Lesbók Morgunblaðsins - 30.03.1996, Blaðsíða 12

Lesbók Morgunblaðsins - 30.03.1996, Blaðsíða 12
REYNIVELLIRíKjós ll.júní 1882. Ilhitisafnaðarins framan viðkirkjuna. Athyglisvert er hve margarkvennanna skarta skautbúningi. lendi upp á geysistórum svæðum í roki, hríðum og sandbyljum sem tóku sinn toll af sauðfé og hrossum, en bar líka býsnin öll af jarðvegi af túnum bænda á haf út. Ofan á óttann við hungurvof- una og öll bágindi almennings bættist svo mislingafaraldur sem barst til lands- ins í maimánuði 1882. í Reykjavík einni lagðist plágan á 1150 af 2600 íbúum bæjarins og lagði 150 þeirra í gröfina. Þegar veikin breiddist út lögðust mörg þúsund manns rúmfastir víða um land og dauðsföllum fjölgaði. Þeir sem lúta urðu í lægra haldi voru ekki einungis þeir sem viðkvæmastir voru fyrir, börn og gamalmenni, heldur Hka fólk í blóma lífsins sem sultur og næringarskortur höfðu dregið þrek úr og var þvi ófært um að berjast fyrir lífi sínu og sinna. Líkt og gerðist á íslandi á ofanverðum fimmta tug W.aldarþegar kartöflubrest- ur olli Sultinum mikla og fólk fluttist hópum saman úr landi varð fjölda sveita- fólks á íslandi, sem ekki átti í nein hús að venda, að yfírgefa jarðir sínar til dala og stranda, sem orðið höfðu fyrir áföllum, ogfreista hægara lífs utan land- steinanna. Þótt þetta væri ekki í fyrsta sinn í íslandssögunni sem ósköp hafa dunið yfir ogþrengt mjög að landsmönn- um urðu brottflutningarnir sem hremm- ingar ársins 1882 og vonleysisáranna þar á eftir ollu, öllu meiri og langvinn- ari en dæmi eru til. í stórum stíl hófust þeir 1883 þegar um það bil 1215 íslend- ingar af þeim 69.722 sem í landinu bjuggu fluttust búferlum til Kanada og Bandaríkjanna." SUNNUDAGUR Á NEÐRA-HÁLSI Af mörgu er að taka í bókinni ísland fyrir aldamót, en hér skal aðeins staðnæmst við kafla sem heitir Neðri-Háls og einkum þó eina sérstæða og merkilega ljósmynd af heimilisfólkinu og hluta bæjarins á Neðra- Hálsi. Venjulega voru dagarnir hver öðrum líkir í sveitum landsins. Bömunum voru fengin verkefni um leið og þau uxu úr grasi og lífið var þrotlaus vinna myrkranna á milli. Aðeins eitt gat boðað verulega undantekn- ingu: Kirkjuferð á sunnudegi. Pyrir utan að vera guðshús var kirkjan hinn félagslegi vettvangur, þar sem fólk sást og hittist. Þeir Burnett og Trevelyan hafa einmitt ver- ið svo heppnir að hitta á þann dag á Neðra- Hálsi í Kjós, að fjölskyldan er komin í sitt fínasta púss og albúin þess að fara til kirkju að Reynivöllum. Það er ljóst að eitthvað mikið stendur til. Gefum sem snöggvast gaum að myndinni. Á henni sjáum við hjónin Þórð Guðmunds- son bónda og hreppstjóra Kjósverja, konu hans Guðrúnu Guðmundsdóttur, sex börn þeirra og fósturdóttur,, sem stendur lengst til vinstri. Við sjáum að hún er samt enginn niðursetningur, heldur klædd eins og hin heimasætan. Báðar eru líkt og gamlar kon- ur í þessum búningi og báðar eru undirleit- ar, kannski af feimni framan við myndavél- ina. Síðan koma nánast fjögur eintök af sama stráknum, svo líkir eru þeir bræður, allir í vönduðum