Lesbók Morgunblaðsins - 30.03.1996, Blaðsíða 10

Lesbók Morgunblaðsins - 30.03.1996, Blaðsíða 10
MALAGASSAR eru miklir forfeðradýrkendur. Dysja þeir hina látnu og skreyta grafirþeirra meðýmsum táknrænum myndum, skornum ítré. eynni leynast eiturslöngur, sem þó eru taldar skaðlausar mönnum. Hins vegar eru þar hvimleiðir sporðdrekar, sem geta valdið hættulegum eiturstungum. Okkur var sagt, að á náttúrugripasafni svæðisins væri upp- stoppaður bláfiskur (Coelacanthe), fornaldar- fískurinn, sem fannst í hafdjúpi Mosambik- sundsins hér um árið (fyrst 1938). En það kom á daginn, að gripurinn hafði verið flutt- ur til höfuðborgarinnar í öruggari geymslu, svo ekki sáum við þessa fágætu undraskepnu aftan úr grárri forneskju. í nágrenninu eru smærri eyjar, svo sem Nosy Tanikely, en hún er gömul eldkeila, og þar um kring er friðað sjávarsvæði með fögr- um kóröllum, litríkum fískum og jafnvel sæ- skjaldbökum. Syndandi og kafandi skoðuðum við þessar furður hafsins í gegnum glerskjái, eða rýndum á þá úr fljótandi glerbotnabytt- um. Nosy Komba er nokkuð stór ey þessa svæðis. Þar er að finna brúna lemúrapa (Lem- ur fulvus). Af lemúröpum eru um 30 tegund- ir á Madagaskar. Forfeður allra þeirra höfðu á einhvern hátt upprunalega borist frá Afr- íku, en á Madagaskar þróaðist smám saman þessi sérstæða ættkvísl frumstæðra apa eða hálfapa, sem aðeins er nú þar að finna. Sáum við margar tegundir þeirra síðar í ferðinni. í þorpinu Hellville á Nosy Be voru langar biðraðir bíla við bensínstöðvar. Bensín þarf að skammta eins og annan erlendan varning þar í landi. Urðum við vör við bensínskömmt- unina, þegar við fórum í bátsferðir milli eyja. Þá var þessi dýrmæti vökvi aðeins notaður á skipsvélina innan hafnar, en því næst voru undin upp segl og skipið látið berast fyrir vindi að áfangastað. Okkur varð hugsað til flugmanna okkar, hvort þeir mundu fá nægt bensín á flugvélarnar í okkar næstu ferð. REGNSKÓGUR Við héldum nokkrum dögum seinna frá þorpinu og flugum enn lengra til norðurs í sömu vélum sem fyrr, og lentum næst í Ants- iranana, lítilli borg, sem einnig heitir Diego Suarez eftir tveimur Portúgölum, er fyrstir Evrópubúa sáu Madagaskar og komu þar á land um 1500. Þarna nyrst á Madagaskar eru fornar eldstöðvar og stóð gistihús okkar á barmi stórrar öskju, sem myndar vík inn í norðurströndina. í Amberfjöllum þar í nánd eru regnskógar, sem tekist hefur að friða. Er þar með varð- veittur frumgróður á úrkomusvæði, er sér byggðinni í kring fyrir vatni til neyslu og áveitu, en auk þess er þar mikill fjöldi teg- unda plantna og dýra, sem eru einstæðar fyrir Madagaskar. Eru þar 17 tegundir spen- dýra meðal annars 6 tegundir lemúrapa, svo sem krónu-lemúrinn og furðulegur náttfara- lemúr, sem nefndur er fingralöng, Aye-Aye (Daubentonia madagascarensis). Sérkenni- legt við þennan apa er það, að langatöng handanna hefur þróast í að vera beingaddur, sem dýrið notar til þess að bora undir trjá- börk í leit að lirfum. Hefur apinn þar tekið sess spætunnar, sem ekki er til á Madagaskar. Þarna í Amberfjöllum hefur WWF-sjóður- inn staðið fyrir rannsóknum á lífríki svæðis- ins og kynnir það fyrir gestum, sem vilja skoða friðlandið. Þegar gengið er þar um skóga, er fróðlegt að sjá trjáburkna af ýmsum gerðum, vafningsplöntur, sem teygja sig upp eftir bolum risatrjáa og fjölbreytni ásætu- plantna og sníkjujurta, sem prýða greinarn- ar. Er til dæmis