Lesbók Morgunblaðsins - 16.06.1990, Blaðsíða 2

Lesbók Morgunblaðsins - 16.06.1990, Blaðsíða 2
ERLENDAR B Æ KIIU R Guðbrandur Sigurlaugsson tók saman Fyodor Dostoyevsky: Uncle's dream and other stories. David McDuff þýddi og ritar inngang. Sagan af hinni auð- mjúku stúlku, sem er sú síðasta í þess- ari bók, er slíkt meistaraverk að tæplega verður betur gert þegar lýsa skal örvæntingu mannssál- arinnar. Þar kynnist einn veðlánari korn- ungri stúlku, kvænist henni og kvelur án þess þó að hann sjái það og viðurkenni. Hún er sjúk og hann er þjáður af óham- ingju og útskúfun en stoltur engu síður. Stúlkan fyrirfer sér og það er við hlið líksins sem eiginmaðurinn skrifar þessa skýrslu eða játningar. Hinar sögurnar standa svo sannarlega fyrir sínu. Draumur frændans er skopleg og ólík flestum sögum ritsnillingsins, en sagan sú var sú fyrsta sem hann ritaði eft- ir útíegðina í Síberíu. Draumkenndur heim- ur sagnanna leikur á lesandann sem getur ekki verið viss um hvort söguhetjurnar eða þá veruleíkinn sé það sturlaða sem vekur óhugnaðinn Fyodor Dostoyesky: POOR FOLK AND OTHER STORIES. Þýðandi, höf- undur inn- gangs og at- hugasemda David McDuff. Penguin Books. „Fátækt fólk" var frum- raun Dostojev- skis sem sagnahöfund- ar. Hann hafði áður reynt fyrir sér sem leikskáid og hafði þýtt nokkuð eftir ekki afleitari menn en Balzac og Schiller. Það var svo árið 1844 sem hann byriaði ritun þessarar skáldsögu sem birtist loks rúmu ári síðar eða í upphafi árs 1846. Sagan er í sendibréfaformi, hinn opinberi starfsmaður Makar Devuskin skrifar nágrannakonu sinni Varvöru Dobroselovu örvæntingarfulll ást- arbréf, segir af dapurlegu lífi sínu og hún svarar samviskusamlega og greinir frá lífshlaupi sfnu. Eftir því sem á söguna gegn- ur syrtir í álinn og þar kemur að lokum að stúlkan yfirgefur borgina með öðrum manni. Hinar sögurnar í þessu bindi eru: The Landlady, Mr. Prokharchin og Polzunkov. Þær bera allar hæfni höfunda vitni og geta ekki valdið aðdáendum Dostojevskis von- brigðum. Alan Holling- hurst: THE SWIMM- ING POOL LIBRARY. Penguin Books. Þessari bók hefur verið hampað svo mjög að hverj- um áhugasöm- um lesanda ber skylda til að skoða hana. Hún er sögð sú besta sem enskur rithöfundur hefur skrifað um kyn- villu. Ekkert skal fullyrt um það, en á hinn bóginn skal það sagt að hún er langt frá ólæsileg, svo tilfyndin og tæpitungulaus sem hún er. Miðpunktur hennar er samband tveggja aðalsmanna. Hinn ungi WiIIiam bjargar lífi þess aldna Nantwich lávarðar og fær sá síðarnefndi hinn til að skrifa ævisögu sína. Hann athugar málið og með- an hann gerir það skoðar hann eða kynnir lesandanum næturlíf Lundúnaborgar. Hommarnir lifa áhættusömu lífi og eru æ á varðbergi. Þeir falla í flokk með öðrum minnihlutahópum, eru lagðir í einelti af lög- reglu og hatursfullum, þröngsýnum mönn- um. Sagan er margfléttuð og svíkur engan sem les hana með opnum huga, hinir munu án efa hneykslast og þeim ráðlagt að fínna sér annað lesefni. Ingmar Berg- man: THE MAGIC LANTERN An Auto- biography Þýtt hefur Jo- an Tate Penguin Bo- oks Ingmar Bergmann er af mörgum tal- inn einn merki- legasti núlif- andi kvik- myndagerða- INGMARBERGMAN HÍi Autobiography THEEQAGIC LANTERN 'Á paiíio.arr. rariortootaaoira urjparritatarraaa, tarrrroaro rtadif-mw.