Lesbók Morgunblaðsins - 20.03.1999, Blaðsíða 4

Lesbók Morgunblaðsins - 20.03.1999, Blaðsíða 4
Ljósmynd/RAX BÁSENDAR, verzlunar- og útróðrarstaðurinn sem eyddist í veðrinu 9. janúar, 1799. Ennþá standa fáeinar tóftir og hleðslur. í víkinni sem sést á myndinni mun lendingarstaðurinn hafa verið. BÁSENDAVEDRIÐ 1799 IBÚAR á suðvesturhorni landsins þekkja vel þá flóðahættu sem verður þegar fara saman lágur loftþrýstingur, há sjávarstaða og hvöss vindátt af hafi. Slík veður hafa oft valdið miklu eigna- tjóni þegar sjór hefur gengið langt á land upp og brotið hvað sem fyrir verður. Aðfaranótt hins 9. janúar árið 1799 gekk slíkt fárviðri yfir þennan lands- hluta og olli meiri flóðum en þekkt eru í sögu íslands fyrr og síðar. I þessu veðri lagðist af kaupstaðurinn að Básendum á vestanverðu Miðnesi í Stafneslandi, nokkurn veginn mitt á milli Sandgerðis og Hafna. Eftirsóft verslunarhöfn Básendar voru gamalgróinn verslunar- staður. Því hefur verið haldið fram að nafnið hafi upphaflega verið Bátsandar sem afbak- ast hafi í Bátsenda og síðar Básenda, en Jón Thorarensen færði fyrir því rök að nafnið væri upprunalegt. Básendashöfn hafi verið langt og mjótt lón líkt og bás. Fleiri örnefni á þessu svæði séu kennd við bás svo sem Kerl- ingabás, Kirkjubás og fleira. Mikið útræði var frá svæðinu kringum Básenda og kaup- menn sóttust eftir fiskinum sem fluttur var á markað á meginlandi Evrópu. Englendingar versluðu á þessum slóðum á 15. öld. Þjóð- verjar hófu verslun að Básendum í byrjun 16. aldar og virðast hafa þráast við að fara þaðan eftir að Danir hófu að þrýsta þeim burt frá íslandsversluninni á seinni hluta 16. aldar. Arið 1547 komu Þjóðverjar í veg fyrir að eitt af kaupförum Dana næði að hafna sig úti fyrir Básendum. Flotastyrkur Dana efldist þegar leið á öldina og tókst þeim smám saman að ná yfirráðum yfir íslands- versluninni. Arið 1579 var Jóhanni Bockholt höfðuðsmanni úthlutað flestum verslunar- höfnum á Suðurnesjum, þar á meðal Básend- um. Ekki voru þó yfirráð Danakonungs óskoruð því Þjóðverjar munu hafa neytt afis- munar meðan stætt var og versluðu á Suður- nesjum fram í byrjun 17. aldar. Um það leyti virðist reyndar ekki vera siglt á Básenda- EFTIR ARNA ARNARSON Fárviori sem gekk yfir suovestanvert landio 9. janúar 1799 er talio vera eitt hio alharoasta á landi hér sem sögur greina frá. Mikio tjón varo austan frá Stokkseyri, á Suournesjum og allt vestur á Snæfellsnes, en há- marki náði þessi eyoingarmáttur vio verzlunar- og útróðrastaðinn Básenda sem eyddist gersamlega. höfn því í umsókn Ólafs Péturssonar um verslunarleyfi frá árinu 1635 segir að þar sé ekki annað en útver og enginn hafi siglt þangað í 50 ár. Verslunarmörk Básenda og Kefiavíkur voru lengst af óglpgg, enda voru hafnirnar oft leigðar saman. Á meðan þessar hafnir tilheyrðu hvor sínu kaupsvæðinu tók- ust Básenda- og Keflavíkurkaupmenn lengi vel á um nokkra bæi í Utskálasókn, sem verslað höfðu sitt á hvað. Áður en nútíma flutningatækni kom til sögunnar var allt kapp lagt á að byggja verslunarhús eins nálægt fjöru og mögulegt var. Verslunarhús stóðu því víða á sjávar- kambi og því í hættu fyrir ágangi sjávar. Verslunarhúsin á Básendum stóðu á kletta- barði niðri við sjó og var þar jafnan talin mikil flóðahætta á stórflóðum. Mesfw flóð f mnnna minnum Veðrið sem skall á aðfaranótt 9. janúar 1799 mun í fyrstu hafa verið á sunnan, síðan af útsuðri og og loks snúist til vesturs, „fylgdi því vedri regn mikit, þrumur ok leiptranir", segir Jón Espólín. Fór veðrið saman við stærstan