Lesbók Morgunblaðsins - 07.09.1996, Blaðsíða 12

Lesbók Morgunblaðsins - 07.09.1996, Blaðsíða 12
 VESTURHLUTI Hafnarstrætis um 1900. • • PJETUR HAFSTEIN LÁRUSSON HAFNARSTRÆTI Hér hafa hjörtun borið harmasár og sorgir kvalið þyngri en tárum tæki. En huggun veitti lítið koggaglas - alsælu svartadauðaflaskan blíða. „Sjáið þennan letiiýð", fólkið kvað er skjögruðu um stéttir þínar rónarnir vöitum fótum. Þá gleymdist oft að mörg er búmannsraunin harmabænda. Og þótt að ekki yrði á suma logið er hitt þó satt að allir bera sér í hjarta bernsku sinnar drauma Fagurey. ÞAR SEM nú er Hafnarstræti, elsta gata Reykjavíkur fyrir utan Aðalstræti, lá forð- um hluti aðalleiðarinnar að Reykjavíkur- jörðinni, í Hólmskaupstað (Örfirisey) og fram á Nes, vestur frá Arnarhólströðum og Læknum. Fyrr á öldum og raunar allt fram á þá síðustu, var hlaðinn grjótgarður í fjörunni frá Lækjarósnum og vestur að Grófinni, og skyldi hann verja Austurvöll ágangi sjávar. Leiðin lá sjávarmegin við garðinn. Þegar Innréttingarnar hófu starfsemi sína, var reist austarlega við stíginn all- stórt geymsluhús úr torfi og grjóti. Þar stunduðu menn síðan kaðlagerð á vegum Innréttinganna. Var húsið þá kallað Rebsla- gerhuset eða Reipslagarahúsið. Dró stígur- inn nafn sitt af því, og nefndist Rebslager- banen eða Reipslagarabrautin. Þá er byggð óx við stíginn um aldamótin 1800 var farið að kalla hann Strandgaden eða Strandgötu. Þegar götum bæjarins voru gefin formleg nöfn, árið 1848, hlaut hann sitt núverandi heiti, Hafnarstræti. Snemma á þessari öld varð Hafnarstræti aðsetur drykkjumanna, enda margar knæp- ur við götuna. Þá varð til orðið Hafnar- strætisróni. Knæpum þessum fjölgaði mjög 1 á árum síðari heimsstyrjaldar. Einn af þegnum Bakkusar í strætinu var Jón Kristófer kadett í Hernum, sem Steinn Steinarr gerði ódauðlegan í tveimur ljóða sinna, „Þegar Jón Kristófer Sigurðsson lét úr höfn, stóð herinn á bryggjunni og söng" og „Hjálpræðisherinn biður fyrir þeim synd- uga manni, Jóni Sigurðssyni, fyrrverandi kadett". Kristófersnafnið gaf Steinn reynd- ar Jónij rímsins vegna. Síðar meir ritaði svo Jónas Árnason samtalsbók við Jón, „Syndin er lævís og lipur". Er það ein af merkari bókum þeirrar gerðar, sem ritaðar hafa verið á íslensku. Þar kemur m.a. fram, að í bernsku sinni dvaldi Jón hjá móðurbróður sínum og hans fólki í Fagurey á Breiða- firði. Til þess er vísað í lok ljóðsins. Ekki get ég stillt mig um að segja smá sögu af Jóni Kristófer, enda sýnir hún vel, að menn skyldu spara sér sleggjudóma um þá, sem gæfuleysið leiðir í strætið. Snemma á síðasta áratug, gekk ég einn góðviðrisdag fram á Jón, þar sem hann svaf á bekk á Lækjartorgi, skartklæddur eins og ævinlega og bar barðastóran og virðulegan hatt. Ég settist við hlið hans og vakti hann. Hann horfði á mig, langdrukkn- um augum og til að segja eitthvað, spurði ég, hvort eitthvað amaði að honum. „Já," svaraði Jón, „það er ekki lengur hægt að vera róni í Reykjavík." Sem vonlegt var, vildi ég vita, hver væri orsök svo válegra tíðinda. Svarið lét ekki á sér standa: „Það er ekki eftir einn einasti maður í Strætinu, sem hægt er að ræða við um Eyrbyggju, hvað þá heldur Heimskringlu." Að svo mæltu hneig höfuð Jóns virðulega fram á bringuna og hann hélt áfram að hrjóta framan í heiminn. P. H. L. FOÐUR- LANDSVINIR OG ÞJÓÐ- ERNISSINNAR EFTIRJONÞ. ÞOR Hugleióing um stöóu Islands og Isiendingg _____í danska ríkinu á 18. og 19. öld._____ Danskir sagnfræðingar hafa á undanförnum árum fengist mikið við rannsóknir á dönskum þjóðareinkenn- um, þjóðarvitund og þjóð- ernishyggju. Hefur margt verið gefið út um þessi efni í Danmörku, bækur og tímaritsgreinar, og er þar stærst ritröðin Dansk identitetshistorie, sem Ole Feldbæk, prófessor í hagsögu við Hafnarháskóla, ritstýrði. En þessi ritröð var engan veginn lokaorðið í rannsóknum á þessu sviði og fyrir skömmu birtist í danska blaðinu