% bogahde maður heims og ekki að ófyrirsynju. Kvik- myndir hans hafa flestar hlotið einróma lof gagnrýnenda og er óhætt að sleppa því hér að telja þær upp. Hispurslaust segir Bergmann í þessari bók frá uppvexti sínum, starfi og kynnum af mörgum merkismanninum, hann segir undan og ofan af draumum sínum og hann segir á einum stað: „Þegar kvikmynd er ekki skrásetning þá er hún draumur," og er prýðileg hugmynd. Að áliti hans er Tarkovski mestur allra kvikmyndagerðar- manna vegna þess að hann gerir myndir sínar að einskonar draumi og notfærir sér hreyfileika vélanna til að leggja áherslu á þetta draumkennda í tilverunni eða listinni. Töfralampinn er kvikmyndin og þessar ævi- minningar eru töfrandi í öllum sínum ein- faldleik og einlægni. Þetta er bók fyrir alla þá sem heillast hafa af kvikmyndalistinni og leikhúsi. - Thomas Bemhard Ungenach Thomas Bern- hard: UNGENACH Erzaehlung. Suhrkamp. Að lesa hin- ar löngu gleymdu bæk- ur gruflarans heitins Thom- asar Bernhards er eitthvað í likingu við það að drukkna eða kafna. Langar, langar máls- greinar, marg- brotnar og skeyttar saman með ólýsanlegum blúndum gera það að verkum að bækurnar verða seinlesnar en þeim mun vandlegar. Það kemur ekki öllum á óvart hvað í þeim stendur. Bernhard var mannbætari og -hat- ari í senn og lét ekkert kjurt liggja sem á einhvern hátt var vafa bundið, hann fletti ofan af lygum og hjó mikinn í samhjarta landsmanna sinna sem voru gjarnir á að útmála hann sem skrattan sjálfan. Bernhard bugaðist ekki. Ungenach er smákver. Tæplega hundrað síður en ætla má að sé ágætis fyrsta bók til lesturs. Þeir sem þekkja Bernhard kann- ast við temað. Maður kemur á heimaslóðir til að nálgast arf sinn, hann hefur flest á hornum sér og leitar Graalsins á bókasafn- inu sem var honum lokað áður. Hann opnar örkina glötuðu og glæstu og öll viska ald- anna rennur fram aðgengileg og skiljanleg. Veizlan hjá nornaföður EIRÍKUR JÓNSSON tók saman. Alkunna er að bókmennta- fræðingar hafa rannsak- að skáldverk Halldórs Laxness af.ýtrustu ná- kvæmni. í sumum niður- stöðum sínum hafa þeir talið að skáldlist Hall- dórs rísi einna hæst í sögulokum hans og kann það að vera sann- mæli (sbr. grein dr. Peters Hallbergs; Að ljúka sögu. Tímarit Máls og menningar 1987). Þess vegna væri æskilegt að þeir taki allt sem snertir lok hverrar sögu skálds- ins til jafn gaumgæfílegrar athugunar, þar á meðal þau föng sem skáldið hefur aflað sér í hver sögulok, og skýri bókmenntafræði- lega hvernig skáldið vinnur úr þeim, eða með öðrum orðum, að þeir geri grein fyrir í hverju slfk listsköpun sé fólgin. Það mundi gefa röksemdafærslu þeirra aukinn þunga. Hér skal sýnt dæmi um föng sem Hall- dór Laxness hefur aflað sér í lok hinnar löngu smásögu Ungfrúin góða og húsið. Fræðileg umfjöllun er bókmenntafræðing- um látin eftir. í Almanaki Hins íslenska þjóðvinafélags fyrir árið 1903 er þáttur á bls. 71-72 sem nefnist Smælki og Tryggvi Gunnarsson hef- ur tekið saman. Þar á bls. 72 er eftirfar- andi „smælki" eftir rússneska skáldið Ivan Sergeevich Turgenev (1818-1883). Eitt sinn var samsæti í höll himnaföður- ins og var öllum Dygðum boðið til veizlunn- ar. Enginn karlmaður var þar. Margar Dygðir stórar og smáar voru þar saman- komnar. Hinar smáu voru látprúðari og elskulegri en stærri Dygðirnar, en allar voru þær ánægðar og töluðust við kunnug- lega. Að eins voru þar tvær Dygðir, sem auðséð var, að ekki þektust. Guð, sem alt sér, sá þetta og sagði við þær: „Ég vil koma