Lesbók Morgunblaðsins - 18.01.1986, Síða 2

Taumlaus málvöndun
gerir enga stoð
eftir Kjartan Árnason
Afullveldisdaginn var
haldin ráðstefna í
Þjóðleikhúsinu um efl-
ingu og varðveislu ís-
lenskrar tungu og var það sjálfur
menntamálaráðherra sem stóð
fyrir því framtaki; hann á vissu-
lega þakkir skildar fyrir vikið.
Þarna var samankominn heill
her manna úr öllum áttum með
brjóstið fullt af þeim þjóðernis-
anda sem þarf til að blása til
nýrrar sóknar í málefnum tung-
unnar. Að hætti Fjölnismanna.
Erindi voru haldin löng og stutt
og margir töluðu af miklu viti
en sérstaklega minnist ég Huldu-
meyjar einnar úr Menntaskólan-
um á ísafirði sem talaði af stakri
umhyggju um innihald málsins
og þátt þess í tjáningunni. Um
það þarf líklega ekki að munn-
höggvast um að málstefnan var
um flcst góð og gild en um eitt
vil ég biðja þann drottin sem
ruglaði tungumálunum við turn-
inn hér um árið og það er þetta:
gefðu að þetta verði ekki aðeins
enn ein mal-stefnan heldur
samkoma sem einhver meining
var með í upphafi og sem e.t.v.
verður tl þess að vekja okkur sem
mælum á íslenska nútímatungu
til vitundar um stöðu okkar
gagnvart móðurmálinu: erum
það við sem tölum það, eða talar
þaö okkur?
Yfirlýst markmið ráðstefn-
unnar var að hjálpa íslenska
málkerfinu úr þeim kröggum
sem það mun vera komið í og
ógöngurnar fara víst versnandi
ef marka má ummæli sem hrotið
hafa úr herbúðum Málvinafé-
lagsins. En auðvitað er hér alvar-
legt mál á ferð og óþarfi að gera
lítið úr þeim brösum sem málið
á í með notendur sína. Hitt tel ég
aftur á móti óheppilegt að láta
umræðuna snúast um svo af-
mörkuð atriði sem framburð eða
afbrigði af honum, þágufellsku,
notkun greinis — eða hvað það
nú mætti vera, heldur finnst mér
einhvernveginn alveg nauðsyn-
legt að taka fyrir þann alltum-
lykjandi vanda sem í mínum
huga er málinu mestur fótafjötra
og blasir beinlínis við allra aug-
um eða herjar réttara sagt á
þjóðareyrað dag hvern; þetta er
auðvitað hið illskeytta náttúru-
leysi sem sækir á talfæri manna
og leggst ennfremur á málstöðv-
ar heilans og veldur þar miklu
og sorglegu getuleysi ítt tjáning-
ar. Fólk verður af þessum kvilla
illa talandi, það tafsar, hummar
og hóstar svo samhengið í því
sem það ætlar að segja ýmist
gufar upp eða kemur aldrei fram.
Af þessu getur vitaskuld orðið
hin undarlegasta flækja sem
annaðhvort er ógjörningur að
skilja eða auðvelt að misskilja.
Þeir sem hlusta á fjölmiðla —
og það eru nú sjálfsagt flestir —
ættu að hafa orðið óþyrmilega
varir við þetta. Maður fær það
satt að segja á tilfinninguna að
það sé ekki nema einn og einn
íslendingur sem er sæmilega
talandi; að minnsta kosti tala
þessir vei máli förnu ekki mikið
opinberlega. Hver ætli geti verið
skýringin á þessum fjanda? Tja
mér segir svo hugur um að menn
komist hreinlega í uppnám ef
þeir þurfa að tala fyrir fleiri en
fimm og allt sem þeir segja sé
sagt í slíku óðafári að úr verður
einhver óskiljanleg súpa. Og
hvernig stendur svo á þessu
ægilega felmtri góðir fslending-
ar? Jú tilhugsunin um að þurfa
að sitja undir fussum og sveium
Málvinanna veldur tímabundinni
lömun í talfærunum og allt sem
viðkomandi hefði getað sagt svo
fallega verður ekkert nema hnoð.
'Málvinafélagið virðist helst vilja
gera fólk að þrælum málfræðinn-
ar og særir þannig svöðusári —
ef ekki til ólífs — þá getu og það
þor sem menn hafa til að tjá sig
óþvingað.
