Lesbók Morgunblaðsins - 21.02.1998, Blaðsíða 5

Lesbók Morgunblaðsins - 21.02.1998, Blaðsíða 5
Hann er vísindalega sinnaður, hann leitar að því sem er satt, rökrétt. Reynslan er í aðra röndina eins konar tilraun sem hægt er að endurtaka, og öðlast þannig smám saman vissu um hvað felst í þeim veruleika sem liggur að baki fyrirbærinu. Eins og vísinda- maðurinn leitar að samhengi og reglu leitar dulfræðingurinn að samræmi í reynslu og upplifun. Dularöflin sem eru að baki lögmál- um náttúrunnar eru þegar allt kemur til alls hin sömu og dulspekin er að fást við. Orðin eru ólík, hugtökin margvísleg, en að baki allrar viðleitni manna til að finna það sem er satt og rétt er samræmt lögmál um að allt í veröldinni sé á einhvern hátt tengt. Undrunin er upphaf þekkingarinnar, og þekkingin vex í réttu hlutfalli við fjölbreytni þeirrar reynslu sem maðurinn öðlast. Sig- valdi mundi vafalaust bæta við, að þekkingin minnki líka eftir því sem reynslusviðið þenst út. Aukin þekking er ekkert annað en rík til- finning fyrir því hve lítið manneskjan veit. En Sigvalda var ekki nóg að ræða al- mennt um áhugamál sín. Hann vildi fræða, leiðbeina. Árið 1973 kom út bók hans Eins konar þögn, og undirtitill hennar er: Ábendingar í hugrækt. Á titilsíðu er ljóðastef eftir Grétar Fells: Skipi þínu er ekki ætlað að lenda. Þú átt að stýra því út á hið endalausa haf. Með þessum orðum er gefið til kynna hvert erindi höfundur á við lesendur sína. Hann vill benda þeim á að enginn verður nokkru sinni fullnuma, að ræktun huga og vttja er þrotlaust viðfangsefni. Það er sigl- ingin sem skiptir máli, ekki áfangastaðurinn. Hann er ekki bara leyndardómur, heldur beinlínis óskiljanlegur og til einskis að hugsa um hann. Áfangastaðurinn getur þess vegna verið sá staður sem maður fer frá, eða öllu heldur hver sá staður sem maður er á hverju sinni. I stefi Grétars Fells er lykilorðið sögnin að stýra. Sigvaldi vill fræða lesendurna um hvernig hægt er að stjórna fleyi sínu, hinum órólega og hvikula huga, um óþekktar óra- víddir. Hann segir í upphafi: Hugrækt er því viðvíkjandi hvernig maður er á hverju andartaki lífsins. Hún er ekki að búa til eitthvað nýtt, heldur fremur hitt að vera eins og manni er eðlilegt, vera maður sjálfur, og allur, ekki brot af sjálfum sér. Hún er í því fólgin að ná valdi yfir þeirri til- hneigingu sem ríkir í mannshuganum að búa sífellt til hugmyndir, ímyndir, hugtök, um allt sem er upplifað. Pegar því valdi er náð er hugurinn það sem kalla mætti hljóður og glaðvakandi, og þá er unnt að upplifa hindrunarlaust allt sem fyrir ber ytra og innra. Þetta er gert með æfingum með athyglina. (1973:11). Hann heldur áfram að ræða um gildi at- hyglinnar og hve nauðsynleg hún er til þess að ná valdi á huganum. Hann minnist oft á gildi þess að skoða, beina athyglinni að ein- hverjum ákveðnum hlut, horfa á eitthvað harla kunnuglegt eins og maður hafi aldrei séð það áður. Tvívegis talar hann um þau áhrif sem Kristnamurti hafði á hann í Ady- ar er hann benti áheyrendum sínum á að horfa á hrafn í garðinum. Sigvaldi segir að sér hafi fundist hann þá sjá hrafn í fyrsta sinn. Hann talaði oft um nauðsyn þess að skoða smáatriði, velta fyrir sér algengu orði, eða hlut og finna hvernig ný sýn opn- aðist. Þetta minnir á