Lesbók Morgunblaðsins - 07.09.1996, Blaðsíða 13

Lesbók Morgunblaðsins - 07.09.1996, Blaðsíða 13
dæmin til Þjóðverja og danska konungsríkið, sem aðeins hálfri öld áður hafði verið meðal hinna víðfeðmari í Vestur-Evrópu,_ náði nú aðeins yfir Danmörku, Færeyjar, Island og Grænland, auk nýlendnanna í Vesturheimi. Ósígurinn árið 1864 hafði djúpstæð áhrif á dönsku þjóðina og viðhorf fólks til ríkisins breyttust. Danir voru staðráðnir í að láta sög- una frá 1864 ekki endurtaka sig og lögðu allt kapp á að byggja ríkið og þjóðina upp á nýjum forsendum. I stað þess að lama og og drepa þjóðlífið í dróma, varð ósigurinn árið 1864 Dönum einskonar andleg orkulind, hvati til að gera betur og betur á flestum sviðum, sýna að lítíl þjóð í litlu landi gæti staðið stærri þjóð- um á sporði. Má rekja ýmis fyrirbæri, sem hafa sett mikinn svip á danskt þjóðlíf síðustu öldina eða svo, aftur til áranna eftir 1864. Jafnframt þessu efldist þjóðernisvitundin og þjóðernishyggja leysti af hólmi föðurlands- eða ríkishyggjuna, sem var ráðandi á 18. öld og fyrri hluta 19. aldar. II. Ekki leikur á tvennu, að þau viðhorf og þeir atburðir, sem lýst yar hér að framan, höfðu mikil áhrif á stöðu íslands og íslendinga innan danska ríkisins qg mótuðu að nokkru viðhorf þeirra til Dana. Á 18. öldinni fóru fram miklar umræður um efnahagsmál í Danmörku og voru þær á margan hátt dæmigerðar fyrir föðurlandshyggjuna, sem þá var ríkjandi. Þær snerust ekki síst um það, hvernig nýta mætti sem best ýmsar auðlindir innan endimarka rík- isins. Eitt helsta einkenni umræðunnar var, að menn höfðu hag heildarinnar jafnan að leið- arljósi og umbætur í málefnum íslands voru ofarlega á baugi. Til þeirrar gerjunar, sem þarna átti sér stað, má rekja margar athafnir og tillögur Jón Eiríkssonar konferensráðs í málefnum íslands, innréttingarnar í Reykjavík, sem oftast eru kenndar við Skúla Magnússon, landfógeta, rannsóknarferðir Eggerts Ólafs- sonar og Bjarna Pálssonar, ferð Olafs Olavius- ar um Vestur- og Norðurland, skipan og störf landsnefndarinnar fyrri, og þannig mætti áfram telja. Sú staðreynd, að þær tilraunir, sem reynt var að hrinda í framkvæmd, báru minni árangur en ætlast var til, átti hins veg- ar rætur í utanaðkomandi og ófyrirsjáanlegum orsökum. I mennta- og menningarmálum var svipað uppi á teningnum. Öldum saman nutu íslensk- ir náms- og menntamenn góðs af verunni í fjölþjóðaríkinu, og þeim anda, sem þar ríkti. Stjórnvöld í Danmörku voru jafnan hliðholl menningarstarfsemi íslendinga á danskri grundu og studdu hanaoft myndarlega. Ber hér allt að sama brunni. íslendingar voru hluti ríkisheildarinnar, Jón Eiríksson, Eggert Ólafs- son og Finnur Magnússon, svo aðeins séu nefndir örfáir helstu forystumenn íslendinga í Danmörku á þessum tíma, voru allir einlæg- ir föðurlandsvinir, unnu íslandi allt sem þeir gátu, en voru jafnframt dyggir stuðningsmenn konungsríkisins, litu á sig sem hluta ríkisheild- arinnar. Sjálfstæðisbarátta íslendinga er almennt talin hafa hafist í þann mund er þjóðernis- hyggjan fór að gera verulega vart við sig í Danmörku. Enginn vafi leikur á því, að þær hræringar, sem þá urðu, höfðu mikil áhrif á íslendinga og vaknar þá spurningin, hvort for- ystumenn þeirra um miðbik 19. aldar hafi verið þjóðernissinnar á borð við t.d. forystu- menn þeirra, sem vildu slíta tengsl hertoga- dæmanna og danska ríkisins. Þeirri spurningu verður að svara neitandi. Jón Sigurðsson leit að sönnu oft til hertogadæmanna og bar Is- land saman við þau, og vitaskuld má greina vængjaþyt vaxandi þjóðernishyggju í ýmsum ritum Jóns og fylgismanna hans. Engu að síð- ur var stjórnmálahugsun Jóns Sigurðssonar meira í ætt við viðhorf íslenskra