Og stamið og fumið á líka að
miklu leyti rætur sínar að rekja
til þeirra kennsluhátta sem eru
viðhafðir í íslenskutímum í
gjörvöllu skólakerfinu og byggja
að stórum hluta á staðreyndum
málfræðinnar. Nemendur eru
ekki uppfræddir um dásemdir
þess að geta komið fíá sér á
skiljanlegu máli því sem býr í
fylgsnum hugans — hvað þá að
þeir séu þjálfaðir í aðferðum sem
gera það kleift; Því miður. Þó eru
nú sem betur fer til heiðarlegar
undantekningar frá þessari óg-
urlegu staðreynd en þær virðast
hvað sem öllum málstefnum líð-
ur komnar undir áhuga og nennu
íslenskukennarans; þó þykist ég
hafa um það skjalfestan grun að
í aðalnámsskrá grunnskóla fyrir
móðurmál sé að finna ýmis fögur
fyrirheit um kennslu í okkar ást-
kæra ylhýra máli. Um hitt hef ég
hinsvegar illan grun að ekki sé
allt hið fagra tekið til kennslu
og er ég hreint óforbetranlegur
áhugamaður um að fá úr því
skorið hvers vegna svo sé — ef
svo er. Égyrði eilíflega þakklátur
þeim sem gæti leitt mig í ein-
hvern sannleika um þetta. „Hið
fagra“ sem ég á við hér er t.d.
tal sem samkvæmt námsskránni
er „munnleg tjáning þar sem
notkun máls er einráð. Tal er í
senr. meginþáttur málnotkunar
og liggur til grundvallar meðferð
þess (svo) í riti. Aðalmarkmið
talþjálfunar er að auka hæfni
nemenda til að tjá sig frjálslega
og markvisst í samtali og um-
ræðum. Nátengd talþjálfun er
framsögn: skýr og áheyrileg
notkun máls í upplestri og sam-
felldri ræðu.“ Er kennt tal í
grunnskólum landsins eða á öðr-
um skólastigum? Eða upplestur?
Er fólki kennt að hlusta, látið
hafa svokallaðar hlustunaræf-
ingar (menn hafa nú einu sinni
tvö eyru en bara einn munn!)?
Er nemendum kennt að anda
þannig að málhljóðin líði sem
liðugast úr barka þeirra? Eða að
slaka á? Fá þeir tilsögn í leik-
rænni tjáningu og upplestri eða
taka þátt í umræðum? Og ef
eitthvað af þessu er kennt ein-
hversstaðar uppí hvaða bekk er
það þá kennt? Og jafnframt: ef
þetta er nú allt á stundatöflum
skólanna hvernig stendur þá á
þessu munnlega náttúruleysi
þjóðarinnar?
Um það er ég hjartanlega
sammála Sverri Hermannssyni
að auka beri veg og virðingu
framsagnarkennslu þarsem fólki
er kennt að flytja mál sitt skýrt
og sköruglega. Hinsvegar fyndist
mér ástæða til að leggja sýnu
meiri rækt við tón og áherslu
setninga en þá talfæraleikfimi
sem þjóðin hefur mátt horfa
uppá í sjónvarpinu undanfarna
mánuði; við verðum að ganga
útfrá því sem vísu að Meðalís-
lendingurinn kunni að mynda
málhljóðin sín — talfærin hans
kunna það að minnsta kosti en
spurningin er hvort málflutning-
urinn fær að njóta sín í fjöl-
breyttum tónsveiflum og áhersl-
um eða hvort hann koðnar niðri
eitthvert illskiljanlegt muldur
sem enginn nennir að hlusta á.
Það er sorglegt til þess að hugsa,
hve margir þeirra sem starfs síns
vegna þurfa oft að tala fyrir
alþjóð eru miklir tuldrarar og
hreint og beint leiðinlegir mál-
flytjendur. Það eru varla aðrir
en leikarar eða þeir sem sérstak-
lega geta lært að flytja og segja
fram mál sem stórslysalaust geta
komið út úr sér óbrjálaðri setn-
ingu. Eru þá talendur allir runnir
af hinni breiðu braut tungunnar?
Hví er svo erfitt að sveifla tóni
og áherslum málsins svo sem
góður skylmingamaður sveiflar
korða sínum?
