Lesbók Morgunblaðsins - 18.02.1989, Blaðsíða 10

Lesbók Morgunblaðsins - 18.02.1989, Blaðsíða 10
UR GLATKISTUNNI Aldahrollur Sigurðar málar a Um menningaráhuga og brautryðj andastarf Sigurðar málara á sviði myndlistar vita flestir. Hitt vita færri, að Sigurður orti einnig; þar á meðal heiftúðuga ádrepu, sem hér birtist. EftirÞORSTEIN ANTONSSON igurður Guðmundsson málari (1833-1874) orti nokkur ljóð í þágu íslenskra þjóðræktarmála og sjálfstæðis. Metnaðarfyllst er Aldahrollur, heift- úðug ádrepa sem hann hlóð til höfuðs dönskum stjórnvöldum er svo mótdræg reyndust vilja hans til að móta sjálfsmynd íslenskrar þjóð- ar. Vitað er um fjögur ljóð eftir Sigurð sem að öllu eða einhverju leyti hafa komist á prent til þessa, auk millispils Sigurðar í Útilegumönnum Matthíasar Jochumssonar sem er að nokkru í bundnu máli. „Skáld- hvöt" birtist í tímaritinu Eimreiðinni 31. ágúst 1925, rúmlega hálfri öld eftir lát Sig- urðar. Kvæðið er lofgerð og hvatning, en misheppnað er það um allt sem gefur kvæði gildi. „Faldafestir" hans fylgdi ritgerð hans um íslenskan faldbúnað sem birtist í Þjóð- ólfi 26. apríl 1862 og er skárra. Kvæðisins „Skurðskálar" getur Guðrún Borgfjörð í Minningum sínum og segir það eftir Sigurð málara. Kvæðið birtist í tímaritinu Baldri og fjallar um fjárkláðamálið, menn greindi þá á um hvort lækna skyldi kindur eða skera. Höfundur nefnir sig Skurð-Grím. Sigurður undirritaði Aldahroll „Einn Austanvéri". Kvæðið ber undirtitilinn Ber- söglisrolla eða sögubrot yfir tímabilið 1550- 1871. Það var birt að hluta í Almanaki Þjóð- vinafélagsins árið 1924, fyrir rúmum 60 árum; fyrsti og annar þáttur (ekki „Skottið" sem Ólafur Davíðsson kallaði svo). Kvæðinu var lætt inn í kafla með yfirskriftinni „Inn- lendur fræðabálkur" — líklega í tilefni af að hálf öld var þá liðin frá láti höfundarins. Sjálft ber það ekki yfirskrift í almanakinu en stutt greinargerð um það og höfund fylg- ir. Hvað sem kveðskapargildi líður er kvæð- ið til marks um aldarfar og hugsunarhátt, tilfinningalíf, ekki eins manns aðeins heldur einnig þjóðar, sem um aldir hefur þróast búandi í einangrún og við áníðslu annarrar ólíkrar þjóðar, búandi í löndum tveim sem svo ólík eru sem framast getur orðið á jarð- kringlunni. Ef svipmót hinnar dönsku og hinnar íslensku þjóðar er hið sama nú og þegar kvæðið var ort þá hefur skotið undar- lega skökku við, þá hefur um alda skeið þjóð blæbrigða, mildi, samlyndis, hóglegra lífsnautna, sem við nútíma-íslendingar þekkjum af þessum lyndiseinkennum, beitt ofríki þjóð einstefnu, hörku, sérsinnis og lífslystarieysis; okkar eigin. Kannski að þjóðirnar hafi haft stakkaskipti síðan sam- bandsrofin urðu, langvarandi umhugsun 19. aldar íslendinga um Ovininn hafi gert okkur á 20. öld honum likan, slíks er dæmi. Og kann þá Óvinurinn að hafa skapast fyrr á tíð af ytri skilyrðum fremur en þjóðaróvild Dana í garð íslendinga þótt „helvískur Danskurinn" hafí verið kvaddur einn til ábyrgðar. (Það eru dapurleg örlög