Lesbók Morgunblaðsins - 10.01.1987, Blaðsíða 7

Úr Skáld-Rósu.
Úr Selurimt hefur mannsaugu.
og fullkomnum í Degi vonar: Brostin fjöl-
skyldubönd, ótrú eiginkona/móðir, fram-
hjáhald, logandi samband sonar og móður,
veikgeðja ung kona; flölskylda þar sem eng-
inn má annan snerta án þess að brenna sig.
En það sem sterkast er í þessu leikriti
er persónusköpun Péturs — einstaklingurinn
sem af eigin hvötum rís upp gegn umhverfí
sínu, er „öðruvísi" og því hættulegur í aug-
um þess samfélags sem reisir þegnum sínum
litla kassa á lækjarbakka, lokuð búr á sjálf-
virku færibandi.
Pétur og Rúna var frumsýnt í Iðnó 27.
mars 1973, sýnt alls 20 sinnum og 2.837
áhorfendur börðu sýninguna augum. Leik-
stjóri var Eyvindur Erlendsson, leikm. og
búninga hannaði Steinþór Sigurðsson. Með
hlutverk Péturs og Rúnu fóru Amar Jóns-
son og Hrönn Steingrímsdóttir.
Sýningunni var vel tekið _og umsagnir í
dagblöðum mjög jákvæðar. í Morgunblað-
inu segir Þorvarður Helgason t.d. að Pétur
og Rúna sé „ágætt verk, tímabært og
hollt" (Mbl. 3. apríl 1973), og Ólafur Jóns-
son segir sýninguna gera efni Birgis „mjög
verðug skil, í þeim raunsæisstfl og anda sem
löngum hefur gefíst vel í Iðnó“ (Vísir 29.
mars 1973).
Úr Pétri og Rúnu.
SELURINNHEFUR
Mannsaugu
í þessu leikriti hallar Birgir sér upp að
sama heygarðshominu og í Pétri og Rúnu.
Hér er flallað um alþýðufólk í lífsgæðakapp-
hlaupi, hér er fírring og vinnuþrælkun,
þjóðfélagslegar tilvísanir, peningabasl, sam-
band vinnuþræls og vinnuveitanda, tilfmn-
ingaátök elskenda, blæðandi samband sonar
og móður, framhjáhald og tvístígandi tákn
á hverju strái.
Sjálfur segir Birgir: „í þessu verki er ég
að fást við það, sem mér fínnst grundvallar-
atriði í mannlegu lífí. Það má segja, að
maður sé að tefla saman höfuðskepnunum
í mannssálinni og þjóðfélagsgerðinni —
maður má ekki segja „þjóðfélagssálinni",
því að þetta er svo gjörsamlega sálarlaust.
Og maður gerir þetta til að reyna að hafa
áhrif á þann veruleika, sem maður lifír í. I
því felst sú trú, að það skipti máli, að mað-
ur sé til og það skipti máli, hvemig maður
sé til.“ (Mbl. 8. júní 1974).
Hér víkur Birgir einnig markvissar af
vegi hefðbundins raunsæis — það sést hvað
best á persónusköpuninni, týpu-notkuninni,
sem undirstrikuð er rækilega með „heitum“
persónanna — þar em ekki nöfn heldur lýs-
andi titlar (Hans, Hanna, móðir Hans,
Systa, Dengsi, Þjófur, Gamli, vitni o.s.frv.)
Þessi tilraun Birgjs til að „sprengja sig út
úr raunsæinu" — eins og hann sjálfur orðar
það í áðumefndri blaðagrejn, er um leið
helsti veikleiki verksins. Áður er nefnd
umsögn Sverris Hólmarssonar og Ólafur
Jónsson tekur í sama streng: „ ... það er
þessi tilhneiging til ljóðrænnar lífsvisku og
táknlegrar skáldspeki sem mér finnst tefla
nýja leikriti hans í mesta tvísýnu /--/ í
hinu nýja leikriti B.S. gætir sem sé mjög
gagngerðs tvískinnungs á milli raunsæilegr-
ar úrvinnslu þess í orðlist og persónulýsing-
um.“ (Vísir 11. júní 1974).