Þetta er eitt; annað mál er
hvort menn hafa eitthvað að
segja eður ei, hversu skýrmæltir
sem þeir annars kunna að vera.
Hvernig er málkennd þeirra?
Finnst þeim taka því að raða
setningunum uppí skiljanlega
röð og velja heppileg — að ekki
sé talað um óvænt og skemmtileg
orð? Er hugsun þeirra nógu skýr
til að málið verði auðskilið og
snurðulaust? Og svo framvegis.
Hvernig mætti stuðla að því að
svör við öllum þessum spurning-
um yrðu jákvæð? Það geta sjálf-
sagt allir ímyndað sér hverju ég
svara því, nefnilega: með því að
þjálfa nemendur í skólum í
meðferð málsins, láta þá taka sér
það í munn eða drjúpa úr penn-
um sínum og leyfa þeirra máli
að njóta sín í stað þess að vera
sífellt að klifa á þrítugum hamr-
inum og öðrum málflækjum frá
horfinni gullöld (sem sjálfsagt
hefur aldrei verið nein gullöld).
Og þeir sem ekki eru skólanemar
ættu hreinlega að leggjast í
bókalestur ef þeir vilja bæta
málfarið hjá sér og lesa þá helst
allar mögulegar bókmenntir sem
rúmast milli fornritanna og DV.
Það gæti verið ágætis tilbreyting
frá því að vinna sig í hel. Máltil-
finning er nokkuð sem má öðlast
með æfingu en skilyrði er nátt-
úrulega að fólk sé í stöðugri
snertingu við hið lifandi mál —
allar hliðar þess. Þar fyrir utan
verður fólk að fá að vera í friði
fyrir málfræðistöglurum.
Við erum engu bættari með
taumlausa málvöndun og ég held
satt að segja að það sé beinlínis
rangt að vera sífellt að hafa vit
fyrir talendum íslenskrar tungu;
það er auðvitað full ástæða til
að vera á varðbergi gagnvart
offlæði erlendra áhrifa á orða-
forða og byggingu málsins. En
það verður enginn betur mæltur
á íslensku þótt alltaf sé verið að
juðast í honum útaf frávikum
frá ströngustu reglum málsins;
það verður að fá að njóta sín sem
lifandi þjóðtunga í munni þjóð-
arinnar — en hún verður þá
umfram allt að fá frið til að koma
því útúr sér, frið til að tala.
Menn eru orðnir leiðir á að láta
Málvinafélagið vera að ráðskast
með tungutak sitt; Þjóðin er
þrjósk — stöðug umvöndun gæti
fyrirvaralaust leitt af sér and-
stöðu sína ...
Höfundurinn hefur lokið prófi frá
málvísindum frá Oslóarháskóla
og stundar nú íslenzkunám við
Háskóla íslands.
U R
I N U H O R
Hver áhugahópur sinn fjölmiðil
inhveiju sinni sem oftar
—* ?4tUu! Við Kári Isíeio
I ^ J °S Steinn Steinarr
1* saman yfír kaffíbollum
á Hressingarskálanum. Þetta var
á stríðsárunum. Steinn sagði
margt að vanda. Þetta er mér
minnisstætt: Mikið öfunda ég
ykkur af því að vera ritstjórar.
Eiginlega þyrfti hver maður að
eiga sitt eigið málgagn. Helst
dagblað.
ÁRAMÓTASTÖKUR
Síðustu mínútu gamla ársins,
þegar ég var loks búinn að komast
í gegnum öll blöðin, sem höfðu safn-
ast fyrir og mest aðkallandi bækum-
ar og fannst ég geta með góðri
samvisku hallað mér undir tóna ára-
mótahringingarinnar, þá liðu þessar
rímuðu hendingar um huga minn og
voru þegar settar á blað:
Ósköp finnst mér
allt íþessum heimi
öðruvísi en ætti að vera,
en ekkert er við þviaðgera.
Segja má að þetta sé ritað ósjálf-
t s.„- i_j:____—e i- ri^.
rauri uuníii og dnan2v.su 1 nuii* Eig
sé líka strax, þegar ég fer að vélrita,
að hér segi ég meira en ég vil standa
við. Orðið „allt" er þama rímsins
vegna og stuðlanna. Það er síðasta
Ijóðlínan, sem segir hug aldraðs
manns, sem á við ofúrefli að etja.