að þurfa að hata Dani, sagði Gísli Brynjúlfsson eftir að hafa farið um Klampenborgarskóg.) Víst er að Danir voru af mörgum á ís- landi hataðir af slíku steigurlæti sem fram kemur í eftirfarandi kvæði og að hatrið var raunverulegt og að það hefur orðið lífseigt þótt ekki sé lengur Dönum bundið. Sögur segja að eftir árið 1863 hafi á lofti dómkirkjunnar við Austurvöll bókavörður- inn Jón Árnason stundum hastað á umsjón- armann þjóðminjasafnsins inn af er gestir voru komnir á skörina til Jóns. Var þá Sig- urður að kveða sér til hita, hið ytra ef ekki hið innra. Ekki er ólíklegt að sjálfur Alda- hrollur hafi, þrátt fyrir aðvaranir Jóns sagnasafnara, smeygt sér inn í hlustir safn- gesta meðan þeir veltu fyrir sér Iúðum skræðum frammi hjá Jóni: I. íslands hrörnun allir sjá; ei þess dylja nokkur má, það er mannleg þrælaverk og þursaráö, í illu sterk. En að hreyfa úldin sár ódaun vekur, pest og fár, eins og helvísk eiturglóð allra við það storknar blóð. Stjórn í landi öfug er, aular þverir bauka sér, valdstjórn rotin, kirkju kvöld? Klerka runnin smánaröld. Umsjón vantar alla hér, ærist ráðlaus dónaher. Æðisgengin yfirvöld aulum gefa ráðin kðld, stjórnarþrældómsþoku í þvættist sjónlaus, eins og mý. Eftirdæmi ærið lök af sér gefa þvflík hrök; mistraust allra og sjálfra sín sótkum drumbum út úr skín. Ritstjórarnir rýta hátt, reka trýnin fram í gátt, sannleiks flýja sólskin blítt, saurgum dindli berja títt. Þjóðarsómi allur er út úr hrakinn landi hér, flærðarvanir furtar þá fjandmönnunum snikja hjá. Eins óg bleyða ámátlig, ofaní' saurinn leggja sig. Sómann fyrir selja staup; sárnar fjendum þvílík kaup. Flest samdauna orðið er, allt að níða og lofa hér. Á bamsvana allt er byggt; enginn finnur skítalykt. Tunga bjöguð, trú er dauð, tryggðum horfin brjóstin snauð, föðurlands ei finna ást, fjöndum reynast allra-skást. Dónum skipað dáðlaust þing danska hyllir svívirðing. Eigingirni ærir þá allri sjón og viti frá. Roðatíkur réttnefndar, rassasleikjur þurftugar beran maga bjóða stjórn; boðlegust sú þykir fórn. Sundrung drepur lýð og land, lausung slítur hvert eitt band. Öfund kúgar alla dáð; ættjörð nídd og föntum smáð. Summa (samandregið) Eins og fölnað erum strá, eyðimörku vaxið á, jökulhlaup sem hratt í kaf, hörðum jökum lamað af. Er um fölan ægisand aftur og fram og veit ei grand hrekst fyr stormi, straumi og vind stjórnlaus „pöpuls" eftirmynd. II. Harðindi með heljarbrand herja gjörði þetta land eldi, frosti, ösku, snjó. Allt svo magn úr flestum dró. Drepsóttir með dauðasigð drjúgum eyddu flesta byggð. Kaþólsk ágimd, klerkavald, klækjalausnir fyrir gjald, ólifnaðar- æstu -bál illra munka hræsnistál. Brennuvarga báls var neytt, baka gerði mörgum heitt; þeir ei svika þýddust trú, þrælum páfa lutu nú. Þetta allt var englaklapp, ástavottur, sæmd og happ, gagnvart danskri dónaöld, djöflar þegar fengu völd, þeir er sugu lýð og land, líkir Niflheims eiturgand. 10

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.