fræg orð eins af meist- urum bókmenntanna: „Smáatriðin, alltaf smáatriðin." Fyrsta boðorðið er að skoða, beina athygl- inni að einhverju einstöku, og koma þannig í veg fyrir hugarreik sem er hættulegra en allt annað ef ætlunin er að ráða því hvernig hugsað er. Smám saman á sá er iðkar hug- rækt að komast upp á lag með að nota ein- fóld ráð til þess að beina huganum að til- teknu atriði og halda honum þar fóstum. Sig- valdi líkir þessu við að læra að hjóla. Hann segir: Hugleiðingu má líkja við að að læra á hjóli, hún er fólgin í því að komast uppá lag með ... Fyrst er hún lítið annað en reyna - og mis- takast. En í endurteknum mistökum býr sú list að heppnast (1973:56). Hann bendir á þann einfalda sannleika að ekki sé mögulegt að manneskja geti upplifað það sem kallað er æðra vitundarstig meðan hún getur ekki almennilega upplifað það vit- undarstig sem hún er á núna. Þjálfun hugans er forsenda vandaðs lífernis í þeirri merk- ingu að iðkandanum er eðlilegt að hugsa vel. Þó að þessi bók sé fyrst og fremst kennslu- bók í frumatriðum hugræktar eru þar kaflar sem bregða birtu á margt það sem Sigvaldi DULARÖFLIN sem eru að baki lögmálum náttúrunnar eru þegar allt kemur til alls hin sömu og dulspekin er að fást við. Orðin eru ólík, hugtökin margvísleg, en að baki allrar viðleitni manna til að finna það sem er satt og rétt er samræmt lögmál um að allt í veröldinni sé á einhvem hátt tengt. Myndin: f árdaga. Eftir William Blake. fjallar um í síðari ritum sínum. Hann segir að hljóður hugur sé sálarástand sem kallað hefur verið vegur. Það er vegna þess að það er talið að sá sem náð hefur valdi á huga sín- um geti valið um ýmsar leiðir til þess að öðl- ast æðri vitundarreynslu, æðri vitund. En á þessum vegi eru engir áfangar og hann end- ar hvergi af því að hann er eilíft upphaf (1973:87). Þriðja bók Sigvalda um fræði sín er Hafí dropa. Þættir um Yoga og austræna hugsun (1976). Þessi bók er gríðarlega efnismikil þótt að hún sé ekki nema tæplega 140 blaðsíður í litlu broti. Hann er að fást við flókið efni og alvarlegar spurningar í þeirri bók. Þar ræðir hann um þau fyrirbæri sem kallast dularreynsla, mystísk reynsla, og ég kem að nánar síðar. En hann lýsir þarna ýmsum merkilegum þáttum indverskrar heimspeki, rökfræði þeirri sem er að baki afstöðu margra Indverja til einstaklings og alheims, hann fjallar ítarlega um jóga sem leið til æðri vitundar og gefur jafnvel í skyn að hugsanlega muni sumt úr þessari fornu speki eiga eftir að verða hluti af vestrænum vísindum, á svipaðan hátt og kínverska nála- stunguaðferðin er nú viðurkennd sem hluti af læknislist nútímans. Eins og fyrr er titill bókarinnar hlaðinn merkingu. Haf í dropa og dropi í hafi vísar til einingar alls. Sérhver ögn rúmar alheim- inn, og alheimurinn endurspeglar hverja ögn. Allt er samtengt. Það er í senn hinn mikli sannleikur og hinn mikli leyndardóm- ur. Enn leitar Sigvaldi til meistara orða og hugsunar og hefur eftirfarandi ljóðlínur eft- ir Jakob Jóh. Smára að einkunnarorðum fyrsta kafla bókarinnar: Eg veit að ómæld eilífð lifir í augnabliksins sólskinsstund. Hugtökin eilífð, óendanleiki, augnablikið sem aldrei líður, er viðfangsefni þessarar bókar. Sigvaldi leitar fanga í fornum trúar- ritum, einkum austrænum, og rýnir