föðurland- svina á 18. öld en þjóðernissinna, sem fram komu í íslenskri stjórnmálabaráttu nærri síð- ustu aldamótum og urðu ríkjandi á fyrri hluta þessarar aldar. Jón Sigurðsson talaði t.a.m.. aldrei um að slíta öll tengsl við Danmörku og ekki er að sjá af ritum hans, að hann hafi nokkru sinni hugleitt stofnun lýðveldis á ís- landi. Pólitískt markmið hans náðist er ísland varð frjálst og fullvalda ríki hinn 1. desember 1918. Af því sem hér hefur verið sagt, virðist ljóst, að Islendingar litu á sig sem hluta dönsku ríkis- heildarinnar alla 19. öld. Stjórnmálabarátta Jóns Sigurðssonar og félaga hans miðaði að því að auka pólitísk réttindi og bæta stöðu Islendinga innan ríkisins, ekki að yfirgefa það. Viðtalið við Ove Korsgaard, sem vitnað var til í upphafi þessa greinarstúfs, er á margan hátt vekjandi og varð tilefni þessara hugleið- inga. Danskir fræðimenn hafa unnið mikið starf í rannsóknum á sögu danska ríkisins á 18. og 19. öld, og sama máli gegnir um norska starfsbræður þeirra. En hver var staða íslands og íslendinga innan ríkisheildarinnar? Það hef- ur enn ekki verið kannað nema að litlu leyti, en rannsóknarefnið er forvitnilegt. Höfundur er sagnfræðingur. ÍSLENSK MANNANOFN 9 STEFÁN OG PÁLL EFTIRGÍSLAJÓNSSON Stefán merkir blómsveig eóa sigurkrans á grísku og þaóan er þaó komió. Níu páfar hafg heitió Stefán. I þjóóskrá 1982 er Stefán í 14. sæti. Postul- inn Páll hefur átt margg ngfng um víóa veröld, ___________páfa, konungg og keisara.____________ XVIII. Stefán Stefán Jónsson stoltarmann stýrði klerkalýði. Kveð ég alla kaila hann kennimannaprýði, sóma lýðs og lands; harður bæði og Ijúfur í lund, lærður suður í Frans. Svo kvað Jón Þorkelsson Forni um byskup þann sem í Skálholti var og dó 1518. Hann var svo agaður, að hann át ekki kjöt nema á þrem- ur stórhátíðum ársins og reið aldrei hesti hrað- ar en fót fyrir fót. Nafnið Stefán, eða Steffán eins og oft var sagt og skrifað, einkum á 19. öld, er komið úr grísku Stefanos og merkir blómsveigur, kóróna, sigurkrans. Það barst snemma norður í heim, komið bæði til Noregs og íslands á 13. öld, einn nefndur svo í Sturlungu. I Postulasögunni segir frá Stefáni protomar- tyr, eða frumvotti. Gyðingar grýttu hann í hel. Margir páfar og þjóðhöfðingjar hafa síðan heit- ið nafni dýrlingsins. En það hefur heldur en ekki tekið breytingum í sumum tungum. Meðal Ungverja, þar sem nafnið er hvað vinsælast, er það nú Istvan, á spönsku Esteban og í frönsku Etiénne. Líklega munum við helst eftir Etiénne Djunkovski sem var, að því er mér var kennt í háskóla, „rússneskur, rómversk-kaþólskur, drykkfelldur og einkennilegur". Benedikt Gröndal gerði hann ódauðlegan í Heljarslóðaror- ustu. Að minnsta kosti níu páfar hafa heitið Stef- án, sumir segja tíu. Stefán eða Istvan var krýnd- ur konungur Ungverja árið 1000 og fékk gull- kórónu heldur en ekki veglega frá Sylvester páfa öðrum. Stefán Stefánsson (I.) Vilhjálms- sonar sigurvegara var konungur Engla á 12. öld, og Stefán IV. þótti Pólverjum merkur kon- ungur á 16. öld; var harðsnúinn og sigursæll, rak jafnvel Ivan, eða Jón, grimma út úr Líf- landi, þar sem nú er kallað Lettland og Eist- land. Kirkja mikil, helguð heilögum Stefáni, gnæfir í Vínarborg frá því á 12. öld; segir Grönd- al að alla fugla sundli er á hana setjast. Stefánum fjölgaði hægt á íslandi. Þeir voru víst innan við hundrað, þegar skáldið góða, Stefán Ólafsson í Vallanesi, dó 1688 eftir langa kröm, og í manntalinu 15 árum síðar voru þeir 96, flestir sunnanlands. í einni sýslu, Stranda- sýslu, var nafnið ekki til þá. Á 19. öld fjölgaði þeim hratt sem Stefánsnafn báru, einkum í sumum héruðum. Rann til dæmis Stefánsæði á Norð-Mýlinga, og