Lesbók Morgunblaðsins

Ulloq
Ataaseq assigiiaat ilaat
Saqqummersitaq pingaarneq:

Lesbók Morgunblaðsins - 13.01.2001, Qupperneq 12

Lesbók Morgunblaðsins - 13.01.2001, Qupperneq 12
12 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ˜ MENNING/LISTIR 13. JANÚAR 2001 B RÉFIN til Friðriku, systur Jón- asar Jónssonar, eru fjögur tals- ins. Það fyrsta er skrifað í Ráða- gerði 5. desember 1902 og það síðasta 16. mars 1903. Það fyrsta er að stórum hluta bók- menntalegs eðlis. Þar kemur fram að Jónas las Alþingisrím- urnar fyrst í Ráðagerði og í bréfinu ritdæmir hann þær á snjallan hátt. Alþingisrímurnar höfðu komið út í heild og í bók vorið 1902 í Reykjavík: Alþingisrímur (1899–1901). Valdi- mar Ásmundsson gaf út. – Talið er að Valdimar hafi lagt til efni rímnanna en fengið Guðmund Guðmundsson skólaskáld til að yrkja þær. Af bréfi Jónasar er ljóst að hann hefur fylgst mjög vel með þjóðmálum. Löngu síðar átti hann þátt í því að Bókaútgáfa Menningarsjóðs gaf Alþing- isrímurnar út í bókaflokknum Íslenzk úrvalsrit 1951. Sá Vilhjámur Þ. Gíslason um þá útgáfu en Jónas ritaði langan formála. Í ítarlegum skýr- ingum segir Vilhjálmur m.a.: „Alþingisrímurn- ar eru gamanmál fyrst og fremst, þótt um stjórnmál og stjórnmálamenn sé fjallað, en hvorki greinargerð né ádeila.“ Rímurnar eru fjórtán alls. Í bréfinu til Frið- riku vitnar Jónas í tvær þeirra, tólftu og fjórtándu rímu. Tólfta ríma er kosningaríma. Hermann Jónsson varð fyrsti þingmaður Hún- vetninga. Hann var bóndi á Þingeyrum, en hafði áður verið skólastjóri á Hólum. Orðin um vöðu- selinn eiga að vera skens upp á svip hans og fas. Í fjórtándu rímu kemur dr. Valtýr Guðmunds- son við sögu. Það var á þingi 1897 sem valtýskan hófst, en áður hafði stefna Benedikts Sveins- sonar um endurskoðun stjórnarskrárinnar ver- ið að mestu einráð á þingi. Dr. Valtýr gerði ráð fyrir sérstökum íslenskum ráðherra sem færi með íslensk mál í Kaupmannahöfn. Hann ætti sæti á Alþingi, en bæri málið upp fyrir konung í ríkisráði Dana. Heimastjórnarmenn vildu fá ís- lenskan ráðgjafa í landinu sjálfu. Vilhjálmur ritar svo um fjórtándu rímu: „Hún segir frá þinginu 1901. Þar var frumvarp Valtý- inga samþykkt, því að forsetarnir, sem voru Heimastjórnarmenn, höfðu ekki atkvæðisrétt. En í þeim sömu svifum bárust fréttir um stjórn- arskipti í Danmörku, og sendu Heimastjórnar- menn Hannes Hafstein utan með ávarp til nýju stjórnarinnar, undirskrifað af meiri hluta þing- manna, lýstu óánægju með samþykkt frum- varpsins og gerðu sér von um, að frjálslegra yrði að semja við hina nýju menn í Danmörku.“ „Ykkur mun ekki leiðast það kveldið“ Bréf Jónasar til Friðriku hefst svo: Kæra systir! Mig langar nú til að skrifa þjer svolítinn miða og sýnist nú kanske að jeg komist til þess, þar sem jeg gjöri nú lítið að vanalegum stritverk- um. Jeg hef nú reyndar ekki mikið að lesa, en samt hef jeg varla haft meiri frístundir frá nám- inu en að yfirfara það sem til er. Brynjólfur á lítið af þeim – bókum nema Eimreiðina alla frá byrjun og svo hefir Gísli gamli lánað mjer stundum það sem hann hefir fengið að láni. Einna mest hefir mjer þótt koma til Alþing- isrímnanna af öllu