í þá leyndardóma sem tíbeskir meistarar hafa sett á bók, hyggur að kenningum um kúnda- líni og þær jóga-aðferðir sem miða að því að breyta hugarstarfseminni, og ná jafnvel svo langt að mönnum verði fært að gera ýmsa furðulega hluti með hjálp hugarorkunnar einnar saman. Efni, andi og athöfn tengjast á einhver þann hátt sem ekki verður útskýrt með aðferðum vestrænnar rökfræði og eðlis- fræði. Ef til vill gerði vísindahyggjumaður- inn Sigvaldi sér vonir um að takast mundi í framtíðinni að finna lögmál þessara fyrir- bæra með tækni og rannsóknaraðferðum sem tíðkast á Vesturlöndum, og austræn reynsla dulspekinga og rökhugsun vísinda- manna mundi tengjast í nákvæmri þekkingu á lögmálum alheimsins. Mér þykir rétt að taka hér upp orðréttan kafla úr bókinni þar sem Sigvaldi skýrir hvaða merkingu hann leggur i hugtakið mystísk reynsla. Hann segir: Þegar talað er um mystíska reynslu er verið að gefa til kynna sérstaka upplifun sem illa gengur að gera ljósa með útlistun. Hún er ekki hið sama og almennt er kallað dul- ræn reynsla og stendur ekki í neinu sam- bandi við svokallaða dulræna hæfileika. Mystísk reynsla er að upplifa það að vera til öðruvísi en vanalega og miklu stórkostleg- ar og hefur verið þekkt á öllum tímum og öll- um löndum (1976:7). Litlu síðar heldur hann áfram að útskýra við hvað hann á: Freista má að gefa hugmynd um þessa furðulegu upplifun með athugun á lýsingum ýmissa manna frá mismunandi menningar- svæðum og skeiðum, og í ljós kemur að hún er alstaðar sjálfri sér lík. Öll bein reynsla er handanvið orð og hug- tök. Orð segja varla nokkurntíma alveg satt. En engu gera þau fremur rangt til en mystískri upplifun. Hér skal þá drepið á þrjár tegundir mystískrar reynslu - þó hún sé ekki fremur þrennskonar en eitthvað annað, sjálfsagt eins margvísleg og einstaklingarnir sem hlut eiga að máli. Oft gerist það fyrst að manni finnst sem órofa kyrrð og þögn leggist yfir, hin símalandi ytri tilvera stansi og nái ekki að hafa mann lengur á valdi sínu. Hávaði rýf- ur ekki slíka þögn, hún bælir niður allan há- vaða. Hún er ekki af þessum heimi og ekki neitt sem skynfærin nema, og hún yfirbugar allar skynjanir svo þeim og öllu sem þær vísa til tekur að svipa til óverulegrar froðuslæðu sem flýtur oná botnlausu hyldýpi. Næst kemur það stig að manni finnst hann renna samanvið allt sem hann skynjar, upplifa sjálfan sig með einhverjum hætti í trjám, blómum, öðrum mönnum, dýrum og um- hverfi: allt er eitt. Sú niðurstaða er ekki fram komin fyrir umhugsun, hún er milliliðalaus uppgötvun. Mörkin milli þín og þess sem þú skynjar þurrkast út. Og svo yfirþyrmandi getur þessi volduga reynsla orðið að allt snúist við, og þú greinir allt í þér - allt sem athygli þín beinist að sé í þér, þú sjálfur orðinn líktog eitthvert óskap- legt tóm sem umlykur og gegnumsmýgur allt ánþess í því felist nokkur tilfinning um stærð eða smæð: stærð og smæð og öll önn- ur stigbreyting lífsins er farin veg allrar ver- aldar (1976:8- 9). Og Utlu síðar: I mystískri reynslu virðist öll tilveran lif- andi návist - hvaða verkfærum skynjunar eða vitundarlífs sem að henni er beint. Ekk- ert er til nema líf. Og þótt óskiljanlegt kunni að sýnast frá sjónarmiði venjulegrar mann- legrar hugsunar þá ert þú sjálfur þessi