Lesbók Morgunblaðsins - 21.02.1998, Blaðsíða 3

Lesbók Morgunblaðsins - 21.02.1998, Blaðsíða 3
LESBÖK MORGUNBLAÐSEVS - MENNING LISTIR 8. TÖLUBLAÐ - 73.ÁRGANGUR EFNI Stéttskipt þjóðfélag á Islandi á 18. öld eða einsleitt? Um það fjallar viðtal Guðrúnar Guðlaugs- dóttur við Harald Gustafsson, sem hefur rannsakað íslenskt þjóðfélag 18. aldar og komist að þeirri niðurstððu að stéttamun- ur hafi verið mikill og að munurinn hafi einkum falist í því að þeir sem áttu jörð eða jarðir gátu orðið ríkir á þess tíma mælikvarða, en það gátu leiguliðarnir ekki. CHARLES BAUDE Danssporin á leiðinni frá Borg í Grúnsnesi í Borgar- leikhúsið eru orðin æði mörg hjá Islenska dansflokknum, en 17. maí nk. verður lið- inn réttur aldarfjórðungur frá fyrstu sýn- ingu hans í félagsheimilinu Borg. Starf- semi flokksins hefur tekið miklum breyt- ingum frá því sem var þetta vorkvöld og Hulda Stefánsdóttir skrifar grein, þar sem hún stiklar á stóru í sögu dansflokksins og talar við nokkra af þeim fjölmörgu sem að flokknum hafa komið. þínu er ekki ætlað að lenda, er heiti á grein eftir Harald Olafsson prófessor um Sigvalda Hjálmarsson, hugsuð, dulspeking og skáld, sem orðinn var forseti Guðspeki- félagsins 35 ára. Sigvaldi varð fyrir mikl- um áhrifum í Indlandi og hann skrifaði bækur sem fjalla um hugrækt, dulfræði og jóga. Hann taldi að eini leyndardómurinn væri hið innra í manninum sjálfum og ef nútímamaðurinn eigi sér guð, þá sé hann þar. Það er fyrri hluti greinarinnar sem hér birtist. Norrænt Ijós og myrkur GYDJAN SELD nefnist samsýning á verkum listamanna frá Samalandi sem opnuð verður í Nor- ræna húsinu í dag. Þar eru sýnd verk sjö listamanna sem allir eru fæddir á norður- slóðum. Sýningin var fyrst opnuð í Kiruna í Norður-Svíþjóð á síðasta ári. Þaðan ferð- aðist luín til Parísar og þá til Stokkhólms þar sem sýningin var meðal fyrstu listvið- burðanna í tilefni af menningarári borgar- innar. Þar sem svo mörg sameiginleg ein- kenni tengja saman menningu Sama og Is- lendinga þótti vel við hæfi að sýningin lyki yfirreið sinni hér á landi. Forsíðumyndin: Sigrún Magnúsdóllir var hin ókrýnda óperelludroltning á íslandi í heilan aldarfjórðung. Ferill hennar er rifj- aður upp í grein i miðopnu Lesbókar. ERUNGUR E. HALLDÓRSSON ÞÝDDI Mín eðla gyðja, elsk að háum sölum, hvort eiga muntu, efFrosti skerpir klærnar á amafullum aftni, snjóugum og fólum, þér eldibrand að verma kalnar tærnar? Muntu þá fríska axlir eitilbláar við óttugeisla-blik frá luktum skjánum? Þín pyngja er fislétt, feigar vonir háar: hvort féilur til þín gull afhimintrjánum ? Pér mun þá sæmst að sinna þörfum þínum, og sveifla íkirkju buðki afilmi fínum, syngja Te Deum, af sýndar-trúarþrá; eðat sem trúður, sultinn svella láta, með svaka hlátri; en, undir niðri, gráta: þvílýðinn vantar tál að trúa á Charle* Baudefaire, 1821-1867, var franskt Ijóðskáld og talinn upphafsmaður symbólisma í Ijóðagerð. Ijóð hans eru talin hafa haff veruleg áhrif á Ijóðiist á bessari öld. RABB SIÐUSTU mánuði hefur verið gerður mikill grautur af gróð- urhúsaáhrifum hér á landi. Kjarni málsins hefur viljað gleymast, en mikið kapp haf- ur verið lagt á að leita að hæpnum tilgátum um lofts- lagsbreytingar og kveða þær niður. Þannig hefur verið reynt að gera tortryggilegar þær staðreyndir sem máli skipta, drepa málinu á dreif. En þessi mál- fiutningur er ekki séríslenskt fyrirbrigði, heldur alþjóðlegt, og eins og oft ber við eru það annarleg hagsmunasjónarmið sem eru undirrótin. Það er enginn vafi lengur á því að lofts- lag jarðar fer hlýnandi í takt við aukningu svonefndra gróðurhúsalofttegunda sem mannskepnan losar út í andrúmsloftið. Mestan þáttinn í þessu á sú brennsla olíu, jarðgass og kola sem myndar koltvísýring. Menn hafa getað áætlað þessa losun koltvísýrings og það lætur nærri að helm- ingur hennar safnist fyrir í gufuhvolfinu, meðan hinn helmingurinn hverfur aftur til jarðarinnar og þó einkum í hafið. Og í hundrað ár hefur loftslagið þess vegna verið að hlýna með