fjölgaði þar úr 11 í 93 á rösk- um 40 árum. Árið 1845 voru Stefánar alls 470, og var þá látinn fyrir nokkru Stefán amtmaður Þórarins- son eða^ Thorarensen, mikill ættfaðir, svo og Stefán Ólafsson Stephensen amtmaður á Hvít- árvöllum, frændi hans, og eru menn af þessum ættboga oft nefndir Stefánungar, enda komnir út af Stefáni presti í Vallanesi. í manntalinu 1845 er hins vegar að fínna Stefán sterka Stephensen prest á Mosfelli í Grímsnesi, en um hann orti Gröndal og minnt- ist þá frelsishetju Ungverja í leiðinni: Mér sem ég sjái hann Kossút á sinni gráu að reka hross út. Sína gerir hann svipu upp vega sérastefánsámosfellilega, og er síðasta línan talin lengsta atviksorð í ís- lensku. Árið 1910 hafði Stefánum fjölgað mjög, voru 744, nafnið í 13. sæti karla, með 1,8%. Þar er margan góðan Stefáninn að finna. Stefán Stef- ánsson var alþingismaður og bóndi í Fagra- skógi, svo og sonur hans og alnafni. Stefán Jóhann Stefánsson frá Heiði í Gönguskörðum var líka alþingismaður og gerði garðinn frægan í skólanum á Akureyri, og i höfuðið á honum skírður Stefán Jóhann Stefánsson, síðar forsæt- isráðherra; við hann kennd ríkisstjórnin Stefan- ía, en það kvenheiti innleiddu Melsteðarnir á 19. öld. Stefán Guðmundsson, síðar Islandi, var ungur sveinn, svo og Stefán Jónsson sem orti okkur Guttavísur og sönginn um Rönku ÁRIÐ 1910 haföi Stefánum fjölgað mjög, voru þá 744, og einn þeirra var listamaður- inn Stefán frá Möðrudal, hér á teikningu eftir Örlyg Sigurðsson. sem var rausnarkerling og rak hænsnabú. Stefán Sigurðsson frá Hólmavík, sem þótti fallegra að kenna sig við Hvítadal, var tekinn að yrkja og það stórum skiljanlegri ljóð en Stef- án George á Þýskalandi, en þeir dóu báðir 1933. Stefán Einarsson, síðar í Baltimore, sérstæður fræðimaður, var að búa sig undir Menntaskól- ann í Reykjavík, þaðan sem hann lauk stúdents- prófí 1917, sama ár og höfuðskáldið Stephan G. Stephansson kom í sína einu heimsókn frá Ameríku til íslands. „Ég á orðið einhvern veg- inn ekkert föðurland," hraut einu sinni úr penna þessa hugsjónamanns. Tímabilið 1921-1950 hélt Stefán svo að segja hlut sínum, og íslendingar um allt land sungu um Súsönnu, Svanafljótið og yndislega drauma eftir Ameríkanann Stefán Foster. í þjóðskrá 1982 eru Stefánar 2052, í 14. sæti karla, og hafði verið nálægt því lengi. Það fór enn ofar í stöku árgangi síðar, og nú hefur það hafíst upp aftur eftir nokkra hnignun um hríð. XIX. Páll Skarphéðinn og postulinn Páll, það eru mínir menn, var haft eftir þeim miskunnarlitla yfir- dómara, ísleifí Einarssyni á Brekku á Álfta- nesi. Postulinn Páll, sem orðsnjallari hefur verið en aðrir menn, heitir tveimur nöfnum í Heil- agri ritningu. Var annað upp á hebresku Sál og merkir eitthvað í áttina við „kallaður af guði", en nafnið sem við erum vönust, Páll, er úr latínu paulus og merkir lítill eða skammur. Paulo post, sögðu Rómverjar, þegar við mundum segja skömmu síðar. Postulinn Páll hefur átt marga nafna um víða veröld, þar með páfa, konunga og keisara. Páll (I.) var" Rússakeisari skamman tíma nær aldamótunum 1800, Páll Pétursson á okkar máli, á móðurmáli sínu Pavel Petrovits. Páll er meðal fyrstu tökunafna okkar af lat- neskum eða hebreskum toga, fyrir víst eldri eru aðeins karlanöfnin Aron, Jón, Magnús, Pétur og Símon, um kvenheiti sjá Margrét. Árið 1143 hétu tveir prestar íslenskir nafninu Páll, en 12 árum síðar vita menn að fæddist sonur Jóns Loftssonar í Odda, sá er Páll var nefndur, og varð flestum löndum sínum meiri og vinsælli. Bein hans voru úr moldu hafín í Skálholti 1954, og hafði verið lagður í steinþró forkunnlega með bagli sínum úr rostungstönn, því að Páll var til byskups tekinn, þótt bæði