vaðmálsfötum og nýklippt- ir í tilefni dagsins.. Sá þriðji frá vinstri hneppir bara efstu tölunni á jakkanum; það gerðu menn gjarnan í þá daga og mun leng- ur. Húsbóndinn er vígalegur og stendur gleitt, enda hreppstjóri og á svartan kúlu- hatt, sem hann heldur á sérstakan hátt; SJOMANNABORN í Grófinni í Reykjavík 1884. Þau hafa lifað af mislingafar- aldurinn tveimur árum áður ogþað er alvara lífsins fremur en gleði æskunn- ar sem setur sinn svip á þau. 011 eru þau á sauðskinnsskóm og elztu telpurn- ar nánast í klæðaburði og fasi éins og gamlar konur. BÚRFELL í Grímsnesi. Myndina tók Trevelyan í veiðiferð austur í Sog 1882. Þá höfðu hjónin á Búrfelli, Guðrún Gísladóttir ogMagnás Sæmundsson „stór- bóndi" byggt glæsilegt íbúðarhús á þeirrar tíðar mælikvarða og hlýtur Búrfell að hafa borið af flestum bæjum á þeim tíma. Því miður gátu erfingj- ar ekki komið sér saman um húsið og var það rifið. hefur ugglaust séð einhverja heldrimenn stilla sér þannig upp. Hann er ekki tiltakan- lega stór maður vexti, en takið eftir hvað hægri hönd hans, sem heldur um hendi drengsins, er stór og sterkleg. Þórður hrepp- stjóri er í alveg samskonar vaðmálsfötum og drengirnir; allt áreiðanlega heimasaumað og það er synd að segja að hann sé mildur á svipinn. Guðrún húsfreyja virðist vera myndarleg kona og hún skartar skautbúningi í tilefni dagsins. Áreiðanlega hefur slíkur kvenbún- ingur ekki verið til á hverju koti í Kjósinni. Hún heldur á yngsta syni þeirra hjóna, en þau misstu hann um haustið; dánarorsökin sögð barnaveiki en gat verið mislingar sem orsakaði 7 dauðsföll af 10 í Kjósinni þetta árið. Tveimur árum seinna fæddist þeim hjónum enn einn sonur. Frank Ponzi gat rakið það, að myndin er tekin sunnudaginn 11. júní 1882. Ein- mitt þann dag var alveg sérstakur dagur; ferming 11 barna í Reynivallakirkju og þar hafa þeir Burnett og Trevelyan myndað sérstaklega fermingarbarnið Margréti, sem var dóttir Þorkels prests á Reynivöllum og ugglaust hafa þeir verið boðnir í fermingar- veizluna. Á mynd af söfnuðinum utan við kirkjuna má sjá að minnsta kosti 18 konur bera skautbúning, en aðrar eru með skott- húfur og sjöl. Athyglisvert er og næstum ótrúlegt á þessu kalda vori, að þarna hefur verið það sprottið framan við kirkjuna, að búið ar að slá og setja hey í sátu. Meira um Hreppstjórann Það sést á svipnum á Þórði hreppstjóra á myndinni, að þar fer maður sem gefur sig ekki þótt móti blási og reynist traustur og úrræðagóður sínu fólki. Þegar hér er komið sögu hafði hann raunar hafið bygg- ingu á nýjum bæ á Neðra-Hálsi, en sá bær sést ekki á myndinni. Burnett var ekkert að hafa fyrir því að skrifa hjá sér nöfn þeirra sem hann tók myndir af. Á myndinni af fjölskyldunni á Neðra-Hálsi stóð bara „Natives", eða „Inn- fæddir". Samt sem áður heppnaðist að hafa uppá nöfnum fólksins með því að leita uppi sóknarmannatal Kjósverja. Um hreppstjórann á Neðri-Hálsi segir Frank Ponzi m.a. svo í bókinni: „Þórðar Guðmundssonar, sem varhrepp- stjóri og hreppnefndarmaður, er minnst fyrir framsýni og fyrir