vaxandi hraða. A norð- urhveli hefur hlýnunin raunar truflast á reglubundinn hátt af öðrum ástæðum sem má beinlínis rekja til náttúrlegra hita- breytinga í hafinu norður af íslandi, eink- um í grennd við Svalbarða. En þessar truflanir hafa aðeins lítillega náð til suður- hvelsins svo að þar er miklu auðveldara að sannreyna þessi gróðurhúsaáhrif. Til marks um þetta er tafla sem sýnir meðal- GRAUTUR AF GRÓDURHÚSA- ÁHRIFUM tal koltvísýrings í milljónarhlutum af and- rúmslofti og samtímis meðalhita á suður- hveli, tuttugu ára meðaltöl í nærri hálfa aðra öld. Hitinn er talinn í frávikum frá 1951-1980. Tímabil Koltvísýringur Hiti 1854-1873 287 -0,31 1874-1893 291 -0,32 1894-1913 298 -0,27 1914-1933 304 -0,22 1934-1953 310 -0,06 1954-1973 320 -0,02 1974-1993 344 0,18 Við þetta má bæta að árin 1994-1996 var koltvísýringurinn 361 að jafhaði og meðal- hiti suðurhvels 0,29, og 1997 var hlýjasta ár sem hefur komið síðan mælingar hófust. Þetta samsvarar því að loftslagið hlýni um 3 stig þegar koltvísýringurinn tvöfaldast, en það er einmitt mjög nærri því sem líkanreikningar fræðimanna hafa gefið bendingu um. Fyrir þessu er hægt að færa ýtarlegri rök en ég læt þetta nægja í bili. Það sem loftslagsfræðingar héldu fram um gróðurhúsaáhrif strax fyrir áratug hefur því staðist ótrúlega vel. En af hverju hafa menn verið að draga þessar staðreyndir í efa? Þeir sem hafa af því atvinnu og hagsmuni að selja olíu, gas og kol telja sér ógnað ef þjóðirnar gera ráðstafanir til að takmarka notkun þessa eldsneytis. Þess vegna leggja þeir í það mikla fjármuni að gera valdhafa tor- tryggna á spár loftslagsfræðinga, og þeim hefur orðið talsvert ágengt. Einkum hefur ríkisstjórn Bandaríkjanna verið höll undir kenningar þessara auðugu og voldugu úrtölumanna, eins og best sást á nýlegri ráðstefnu í Kyoto í Japan. Sömu tilhneigingar hefur orðið vart hjá ríkis- stjórn íslands sem reyndi í Kyoto að fá leyfi til aukinnar mengunar hér á landi þó að með því sé stofnað í hættu því orð- spori sem fer af hreinleika íslenskrar framleiðslu. Eins og ég gat um áður er loftslag á norðurhveli óstöðugra en á suðurhveli og þess vegna er hlýnunin ekki eins regluleg. Til dæmis kólnaði talsvert á norðurhveh á sjöunda áratugnum og enn meira hér á landi en nú hefur hlýnað aftur og ekkert bendir til annars en að kólnunin hafi verið tímabundin. Saga hafíssins hér á landi í fjórar aldir sýnir einmitt mikil hitabrigði sem hafa gjarnan endurtekið sig á hálfrar aldar fresti. Hitinn á Svalbarða í heila öld staðfestir þetta og náin áhrif hans á hita norðurhvels næstu ár á eftir. Þess má geta að til eru þeir sem hafa sett fram tilgátu um að hlýnun á jörðinni geti leitt til mikillar kólnunar nyrst á Atl- antshafi, jafnvel ísaldar hér á landi. Það er slæmt að tilgátan virðist ekki hafa verið studd með dæmum og það hafa efasemd- armenn notað sér til þess að gera alla þekkingu á loftslagsbreytingum tortryggi- lega, fiska í gruggugu vatni. En þótt sú kenning sé ósönnuð er það nógu alvarlegt mál fyrir heimsbyggðina ef stórkostleg hlýnun verður af manna völdum og þá einnig hér á landi. Slíks eru engin dæmi áður og því ómögulegt að segja til hvers það getur leitt. Rannsóknir á Grænlands- jöldi hafa sýnt að á fyrra hlýskeiði síðustu ísaldar muni hafa orðið miklu meiri og sneggri hitabreytingar en þekkst hafa á síðustu árþúsundum. Vissulega væri freistandi fyrir íslendinga að horfa fram á hlýindi meiri en nokkru sinni fyrr í sögu þjóðarinnar. En það er þó óábyrg stefna að taka ekki þátt í að hamla á móti þessum miklu breytingum af manna völdum sem kynnu að valda mikilli hækkun sjávar- borðs og jafnvel leiða síðar til mikils óstöðugleika í veðurfari. Við vitum hvað við höfum og að við getum lifað hér góðu lífi að öllu óbreyttu, en við vitum ekki hvað við hreppum ef við tökum óþarfa áhættu. PÁLL BERGÞÓRSSON LESBÓK MORGUNBIAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 21. FEBRÚAR 1998 3

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.