talið, að á Madagaskar finn- ist yfir 800 tegundir af brönugrösum (orkide- um) og sáum við nokkrar þeirra á gönguferð okkar. Þarna er dæmigerður regnskógur, en samt frábrugðinn öðrum frumskógum heims SA SIÐUR ríkir hjá sumum þjóðarbrotum á Madagaskar að hreinsa bein hinna látnu eftir að þau hafa legið í dys í 8 ár. Er þá farið með beinin inn í þorp til þess að kynna fyrir hinum látna þær breytingar sem orðið hafa síðan hann féll frá. Við þá gleðiathöfn er sungið og dansað. að því leyti, að hann er sérstæður um ýmsar tegundir dýra og plantna, sem eru einlendar á Madagaskar. ÞURRKASVÆÐI Andstæðu þessa frumskógar sáum við síð- ar á miðri vesturströnd landsins, en þar er úrkoma af mjög skornum skammti. Við kom- um að borginni Mahajanga, sem stendur við ósa eins stórfljótsins, sem rennur úr fjöllunum í austri. Þar í ánni voru krókódílar taldir í útrýmingarhættu, en á friðuðu kjarrlendi í nágrenninu var verið að rækta upp fágætar skjaldbökur (Angonoka) eða plógjárns-bökur, sem heita svo vegna mikils stjaka, er stendur fram úr neðri skildi þeirra, og karldýrin nota við slagsmál um fengitímann. Reyna þeir að velta andstæðingnum með þessari burtstöng. Með ræktuninní er ætlunin að dreifa ungum skjaldbökum í gömul heimkynni, þar sem þeim hafði áður verið útrýmt. Við héldum fljúgandi suður eftir strönd- inni. Flugmaðurinn leitaði að lendingarstað. Þarna voru innfæddir að þurrka salt í lónum. Á sléttum leirum var fundin notandi flug- braut. Eftir lendingu þyrptist að okkur hópur dökkra ungmenna. Staðurinn var nefndur Belo-sur-Mer. Þar við lítið sjávarþorp höfðu frönsk hjón reist aðsetur fyrir ferðamenn. Voru þar kof ar gerðir úr fléttuðum pálmablöð- um á viðargrind. Umhverfið á ströndinni var sérstætt. Uti á leirunum óx fenjaviður, en hærra uppi á sandöldunum var Iandið þakið þyrnirunnum og sérkennilegum, kaktuslaga renglum af Didierea-, Alluodea- og Euphorb- ia-ættum. Flestar tegundirnar eru sérstæðar fyrir Madagaskar. Þarna upp úr sandinum vaxa þessir grænu, göddóttu og blaðlitlu stönglar, sem geta orðið þriggja metra háir og mynda óyfirstíganlegt þyrniþykkni. Þarna á sandflákunum mynduðu þeir kjarr í stórum breiðum, en á öðrum stöðum sáum við inn- fædda rækta þessa runna sem girðingar um bústaði sína. Yfir runnagróðrinum gnæfðu síðan einstök baobab-tré (Adansonia), með sinn þrekvaxna bol og stuttar greinar í krón- unni. Innfæddir telja, að tréð standi á hvolfi. Á því hvílir mikil helgi, og víst er, að í þvi búa ótal margar lífverur af ýmsum gerðum. Þjóðtrú íbúar Madagaskar, sem nefnast Malagas- ar, eru reyndar taldir mjög hjátrúarfullir, og mikil dulúð og launhelgi (fady) er ríkjandi meðal einstakra þjóðarbrota. Er manni ráð- lagt að umgangast fólk með varfærni úti í strjálbýlinu, þar sem erfítt er'að þekkja víti þeirra og vita hvað er þeim heilagt og hvað þykir óhæfa að aðhafast í návist þeirra. Sé komið að þorpi, þykir rétt að leita til öldungs- ins þar, og biðja hann ásjár um að komast klakklaust gegnum skðg varúðar og hindur- vitna svæðisins. Okkur var einnig sagt, að í landinu væru frumbyggjar, sem að vísu væri erfitt að sjá, því þeir væru duldar verur. Þó vissi bílstjóri, sem okkur ók, að þeir væru aðeins um einn metri að hæð. Sagði hann þá vera þúsund-þjala-smiði á járn og tré og oft mætti sjá muni eftir þá á mörkuðum. Þessa hulduþjóð nefna þeir Vazimba. Minna þeir á huldufólkið okkar. Þjóðarbrotið, sem raunverulega