Weekendavisen viðtal við sagnfræðinginn Ove Korsgaard. Hann hef- ur að undanförnu unnið að rannsóknum á þjóð- ernisvitund Dana á 18. og 19. öld og þeim breytingum, sem á henni urðu, m.a. í ljósi þeirra breytinga, er urðu á danska ríkinu. Mun rit hans um þetta efni væntanlegt áður mjög langt líður. I viðtalinu setur Korsgaard fram athyglis- verðar hugmyndir - kenningar er kannski of mikið að kalla þær - sem vissulega eiga erindi við islenska sagnfræðinga. Megininntak þess- ara hugmynda er að á 18. og 19. öld hafi Danir búið við tvennskonar þjóðernis-eða þjóð- arvitund, ef svo má áð orði kveða. Á 18. öld- inni, og reyndar allt fram til 1864, var danska ríkið giska víðfeðmt og byggt fólki af mörgum þjóðernum. Hafði svo verið frá því á miðöldum. Hver þjóð átti sína menningararfleifð og hélt sínum menningarlegu sérkennum, án þess að ríkisvaldið - eða öllu heldur konungsvaldið - reyndi nokkuð tii að draga úr þeim og skapa eina menningarlega heild. Á þessu skeiði var danska konungsríkið fjölþjóðlegt, í bestu merk- ingu þess orðs. Auk Dana, þ.e. Eydana og Jóta, bjuggu þar danskir og þýskir íbúar her- togadæmanna, Slésvíkur, Holtsetalands og Láenborgar, Norðmenn (fram til 1814), Færey- ingar, íslendingar og Grænlendingar. Allar bjuggu þessar þjóðir saman í sátt og samlyndi. Ríkið var ein stjórnarfarsleg og efna- hagsleg heild og innan hennar vann hver þjóð að eigin málum. Ekkert þótti t.d. eðlilegra en að Þjóðverjar í Holtsetalandi, Norðmenn eða íslendingar leggðu rækt við menningarleg sér- kenni sín eða reyndu að efla eigið atvinnulíf, eftir því sem þörf var á og best þótti henta í hverju landi. Það braut engan veginn í bága við þau grundvallaratriði, sem ríkisheildin byggðist á, og skaðaði hana ekki. Og oft reyndu stjórnvöld í Kaupmannahöfn að ýta undir menningarstarfsemi og þær athafnir í atvinnu- málum, sem til framfara þóttu horfa í hjálend- unum. Þeir, sem þar bjuggu, voru þegnar Danakonungs, en ekki Danir. Þeir tilheyrðu öðrum þjóðum ríkisins og þótti bæði sjálfsagt og eðlilegt að þeir vildu hag eigin föðurlands sem mestan, væru föðurlandsvinir. Á 19. öldinni tók þetta að breytast og þeg- ar kom fram yfir 1830 óx þjóðhyggjunni fylgi. í henni fólst, að fæðingarstaður og tungumál skiptu æ meira máli í hugum fólks en ríkisborg- araréttur og þá var þess skammt að bíða að sneiðast tæki af danska ríkinu. Noregur var klofinn frá því árið 1814 og færður Svíum, þótt hvorki Norðmenn né Danir hefðu óskað eftir því. Um 1830 fóru þjóðernissinnar, sem vildu losa um tengslin við Danmörku og fá meira sjálfstæði, að láta meira að sér kveða í hertogadæmunum. Árið 1848 kom til styrjald- ar, sem stóð í full þrjú ár, til 1850. í dönskum sagnarítum eru þau átök tíðast nefnd treárskr- igen, þriggja ára stríðið, en íslendingar hafa lengst af þessari öld litið á þau sem stríð þý- skra Holtseta gegn dönskum yfirráðum. Féll það álit vel að skoðunum þeirra íslendinga, sem um þessi mál fjölluðu á fyrri hluta þessar- ar aldar, og hafa mótað söguskoðun megin- þorra þjóðarinnar framundir okkar daga. Þriggja ára stríðið var í raun ekkert annað en borgarastyrjöld og í áðurnefndu viðtali í Weekendavisen líkir Ove Korsgaard þróun mála í samskiptum Dana og íbúa hertogadæm- anna á þessum árum við það, sem gerst hefur á Balkanskaga á síðustu árum. Hér skal eng- inn dómur lagður á þá samlíkingu, en hitt er víst að þarna börðust danskir þegnar hvorir við aðra. Styrjöldinni lauk án þess niðurstaða fengist og árið 1864 blossuðu átökin upp að nýju. Þá fóru Prússar fyrir Holtsetum og danski herinn mátti sín lítils. Danir misstu hertoga- FRA konungskomunni 1907. Þá voru komnir nýir og breyttir tímar, en alla 19. öldina virðast landsmenn hafa litið á sig sem hluta dönsku ríkisheildarinnar. 12 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 7. SEPTEMBER 1996

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.