al- heims-návist og hún er þú (1976:10). Eins og fram kemur í orðum Sigvalda er full ástæða til þess að gera greinarmun á dul- rænni reynslu og mystískri reynslu. Ég heí ekki gert nógu greinilegan mun á þessu tvennu en þegar ég tala um dulspeki er ég reyndar að fjalla um alla þá reynslu sem ekki er hversdagsleg, en gerist fyrst og fremst í hugarheimi viðkomandi. Hún er ekki það að sjá sýnir, eða verða var við framliðna, eða annað af því tagi sem algengast er að kalla dulræna reynslu. Enda þótt slík reynsla og þess konar fyrirbæri séu verð rannsóknar eins og önnur fyrirbæri mannlegs lífs þá má ekki blanda henni saman við þá upplifun að allt sé eining, og manneskjan sé í nánu sam- bandi við allt annað í alheimi. Þessi vitund, sem ef til vill mætti kah% nýja tegund vitundar, birtist eins og snögg ljómun hugans og Sigvaldi segfr að henni fylgi stundum nagandi efasemdfi' um mikilvægi mannlífsins og sjónarspife þess. Það sem hjálpar til þess að öðlast hæfl- leika til að kynnast þessari mystísku vitunp er jóga. Jóga er hugrækt og fólgið í því að nB valdi á myndun hugsana og hugmyndá (1976:18). En jóga-iðkun er einnig líkamlegs eðlis en miðar þó ætíð að því að iðkandinn nái hugrænum árangri. Sigvaldi rekur síðan skiptinguna í líkam- legt jóga og hugrænt jóga, en tekur fram aðlí raun sé ekki rétt að skipta þessu þannig nið- ur í svið, en þó megi afsaka það með því að það sé til hægðarauka fyrir þá sem eru að feta sig inn á braut jóga. Hið hugræna jógá beinist að mystískri uppplifun, en líkamlegt jóga stefnir að því að ummynda tauga- og heilastarfsemina. s Síðan er rætt um nokkrar tegundir jóga- iðkana sem allar miða að því sem Sigvaldi leggur alltaf svo mikla áherslu á, það er að æfa athyglina, æfa sig í því að skoða og fliuga í þeim tilgangi að ná valdi á hugsuninni. Og er þá komið að dhyana: Næst kemur stig sem kallast dhyana, það þýðir hugleiðing, og er hin eina og sanna hugleiðing, hitt er einungis undirbúningur eða hreinsun, því tærleiki hreinnar athygh þegar hugarstarf lætur ekki á sér bæra ér upphaf hreinleika sem vex og magnast eí rétt er á haldið uns þú og óendanleikinii renna saman í eitt. i I dhyana er ástand vitundarinnar orðið svo hljótt að þér finnst þú eitthvert þagnari- djúp á bakvið allt hugsanarót - þannig að jafnvel hugsanir þínar sjálfs trufla ekki, þú hefur þær á valdi þínu, leyfir þeim að líðá fram þegar þú vilt, ella ríkir kyrrð, hugsun*- arhæfileikinn lætur jafn-létt að stjórn og mannshönd sem aðeins tekur til starfa þegar þörfkrefur (1976:21). Það væri fróðlegt að rekja umfjöllun Sigi- valda um líffræðilegar forsendur jóga, og ekki síst kenningarnar um kúndalíni og þau orkusvið sem hann telur að ráði mestu um ástand efnislíkamans. Ég læt nægja að benda á að rannsókn á þeim fyrirbærum er eitt af því sem vísindamenn og dulspekingar ættu að geta fræðst um með frekari rann- sóknum og tilraunum. Má vera að þar séu fram komin ýmis sannindi sem ég hef ekki frétt af. Niðurlag í næstu Lesbók. Höfundurinn er prófessor í mannfræði við Háskóla ís- lands. Greinin er byggð á erindi sem flutt var á fundi í Guðspekifélaginu 10. okt. 1997. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/USTIR 21. FEBRÚAR 1998 5

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.