Lesbók Morgunblaðsins - 03.06.1989, Blaðsíða 6

Lesbók Morgunblaðsins - 03.06.1989, Blaðsíða 6
í ár er þess minnst - og með miklum hátíðahöldum í Frakklandi - að 200 ár eru liðin frá frönsku stjórnarbyltingunni, sem markaði tímamót í hinum vestræna heimi. Þessum merkisatburði verða gerð skil í Lesbók með greinaflokki, sem hefst hér. Hið Ijúfa lífátti sér samastað í skjóli konungsvaldsins í Versölum, þar sem heill her afafætum hafði lítil viðfangsefhi önnur en að leika sér. Þarna þótti skemmti- legt að geta „horSð til náttúrunnar" og til að gera þessa tilbúnu veröld sem eðlilegasta, voru jafhvel smalar látnir standáþar með sauðfé. En allt voru þetta leiktiöld. FRANSKA STJORNAR- BYLTINGIN OG AÐDRAGANDIHENNAR EftirSIGLAUG BRYNLEIFSSON Fallöxin var kennd við höfund sinn, Guillotin, sem hafði taiað fyrir „mann- úðlegri" aðferð til að aflífa dauða- dæmda. Þessu verkfæri, sem orðið hef- ur táknmynd frönsku byltingarínnar, var síðan komið fyrir í miðri Parísar- borg og hafðiþann kost frá sjónarmiði hinna blóðþyrstu, að hægt var að setia upp áhrifamikla „sýningu", enda skorti ekki áhorfendur. rakkar höfðu búið við það stjórnskipulag sem gengur oftast undir heitinu „ancien régime" síðustu tvær aldirnar fyrir frönsku stjórnarbylt- inguna. Þetta fyrirkomulag viðgekkst víða í Evrópu og höfuð einkenni þess var konungs- /---------- - A- - __ ----- --.----.---- - ; franski háaðallíhn hafi hátað kbnúrigs- veldið í því formi sem það var mótað af Sólkonunginum. HÁMENNING - EN NÁÐI TlLFÁRRA Talið er að fimmti hver Evrópubúi hafi verið Frakki um það leyti sem Stéttaþingið var kvatt saman vorið 1789. Frakkar voru auðugasta þjóð Evrópu og þeir sem áttu víðari sjóndeildarhring en hreppamörkin litu á Frakkland sem miðstöð evrópskra lista og menningar. Frönsk tíska og franskar bókmenntir mótuðu smekkinn vítt um Evr- ópu. Þótt auður og menning teldist bera af á Frakklandi, náði það aðeins til lítils hluta þjóðarinnar, aðalsins, embættismanna- aðalsins, háklerka og fámenns hóps mennta- manna og borgara. Meginhluti þjóðarinnar voru bændur, en kjörum þeirra var mis- skipt. Af 25—26 milljónum íbúa voru 22 milljónir bændur. Jarðeignir eru taldar hafa skipst þannig, að bændur töldust „eiga" 35% ræktaðs lands, 20% voru í eigu aðalsins, 30% var talið eign manna af borgarastétt og 15% átti kirkjan. Framleiðslan nægði þegar vel áraði, en ef harðnaði í ári mátti búast við hungri og mannfelli. Brauðið var aðalfæða almúgans og ef uppskeran varð rýr, hækkaði kornverðið, sem olli oft upp- hlaupum og ókyrrð. Stóraukin ríkisafskipti af atvinnuvegum, einkum iðnaði og verslun voru illa séð af iðnaðarmönnum og kaupmönnum, sem reyndu að halda í fornan rétt sinn gegn ríkisvaldinu. Tollmúrar innanlands og ýmis- konar „réttindi" héraða og borga voru hem- ill á liðlegri verslunarhætti og „fríðindi" vissra iðnfélaga hömluðu gegn breytingum í iðngreinunum. Stigveldið hefti því allar breytingar og reyrði samfélagið í kerfis- fjötra. Eignarhald jarða og landbúnaðarfram- leiðslan var undirstaða fransks samfélags eins og annarra samfélaga í Evrópu. Því meiri framleiðsla, því skárri lífskjör. Sú bylting sem varð á Englandi með lokun al- menninganna og aukinni ræktun og fjölgun búfjár var grundvöllurinn að aukinni fjár- magnsmyndun á Englandi. Hollendingar nýttu land sitt flestum betur í Evrópu og þar var fyrirmyndin að ensku landbúnaðar- byltingunni sem margir telja að hafi orðið með girðingalögunum á Englandi á 18. öld. Breytingarnar komu hart niður á smábænd- um, sem höfðu bjargast við notkun almenn- inganna og uppflosnun smábænda hófst með þessari atvinnubyltingu. Þar með hófst markaðsbúskapur í landbúnaði á Englandi, hið forna miðaldaform landbúnaðar, sem 4 veldi og einkaréttindi eða sérréttindi hópa og stétta, „hierarki" eða stigveldi. Hug- myndirnar að stigveldinu eru taldar koma fram í ritum Dionysiusar Aeropagite á síðari hluta fímmtu aldar, sem var guðfræðingur og dulspekingur. Hann taldi allt vald komið frá Guði almáttugum. Hann reisti kenningar sínar á kenningum nýplatónista og hell- enskra heimspekinga og samkvæmt þeim skyldu mannleg samfélög vera endurspeglun stigveldis himnaríkis. Páfi, keisari, konung- ur, aðall og klerkar gegndu hlutverki stjórn- enda himnaríkis á jörðinni, eins og menn þeirrar tíðar töldu það vera, fulltrúar og umboðsmenn hins æðsta valds. Þessi kenn- ing átti eftir að verða lífseig og þótt réttlæt- ing hennar væri dregin í efa af síðari alda stjórnfræðingum, þá var stigveldíð talið sjálfsagt fram eftir öllum öldum. Jean Bod- in (1530—1596) telur í hinu mikla ritverki sínu „Les Six Livres de la République" að mennskar þarfir ráði meiru um stjórnarfar en guðleg skikkan, en þær kenningar höfðu mikil áhrif á Thomas Hobbes og fleiri. Þótt ýmsar kenningar um heppileg stjórnkerfi og forsendur þeirra birtust náðu þær aðeins til lítils brots íbúa Evrópu, hinn þögli meiri- hluti lifði í hugarheimum stigveldisins og undir kirkjuaga. England og Holland voru þau ríki í Evrópu þar sem frávik urðu um hefðbundna stjórnarhætti. Vald konungs af Guðs náð var takmarkað á Englandi með Réttindaskránni („Bill of Rights" 1689) þar sem réttur -einstaklingsins gagnvart ríkis- valdinu var tryggður. Sá Búrbóna-konungur sem hafði eflt kon- ungsveldið hvað mest á Frakklandi á kostn- að erfðaaðalsins, var Lúðvík XIV. Þau átök sem þá urðu milli konungs og aðals gleymd- ust ekki og sumir höfundar (Simone Weil, Skopmynd affranska þjóðfélaginu fyrir byltinguna: Sárfátæk alþýðan rogast með yfirstéttina á bakinu, aðalinn og kirkjuvaldið.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.