Undir þessi orð Ólafs er óhætt að taka.
Birgir er hér að leita fyrir sér, metnaðurinn
er mikill, viljinn óbeislaður. Þá er alltaf
hætt við einstaka feilspori.
Öðmm þáttum verksins og sjálfri sýning-
unni hæla leikdómaramir hins vegar óspart
— telja þeir undantekningarlaust leikstjór-
ann og leikendur hafa skilað sínu hiutverki
með prýði.
Það var LR sem sýndi Selinn ... Frum-
sýning var 8. júní 1974. Var verkið sýnt
28 sinnum fyrir alls 5.300 manns. Leik-
stjóri var Eyvindur Erlendsson, leik-
mynd hannaði Jón Þórisson, tónlistina
samdi Áskell Másson. Með stærstu hlut-
verkin fóru Guðrún Ásmundsdóttir og
Guðmundur Pálsson.
Skáld-Rósa
Með Skáld-Rósu skipar Birgir Sigurðsson
sér á bekk með fæmstu núlifandi leikskáld-
um þjóðarinnar.
Nú er róið á allt önnur mið en áður og
aflinn er eftir því frábmgðinn gráum hvers-
dagsleikanum og hálfmennskum. Nú leitar
Birgir fanga í ríkulegu safni íslenskra goð-
sagna og þjóðfræða og vinnur upp úr sögu
þeirra Rósu, Natans, Agnesar og Friðriks
sjálfstætt listaverk með hugvitsamlega
smíðuðum tilvísunum til samtíma og raun-
veraleiks áhorfandans. Persónumar hér era
skýrar og ákveðnar, þjóðfélagsmyndin
raunsæ og áþreifanleg, nálægð liðinna tíma
í senn ógnvænleg og hrífandi.
í Skáld-Rósu er líka að finna gamalkunn-
ug stef eldri (og yngri) verka Birgis —
ástríðuástir, framhjáhald, ijölskylduátök,
heimasmíðaða hamingju og aðfengna
ógæfu.
Hið merkasta í þessu verki er þó án efa
umræðan um frelsið, óbundið öllum hreppa-
mörkum og- tímatakmörkunum. Krafan um
óskorað frelsi til athafna, æðis og hvers
kyns löngunar líkama og sálar, er hér allt
í senn eggbeitt, augljós og einkar áhrifarík.
Það var Leikfélag Reykjavíkur sem sýndi
Skáld-Rósu, við einróma lof jafnt gagnrýn-
enda sem óbreyttra áhorfenda. Fmmsýning
var 29. desember 1977. Alls urðu sýningar
93 og tæplega 19 þúsund manns lögðu leið
sína í Iðnó til að sjá þetta mikla átakaverk.
Leikstjóri var Jón Sigurbjömsson, leik-
myndina gerði Steinþór Sigurðsson og
búninga Björg ísaksdóttir. Rósu og Natan
léku þau Ragnheiður Steindórsdóttir og
Hrald G. Haraldsson.
Grasmaðkur
Með flórða leikriti sínu, Grasmaðki, fær-
ir Birgir sig aftur til nútímans. Þetta er
magnþmngið verk sem fjallar um heiftarleg
flölskylduátök í Reykjavík samtfmans, mik-
ill átaka- og harmleikur, barmafullur af
sjóðandi ólgu hatursfullra samskipta.
Grasmaðkur er raunsætt verk með mjög
skýrt dregnum persónum, þar sem ástin,
útistöður í kynlífi, margslungið framhjáhald,
brostin fjölskyldubönd og bræðrahatur flæð-
ir enn á ný yfír sviðið, með tilheyrandi grófu
orðbragði, heiftúðlegum heimiliseijum,
blóðsámm biturleika, skepnuskap og
svívirðilegum svikum.