væri hann goðorðsmaður og óskilgetinn, en hvort um sig átti þá að réttu að hindra byskups- tign. A 13. öld er nafnið orðið algengt, nefndir í Sturlungu 29 Pálar, þeirra á meðal Páll Kol- beinsson á Reynistað (Ásbirningur) og Páll PÁLL er meðal fyrstu tökunafna okkar af latneskum toga eða hebreskum. í mann- talinu 1703 voru Pálar þrjú hundruð, þar á meðal var Páll Björnsson í Selárdal, stór- gáfaður galdrabrennumaður. Sölvason í Reyk(j'a)holti, sá sem deildi við Hvamm-Sturlu. Gekk hægt að útkljá deilurnar, en Þorbjörg maddama var svarri mikill og vildi vinna á Sturlu með eggjárni, en fórst óhöndug- lega. Mælti Sturla, er hann fékk hnífstungu í kinnina: „Á margan hátt kunna konur að leita til ásta," en sr. Páli fípaðist málsvörnin. Staðarhóls-Páll Jónsson, langafi Ragnheiðar biskupsdóttur í Skálholti, var mikill og sérkenni- legur höfðingi. Hann kraup konungi, Kristjáni V., aðeins á annað kné, og undruðust þjónlynd- ir hirðmenn að íslenskur bóndi gerði slíka fúl- mennsku. Þá mælti Páll bóndi af íslandi: „Ég krýp hátigninni með öðrum fætinum, en stend á rétti mínum með hinum." Ekki miklu seinna var uppi sr. Páll Björnsson í Selárdal, stórgáfaður maður og undarlegur, kunni hebresku, hélt mælskuskóla, gerði út þil- skip og trúði á galdra og lét brenna fólk. I fyrsta manntalinu, 1703, voru Pálar vel þrjú hundruð og nafnið í 15. sæti karla. Þá var í blóma lífsins annar stórgáfaður Páll, og nefndi sig Vídalín, enda stórbóndi og lögmaður í Víði- dalstungu, og telst Vídalín fyrsta ættarnafn á Islandi. Tæpri öld síðar voru aðeins færri Pálar, enda hafði landsmönnum fækkað. Innan við 300 voru Pálarnir, dreifðir um allt land. Þá var á barnsaldri Páll Þórðarson frá Völlum í Svarfað-* ardal (nefndi sig síðar Melsteð) sá er Vatn- senda-Rósa gerði ódauðlegan með kveðskap sínum og ástum: Allt sem prýða má einn mann mest af lýðum bar hann. í manntalinu 1855 hafði Pálum fjölgað vel og voru nú flestir að tiltölu í Skaftafellssýslu. Þá var uppi skáldið er svo kvað: Að heyra útmálun helvítis hroll að Páli setur; er á nálum öldungis um sitt sálartetur. En ári síðar en þetta manntal væri tekið, fæddist Páll Jakob Briem, er síðastur var amtmaður yfir Norðlendingum og fyrsti kjörinn þingmaður Akureyringa. Þegar íslendingar voru taldir 1910, hétu 637 karlar Páll, 1,6%, flestir að tiltölu fæddir í Eyjafjarðar- og Skaftafellssýslum. Þá kenndi og kvað Páll Jónsson Árdal, afí Páls Árdals heimspekings: Að hryggjast og gleðjast hér um fáa daga, að heilsast og kveðjast, það er h'fsins saga. Páll ísólfsson var ekki farinn til náms í Þýskalandi, en Páll Eggert orðinn afkastamað- ur á Landsbókasafninu, og Páll Zophoníasson kenndi ungum bændaefnum á Hvanneyri. Nafnið Páll hefur haldið býsna vel velli síð- ustu áratugi, það er að vísu neðar í röðinni en 1703, en því hefur tekist að komast inn í stuttnefnatískuna, langoftast núorðið sem seinna nafn af tveimur, svo sem Einar Páll, Jóhann Páll, Jón Páll og Andri Páll. Framhald í næstu Lesbók. Höfundur er fyrrverandi menntaskólakennari. ATHUGASEMD OG LAGFÆRING ÓNÁKVÆMNI um tíðni karlheita í Sturlungu, þá sem áður var búið að laga hér í Lesbók- inni, hafði mér gleymst að má út af disklingij þegar þátturinn um Einar fór í prentun. I þættinum um Helgu komst ruglingur á, þegar sagt var frá afkvæmi Arngríms lærða. Þar átti að vera: Meðal barna Arngríms lærða og Solveigar "kvennablóma" var Helga, er átti' Björn sýslumann í Bæ, en þau voru foreldrar sr. Páls Björnssonar í Selárdal. Menn eru beðnir að virða þessi mistök á betri veg. GÍSU JÓNSSON. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 7. SEPTEMBER 1996 13

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.