hurricane = hitabeltis- f árviðri = f ellibylur. Vindur nær alloft 12 vindstigum í venju- legum lægðum. Þegar slíkir vindar blása verður óhjákvæmilega mikið tjón á þétt- byggðum svæðum. Stundum ganga krapp- ar lægðir inn yfir V-Evrópu. Ifréttaskeyt- um er þá e.t.v. réttilega talað um á ensku „hurricane force". Rétt íslensk þýðing væri að fárviðri hafi geisað (gengið yfir o.s.frv.) En margir lenda í þeirri gildru að þýða hér „hurricane" með fellibyl, sem er sem sagt misskilningur. Stundum er orðið „hurricane" þýtt sem hvirfilvindur eða hvirfilbylur. Þessi þýðing er ákaflega óheppileg (þó hún sé ekki í sjálfu sér röng) vegna þess að hún leiðir til ruglings við annað og gjörsamlega óskylt veðurfyrirbrigði — skýstrokkinn. Skýstrokkur er það sem á ensku nefnist „tornado" (stundum „twister"). Skýstrokk- ar eru mjög litlir um sig oftast nokkrir tugir eða fáein hundruð metra í þvermál og eru oftast fylgifiskar veðraskila og þrumuveðra, sem slíkum skilum fylgja. Svo I. Fellibylurinn A VA yfir austanrerdu Kyrrahafi 7.júníl973. (Bandariska veSuratofan) ;. LESBOK MORGUNBLADSINS 11. JANÚAR 1986 11 .1

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.