býr þarna vestanvert á eynni, heitir Sakalava. Fólk er þar mjög dökkt á hörund og svipað Afríku-búum. I þorpinu við ströndina heimsóttum við bátasmiði. Menn róa þaðan til fiskjar á heimasmíðuðum eintrj- áningum. Fisk herða þeir til geymslu á rám utan við strákofana. Okkur var leyft að fara að grafreitum þorpsbúa. Voru þar steindysjar uppi á sand- öldu skreyttar útskornum myndum úr tré. Við hverja dys var fjöldi zebúuxahorna og gamlir járnpottar. Þessir gripir eru látnir fylgja látnum ættingja, sem lagður er í dys- ina. Malagasar eru miklir forfeðradýrkendur og við andlát góðbónda er slátrað fjölda zebú- uxa. Öllum hornunum er síðan komið fyrir við gröfina, búsáhöld hans sett þar með, og síðan er hús hans jafnvel brennt, til hreinlæt- is og til þess að aðrir noti ekki eignirnar. Eftir nokkur ár eru bein hins látna síðan tekin upp, hreinsuð, og sétt í ný klæði, sem heita lamba mena. Við þá athöfn eru beinin borin inn í þorpið, til þess að hinn látni geti fylgst með þeim breytingum, sem orðið hafa í þorpinu síðan hann lést. Þessi beina- hreinsunarathöfn er virðuleg hátíð. Er þá enn fórnað uxum, etið, drukkið og sungið. Mikil helgi er bundin dysjunum, en við feng- um leyfi til þess að taka nokkrar myndir þarna á staðnum og skoða tréskurðinn, sem prýðir grafirnar. Niðurlag birtist í Lesbók eftir 2 vikur. Höfundur er náttúrufræðingur og fulltrúi í Alþjóða náttúruverndarsjóðnum. KRISTJÁN J. GUNNARSSON Brotá umferð- arlögum Glæfraför á vegum ódauðleikans. Ekið á ómælanlegum örskotshraða hugsunarinnar sem er ólöglegur í ríkjum efnisheimsbandalagsins. Bremsur dauðans óvirkar. Skyldirðu missa ökuleyfið og verða tekinn úr umferð? Kveðjustef Horfin er eik að húmaðri strönd handan við Breiðaflóa. Höggvið í fegurð lífsins skarð. En ilmsæt í lofti er einhvers staðar angan fallinna skóga. sem aldrei að engu varð. Höfundur er fyrrverandi fræðslustjóri. Hvaðan er postula- klæðið? Athugasemd við Lesbókargrein í myndatexta á forsíðu Lesbókar Morgunblaðsins, 71. árg., 17. tbl, 23. mars 1996, er birt mynd af íslensku refilsaumuðu altarisklæði frá miðöld- um, svonefndu Postulaklæði, sem varðveitt er í Þjóðminjasafni Dana, Nationalmuseet í Kaupmannahöfn (nr. 15739, 1856) og það_ sagt vera frá Hrafnagili í Eyjafirði. Úr því að vitnað er til mín og greinar eftir mig, „Hann- yrðir Helgu Sigurðardóttur?" Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1979 (Reykjavík, 1980), bls. 85-94, í mynda- textanum varðandi klæði þetta og hugsanlega tilurð þess, óska ég eftir að Lesbókin birti einnig þá niðurstöðu mína sem þar var frá greint, að klæð- ið er frá kirkjunni í Miklagarði í Eyja- firði, en ekki frá Hrafnagili, svo sem mér varð ljóst þegar ég, fyrir nær fjörutíu árum, kannaði máldaga og vísitasíur kirkna í Eyjafirði. Mál þetta reifaði ég fyrst og rökstuddi í MA-rit- gerð 1961 og gat einnig um það í grein 1974. Ástæðan fyrir því að klæði þetta var ranglega kennt við Hrafna- gil stafar af því að í upplýsingum þeim sem skráðar voru um klæðið og annan grip sem því fylgdi til safnsins í Kaup- mannahöfn 1856 sagði einungis að þeir væru úr íslenskri kirkju, sendir af Ólafi Briem á Grund frá séra Hall- grími Thorlacius á Hrafnagili og af- hentir safninu ytra af Gudmann kaup- manni. Elsa E. Guðjónsson, fyrrverandi deildar- stjóri textíl- og búningadeildar Þjóðminja- safns íslands.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.