það hve hann var dugmikill og einarður að berjast fyrir þeim málum sem hann tali þjóna best þörfum bænda í Kjós og horfa til al- mennra búnaðarframfara. Hann varð einna fyrstur bænda í hreppnum til þess að gefa kornfóður með heyi og fyrstur til þess að nota bárujárn í stað torfs á bæjarþökin á Neðra-Hálsi. Eins og flest- ir strandbúar drýgði Þórður tekjur sínar af búskapnum með því að stunda sjó hluta úr ári. Hann reri til fiskjar á sexær- ingi á vertíðinni sem venjulega hófst í febrúar og stóð fram ímiðjan mai. Heim- ilishald og skepnuhirðing þessa vetrar- mánuði var venjulega falið kvenfólkinu. A Neðra-Hálsi kom það íhlut Guðrún- ar konu Þórðar, Kristínar dóttur þeirra ogþriggja eða fjögurra vinnumanna- og kvenna sem áttu heima á bænum. Einn harðan og sérstaklega erfiðan vetur, sennilega 1882-83, rann Guðrúnu, sem kunn var að hjálpsemi, til rifja ástandið hjá bændunum í sveitinni sem horfðu fram á skepnufelli vegna heyleysis. Með- an Þórður var í burtu deildi hún hey- forða sínum meðþeim nágrönnum sínum sem verst voru staddir. Eftir að Þórður kom heim varð brátt ljóst að göfuglyndi konu hans hafði náð út yfir öll örlætis- mörk og stofnað þeirra eigin skepnum íhættu. Tilþess að bjarga mjólkurkúnum sínum vafði Þórður utan um þær gæru- skinnum og teymdi þær niður að sjó og fóðraði þær þar á þangi úr fjörunni." í bókinni segir ennfremur, að enda þótt Þórður nyti ekki skólagöngu, hafi' hann haft góðar gáfur; verið skýr og beinskeyttur ræðumaður og jafnvel snillingur í að gera grein fyrir máli sínu með meitluðum athuga- semdum. Stundum gekk hann svo hreint til verks að það var lagt út sem harka eða kuldi og má ef til vill greina þennan þátt skapgerðar hans á myndinni. Hann var samt vinsæll og virtur af Kjósverjum og heimilis- fólki á Neðra-Hálsi. Börn sín studdi hann til skólagöngu og einn sonur hans, Þor- björn, varð héraðslæknir á Bíldudal. Sonur Þorbjörns var Björn, fyrrverandi skurðlækn- ir í New York, sem mikið orð fór af. Þórður var hreppsnefndarmaður og hreppstjóri í Kjós frá 1875 til dauðadags 1921. A tímum vonleysinsins í íslenzku sam- félagi verður að telja að þessi dugnaðarmað- ur hafi bjargað sér og fjölskyldu sinni betur en mörgum öðrum bændum tókst. Kannski hefur það haft einhver áhrif að erlendir gestir gistu stundum á Neðra-Hálsi. Þar á meðal var Sir Henry Rider Haggard, höf- undur þeirrar frægu bókar, Námar Salóm- ons konungs. Sir Henry kom til íslands þeirra erinda að veiða lax, en hann hreifst líka ákaflega af íslendingasögum og sótti fyrirmyndir til þeirra í söguna Eiríkur frá- neygi, sem samin var í anda íslendinga- sagna og hefur áður verið gerð grein fyrir þessari sögu í Lesbók. Þórður á Neðra-Hálsi hefði að líkindum orðið umsvifamikill athafnamaður á okkar tímum. Hann var einn af stofnendum Eim- skipafélags íslands og átti 300 króna hlut í 25 króna hlutabréfum. I þá daga var það talsvert fé. Það var við hæfi að konungur íslands og Danmerkur gerði hann að ridd- ara af Dannebrog. 12

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.