Hér er líka að finna einhverja grátbrosleg-
ustu persónu í leikritum Birgis, heimilis-
fóðurinn Harald: Bamalegur pabbastrákur,
fyrrverandi íþróttagarpur, holdtelcja ung-
mennafélagshugsjónarinnar með heilbrigða
sál f hraustum lfkama eins og sauðkind að
hausti. Óömggur smáborgari, Rambó í sinni
sveit sem útrýmir illfyglum af guðlegri hug-
sjón. Hin dæmigerða smásál með óflekkaða
bamatrú í tvöföldu merarhjarta; hættulegur
aumingi.
Hér er einnig tekið á stóm spumingun-
um, tilvistarvandanum; sekt, samsekt, synd,
ábyrgð og valdi mannsins yfir eigin lífi og
annarra. Hér er táknum beitt af yfírvegaðri
íþrótt, innri spenna mögnuð með lævíslegum
hætti oglífsvonin holdgerð f leitandi ástsjúk-
um unglingum.
Grasmaðkur er fyrsta og eina verk Birg-
is sem ekki var sett upp f Iðnó. Nú var það
Þjóðleikhúsið sem naut krafta Birgis. Leik-
dómumm ber saman um að ekki hafí
sýningin tekist sem skyldi: „ ... það má vel
hugsa sér áhrifameiri sýningu en þá sem
gat að líta f Þjóðleikhúsinu / .../ og er það
sjálfsagt lof um leikritið," — segir ólafur
Jónsson í umsögn sinni, (DV 20. aprfl
1983), sem er dæmigerð fyrir viðbrögð
gagnrýnenda.
Fmmsýning var 14. apríl 1983. Leik-
stjóri var Brynja Benediktsdóttir, leikm. og
búninga hannaði Ragnheiður Jónsdóttir.
Með hlutverk hjónanna fóm Margrét Guð-
mundsdóttir og Gísli Alfreðsson. Fjöldi
sýninga var 14 og alltof fáir áhorfendur
mættu til leiks: 4.191 alls.
DagurVonar
Fmmsýningardagur á Degi vonar er 90
ára afmælisdagur Leikfélags Reykjavíkur —
11. janúar 1987, og fer vel á því. Megi það
verða „dagur vonar“ í margvfslegum skiln-
ingi.
Hér skal ekkert látið uppi um efni verks-
ins og því engin einkunn gefin. En þetta
er mjög verðugt afmælisleikrit.
Dagur vonar minnir um margt á Gras-
maðk: Logandi tilfinningaátök, miskunnar-
laust fjölskylduuppgjör á reykvísku heimili
á 6. áratugi þessarar aldar. Nærgöngult og
áhrifamikið leikrit sem mikill fengur er að
nú á óvenju blómlegum tímum íslenskrar
leikritunar.
Höfundurinn er cand mag. í fslenskum
bókmenntum.
Það kann þó að vera álitamál, hvort nokk-
uð sé byggjandi á sögnum um tilefni vísu
þessarar, að Breiðfjörð, kaldur og hrakinn,
hafí komið að Höfn og vænst góðra við-
tekta, en litlar eða engar fengið. Vísan er
birt í ljóðasafni Sigurðar Breiðfjörð II. bindi
bls 184 (Rvík 1953) og er tilefnisins þar
getið. Um veturnætur 1838 gekk dómur í
Landsyfirrétti í tvíkvænismáli Sigurðar og
féll á hann 27 vandarhagga refsing, sem
milduð var náðarsamlegast í 20 högg í
Hæstarétti ytra. Refsingunni fékkst þó að
lyktum breytt í sekt fyrir konungs náð, sem
betur fer, því að engum nema „stokkjúrist-
um“ dettur í hug að hýða skáld. Sækjandi
af réttvísinnar hálfu fyrir Landsyfirrétti var
Halldór Einarsson. Mál þetta tók Sigurður
að vonum mjög nærri sér og flest bendir
til þess, að vísan sé ort síðar. Hvað sem
um þetta má ségja, þá má það sannarlega
kallast gráglettni örlaganna, að þvílíkur
hrakbiðill og Halldór piparsveinn í Höfn
skyldi þurfa að rekast í það erindi að koma
tvíkvænismanni undir vönd réttvísinnar.