straum og olli tjóni á allri strandlengjunni frá Þjórsá og vestur í Breiðafjörð. Upp úr lágnættinu tók sjór að ganga á land á öllu þessu svæði. Á Eyrar- bakka braut sjórinn malarkambinn framan við kaupstaðinn. Eftir það átti sjórinn greiða leið inn um allt plássið og braut vöru- geymsluhús og barst varningurinn langt upp á land. Þrjú kot tók af með öllu og mörg skemmdust, fjöldi skipa brotnaði og hestar sem gengið höfðu í fjörunni fórust í hópum. Mikil skelfmg greip að sjálfsögðu um sig meðal fólks og björguðust sumir við illan leik. Alls varð tjón á 52 býlum í Árnessýslu. Á Stokkseyri skemmdust margar hjáleig- ur og urðu nánast óbyggilegar, talsvert af búpeningi fórst og tuttugu og sex skip brotn- uðu. í Selvogi og Þorlákshöfn varð einnig tjón og í Grindavík spilltust fimm hjáleigur. Þar brotnuðu sex skip, átta menn meiddust og fórust um eitt hundrað fjár. Sjórinn tók kirkjuna í Hvalsnesi af grunninum og sást ekki meira af henni. Fiskigarðar og túngarð- ar eyðilögðust víða á Suðurnesjum, tún spilltust og fjöldi báta eyðilagðist. Kirkjan á Kálfatjörn á Vatnsleysuströnd skekktist á grunninum og brotnuðu þar níu bátar og eitt fjögurra manna far. Á Seltjarnarnesi olli veðrið miklum usla. Kirkjan að Nesi við Sel- tjörn gekk af grunninum, 18 skip og róðrar- bátar brotnuðu. Svo mikill var sjávargangur- inn að sjór gekk þvert yfir nesið fyrir innan Lambastaði milli Skerjafjarðar og Eiðsvík- ur, svo að hvorki var fært mönnum né hest- um, og Jón Espólín hefur eftir Geir biskupi Vídalín, sem þá bjó á Lambastöðum, „at 5 álnum hefdi sjór gengit hærra, þverhnýptu máli, en í ödrum stórstraumsflódum". Ef rétt er hefur sjávarstaða verið þrem metrum hærri en á venjulegu stórstraumsflóði. Grótta á Seltjarnarnesi breyttist úr tanga í eyju. I Effersey spillti malar- og sandburður svo landi, að býli lögðust þar í eyði þótt sum byggðust seinna upp aftur. Mestallur þak- steinn fauk af suðurhluta Dómkirkjunnar í Reykjavík og rúður úr gluggum. Á Kjalar- nesi tók einnig af kot og bátar brotnuðu. Sjór flæddi yfir neðri hluta Skipaskaga og var flóðið svo mikið að talið var að bátfært hefði verið langt upp eftir Skaganum. Býlið Breið eyðilagðist ásamt túnum, en sjór flæddi inn í bæinn allt undir pallskörina. Bjargaðist fólk- ið út um gat á baðstofuþekjunni. Nokkurra vikna gömul dóttir hjónanna lá í vöggu og var tekið það ráð að binda vögguna upp í sperru til þess að sjórinn næði henni ekki. Fjöldi skipa og báta eyðilagðist og í Borgar- fjarðarsýslu sunnan Hvítár var talið að 36 skip hefðu brotnað í veðrinu. Sjóbúðir tók af við Hítarnes og Álftanes á Mýrum og spillt- ist varp í mörgum eyjum. Tún eyðilögðust og hús skekktust. Á Snæfellsnesi varð geysilegt tjón. í Staðarsveit gekk sjór allstaðar meir en hálfan kílómetra og sums staðar tæpum þrem kílómetrum lengra upp á land en í öðr- um stórstraumsflóðum. Tók þar af hús og urðu sumar jarðir nær óbyggilegar. Kaup- staðinn að Búðum tók nær af, eitt hús brotn- aði með öllu og tvö önnur löskuðust mikið. Vöruskip sem þar lá slitnaði upp og brotnaði upp við land. Fjöldi báta eyðilagðist á sunn- anverðu nesinu. I Ólafsvík brotnaði eitt kaupmannshúsanna og varð tjón víða um Breiðafjörð, á Skógarströnd brotnuðu fimm bátar og þrír bæir og á eyjunum útifyrir eyðilögðust átján skip. Talið var að í veðrinu hefðu farist nálægt tvö hundruð fjár, rúm- lega hálft hundrað hrossa og um tvö hundruð 4 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 20. MARZ 1999

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.