En það hefur raunar aldrei staðið
til að einn maður bjargi heiminum
heldur að sérhver geti fundið sér
stað í jákvæðri fylkingu.
Um þessa tilfínningu skal ég ekki
fjölyrða. En þótt síðari vísumar, sem
þama urðu til séu síður en svo skárri
en hinar, er best að þær komi héma
líka:
Ætti égkannski
ekkert að vera aðyrkja um þetta,
ieggja á bekk minn lúinn kroppiun,
lífs frá bulli þreyttur sloppipn?
Eins og draugur
upp égrís frá æðardúni,
rnaðurnýrá nýársmorgni.
Nú skal ég byrja á Mínu homi.
Eins og sjá má er einum bókstaf
ofaukið í þriðju línunni, ef reglum
rímsins er fylgt, en samkvæmt fram-
Fjölmiðlatíð
Jólin eru liðin. Á fyrsta virka
deginum koma menn úr faðmi fjöl-
skyldunnar, þeir sem eru svo láns-
amir að geta tekið svo til orða, á
fúnd annarra manna. Bókasafn
Kópavogs er nágranni minn og
þangað kem ég flesta daga. Ég hef
nógan tíma, handhægt að sitja um
nýju bækumar, þegar þær koma til
útláns. Svo er spurt: Hvemig fannst
þér þessi, og þessi? Efnið í útvarpi
og sjónvarpi er vegið og metið.
Hvemig þótti þér Steinunn og bleiku
slaufumar hennar í jólaleikritinu?
Eitthvað verður maður að segja.
Það kemur upp í manni uppreisn-
arstrákurinn. Við, sem berum þann
smekklega titil að heita karlrembu-
svín, segjum stundum um ungar
skáldkonur, sem ritdómaramir eru
góðir við, að þær njóti þess að þær
beri enn sinn kvenlega yndisþokka,
séu laglegar. Flestar eru það. Við
eldra fólkið þekkjum það, að hljóðið
VIII oCUUUÚm oreycuSí., pegai V1.1....1 -
ar skáldkonur fara að eldast. Þó þær
skrifí jafnvel betri bækur en þær
yngri, bæði vegna reynslu sinnar og
upprunalegra gáfna, vilja þær
gleymast fyrr en kallamir jafnaldrar
þeirra. Svona hefur þetta verið og
gerir þær stundum bitrar og harðar.
Ekki má skilja orð mín svo að þau
eigi sérstaklega við Steinunni Sig-
urðardóttur. Síður en svo. Hún er
enn ung, og fær, eins og jafnaldrar
hennar, enn að njóta blóma aldurs
síns, vonandi á öllum sviðum, eins
og sjálfsagt er. Því ræður tilviljun
að þetta efni ber hér á góma nú.
J ÓLALEIKRITIÐ
Jólaleikritið var mér ekki að öllu
leyti að skapi. Kannski er það þó
spegill dagsins, íslensk fréttamynd
úr nútímanum, tök skáldsins fremur
háð tísku en listrænni nostursemi.
En hvað manni líkar og líkar ekki
er smekksatriði, hef ekki tök á því
að rökstyðja álit mitt. Ég hlýt að
minnast annars sjónvarpsleikrits
nnn>« HoA Viaitir T .{Irom.
ciwi sasiiti uvíuuut
legt samband í Vesturbænum. Það
fannst mér mjög vel gert, skáldleg
mynd, nútíðarleg sálarlýsing, ný-
stárlega framsett. Myndin núna um
jólin hafði ýmsa kosti hinnar fyrri.
En mikið fannst mér á það skorta
að hún stæði henni jafnfætis í því
sem máli skiptir. Verður vonandi
betra næst.
En það er aldrei sanngjamt að
bera saman tvö verk eftir sama
skáld, ekki heldur rétt að mæla eitt
skáld við annað. Við eigum að meta
hvert einstakt verk og sérhvem lista-
mann, einstaklingar einstakling eftir
eigin viti og tilfinningu.
Ég minni að lokum á upphaf
þessarar greinar. Er nóg að vera
ritstjóri eða eigandi einhvers fjölmið-
ils til þess að geta ráðið orði sínu
og öllu lífí? Getur maður þá haft þau
áhrif sem maður vill? Svar mitt er
nei. Ræðum það síðar.
JÓNÚRVÖR
2