Ýmis sérstæð sakarefni hefur rekið á fjör-
ur Halldórs svo sem afar nákvæmar skýrslu-
tökur hans um ferðir Sölva Helgasonar,
þ. á m. um gmnsama meðferð hans á kaffí-
ketilsloki í Stóra-Botni. Reisupassamál
Sölva sætti dómi í annarri lögsögu, en það
krafðist alls þess rannsóknarafls, sem rétt-
vísin hafði yfir að ráða, enda var þjóðfélagið
svo veikburða, að það þoldi ekki þrýstinginn
af einum listmálara.
Eins og ýjað hefur verið að kvæntist
Halldór aldrei og eignaðist ekki afkomend-
ur. Af kvonbænum hans er hins vegar
allnokkur saga, sem ekki verður sögð hér.
Þess skal þó getið, að hann lagði hug á
dóttur Stefáns amtmanns Stephensens og
þótti seilast nokkuð hátt. Ekki var Halldór
tekinn gildur, enda var ætt konunnar mjög
upphafin svo sem kunnugt er. Bám þrálátar
kvonbænir hans ekki árangur og var konan
gefín náfrænda sínum. Víðar fór Halldór
bónorðsfarir, en hafði ekki erindi sem erf-
iði. Fyrir búi hans innan stokks stóð Helga
Bjamadóttir, ættuð úr Eyjafirði.
Ekki varð Halldór langlífur. Hann hafði
alla ævi verið heilsugóður, en sumarið 1846
tók hann mikla vanheilsu, þó ekki þá mann-
skæðu mislinga, sem þá gengu og felldu
m.a. Sigurð Breiðfjörð seint í júlímánuði.
Halldór andaðist 22. nóvember 1846 úr
taugaveiki, sem geisaði um þessar mundir,
m.a. með nokkm mannfalli í Latínuskólan-
um fyrsta vetur skólans í Reykjavík í nýjum
húsakynnum þar. Jarðarför Halldórs fór
fram 3. desember 1846 að Melum. Jarðsöng
Melaklerkur, síra Jakob Finnbogason, og
framflutti líkræðu, flúraða guðfræði, sem
enn er til í handriti hans.
í Reykjavíkurpóstinum segir svo m.a. í
minningu um Halldór: „Það getur verið að
eftirmaður hans verði meiri gáfumaður og
íhlutunarmeiri um sumt hvað, en í stillingu,
jafnlyndi og köllunarrækt verður hann
trauðlega honum fremri." Íhlutunarlítill og
deigur í almennum málum og hvatningum
þótti Jóni Péturssyni Halldór hafa verið og
víkur að því í bréfi til nafna síns Sigurðsson-
ar, dags. 3. febrúar 1847. Kveðst hann
jafnframt í bréfínu ætla að fara að sækja
um Borgarfjarðarsýslu og fékk hana vorið
1847, en um veturinn hafði Þórður Guð:
mundsson verið settur sýslumaður þar. I
Sýslumannaævum er dálítil lýsing á ytra
útliti Halldórs. Þar segir svo: „Hann var
fullkominn meðalmaður á vöxt, en varð
snemma ellilegur í andlitsfalli, þó annars
ekki ófríður, nokkuð ljósleitur með jarpt
hár.“
(Ekki þykir ástæða til þess að eyða plássi
í birtingu skrár yfir heimildir, sem stuðst
hefur verið við, enda er hér nánast um stutt
ágrip efnisins að ræða. Heimildir em fjöl-
margar og flestallar prentaðar.)
Höfundur er lögfraeðingur í Reykjavik.
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 10. JANÚAR 1987 7