ykkur í kunningsskap hvorri við aðra. G6ð- gjörðasemi! Þessi heitir Þakklátsemi". Þær störðu forviða hvor á aðra og undruð- ust yfir því, að þær skyldu aldrei hafa hitst á jarðríki og ekki hafa þekkst fyr en nú. Þetta „smælki" hins rússneska skálds nýtir Halldór Laxness sér þannig í fyrstu útgáfu sögunnar í smásagnasafninu Fótatak manna 1933, bls. 96: Það er sagt að einu sinni hafi Drottinn boðið öllum Dygðunum til veizlu. Þær voru flestar hvor annari kunnar áður, nema tvær, þær höfðu aldrei sést fyrr en á þessari stund, að Drottinn leiddi þær hvor fram fyrir aðra, í sínum mikla sal. Hvað hétu þær? Eitt er víst, þessi mikla veizla hjá Drottni, hún stóð einmitt í dag, og þessar tvær D'ygðir mættust hér í fyrsta sinni, þær heilsuðust djúpum kossi frammi fyrir aug- liti Drottins. Lík Katrínar litlu Hansdóttur stóð að veði fyrir frændsemi þeirra. í frumútgáfunni eru dygðirnar tvær nafn- lausar; vera má að nöfnin hafi fallið niður í prentun. í annarri útgáfu í þáttum 1954 hafa nornirnar nöfn, þó þau séu önnur en í „smælki" Turgenevs. Fleiri breytingar hefur skáldið gert á sögulokunum (bls. 157 í Þáttum). Sögulokin þar eru þannig: Það er sagt að einusinni hafi Nornafaðir boðið öllum nornunum til veislu. Þær voru flestar hver annarri kunnar áður, nema tvær höfðu aldrei sést fyren á þeirri stund er drottinn leiddi þær saman í sínum mikla sal. Hvað hétu þær? Önnur hét Einlægni, hin hét Velsæmi. Þessi mikla veisla hjá drottni, hún stóð einmitt í dag, og þessar tvær nornir mættust hér í fyrsta sinni, þær heilsuðust djúpum kossi frammi fyrir aug- liti drottins. Lík Katrínar litlu Hansdóttur stóð að veði fyrir frændsemi þeirra. Höfundur er eftirlaunamaður. STURLA FRIÐRIKSSON Ákall til jarðar Geimskipið flýgur og færíst að jörð fljúgandi smástirni halda þar vörð. Mæna úr ratsjá og skima um skaut skoðandi lífið úrfjarlægri braut. Víða er litið um hverfandi hvel, , hvikula móðu og brothætta skel, kannað með tækjum ogskynjað í skjá, skyggnst gegnum Ijóra um heið- loftin blá. Geimskip jarðarkringlu kallar kuski af þér dustaðu. Pinnast á þér grófir gallar. Geimskip kallar. Hlustaðu. Þarna sést Afríka bliknuð og bleik. Blómlegar gresjurnar hverfa í reyk. Sandbylur frumskóginn færir í kaf. Fitubrák dreifist um Miðjarðar- haf. Leggur um Evrópu uggvænlegt sót, eyðir það gróðri og mengar öll fijót. Skógunum ógnar hið eidsúra regn, ýmsir þó reyni að vinna því gegn. Geimskip aftur umheim kallar. Af þér mengun dustaðu. Finnast á þér gamlir gallar. Geimskip kallar. Hlustaðu. Víða er landsvæðum Amazon eytt, einstæðum frumskógi gróflega breytt. Risastór tré eru tafaríaust felld, tætt upp með rótum og kastað á eld. Fáséðar tegundir tapastþar ört, tekur við botnmölin ófrjó og svört. Hverfurþá regnskógarsvipurinn senn. Svældirá brott eru frumstæðir menn. Geimskip ykkur ennþá kallar. Úrgangsrusl má víða sjá. Finnast á þér grófir gallar. Geimskip kallar. Hlýðið á. Dreifist við Alaska olíurönd ógnandi fugli á Kyrrahafs- strönd, þar sem hann fastur í fitugrí rák, flýtur um þakinn íkoltjörubrák. Kjarnorkurusli er raðað í bing. Reykskýin auka við koltvísýr- ing. Loks er það vísindamannanna mat, að myndað þið hafið á ósonið gat. Gamla jörð, sem höfði hallar, heillum snauð og niðurlút. Finnast á þér grófir gallar. Gættu lífsins. Skipti. Út. Höfundur er erfðafræðingur.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.