sem jeg hef lesið og jeg ætla að biðja ykkur að hafa einhver ráð að ná í þær til að lesa, því ykkur mun ekki leiðast það kveldið sem þið lesið þær í fyrsta sinni. Mig langar til að taka hjerna fáeinar vísur úr þeim sem mjer finnst mest til koma t.d. um Hermann á Þingeyrum: „Hermann digur þrífork þreif, á þingið reið hann; selir grétu gleðitárum, gægðust upp úr köldum bárum. Vöðuselur var þar stór og varð að orði: „Hermann frændi, í þingsal þínum þú skalt heilsa bræðrum mínum. Vertu sæll, þér óskum allir auðnu og gengis. Á því vota áttu heima, aldrei máttu þessu gleyma. Dauf mun vistin þykja þjer á þurru landi, verði þar ei vært, þá flýja vínlands skaltu til hins nýja.“ Kom þá mikið kríuger að kveðja garpinn, fast og heitt á koll hans kystu kríurnar og fæðu mistu. „Dekorerað“ hattinn hans þær höfðu og klæði, svo að kempan sýndist prúða sakleysis í hvítum skrúða. –“ „Dekorera“: skrýða heiðursmerki. Eða þeg- ar sendinefnd heimastjórnarmanna kom til Hafnar í fyrrahaust: Konungs fund þeir keptust á, er komu af jónum ranga; í humátt við sig hal þeir sjá harla snúðugt ganga. Kendu Valtýr kominn þar, körlum hnykti viður; fullir ótta og undrunar ætluðu að hníga niður. Kapphlaup var með hörku háð; huldir svita í framan loksins hilmis höllu náð, höfðu allir saman. Svona eru þær nærri því að segja spjaldanna á milli, eintómt háð en þó svo meinleysislega fyrir komið og þó illhvitnislega í sömu andránni að maður getur einlægt hlegið. Valtýr skrifar ritdóm um þær í „Eimreiðinni“ og tekur meðal annars upp þar sem Benedikt heitinn kom að blessa yfir valtýskuna og þykir sem höfund- urinn næstum tali af spádómsanda þar sem all- ir Íslendingar hafi svo að segja samþykt val- týskuna með þinginu í sumar! Á „Hólum“ sá jeg kvæði Guðmundar Friðjónssonar; þau eru víst mjög góð t.d. „Brjef til vinar míns“ það er til Baldvins í Nesi og vegna þess og kanske ann- ara aðgerða Guðmundar hafi hann snúið aftur frá Ameríkuferð enda finnst mjer það næstum kraptakvæði og á við klukkutímalanga ræðu eins og hvert högg sem „tröllið“ greiddi í „þing- kosningunni“. Jeg er nú víst fulllangorður um þetta sem þú sjálf veizt að líkindum þegar brjefið kemur.“ – Hér vísar Jónas í kvæðabók Guðmundar, Úr heimahögum, sem kom út á þessu ári, 1902. Kyrrlátt líf Síðan snýr Jónas sér að öðru, greinir frá líð- an sinni og aðstæðum og segir í glettnislegum tón: „Við höfum hjer mjög kyrlátt líf og veit jeg að það mun nú ekki hryggja ykkur þó jeg sje ekki í neinum solli.“ Eins og áður hefur verið vikið að voru póst- samgöngur mjög erfiðar og strjálar. Friðrika hefur væntanlega spurt bróður sinn hvort betra væri að senda bréfin austur um land. Jón- as varar við því: „Ekki held jeg að það verði betra að senda brjef til mín austur um land; ef nokkuð er þá verða þau lengur og hættara við slysum á þeirri leið (söndunum).“ Hann skrifar 16. mars: „Jeg var heldur upp með mjer þegar jeg kom úr Keflavík þann 10 með 4 brjef og böggul! en vænst þótti mjer um þegar jeg fór að lesa og sá að allt gekk bærilega heima.“ Hann segir systur sinni að hann hirði dót sitt og föt. Hann hefur engu týnt nema einum skóm „sem tönn tímans hefir nagað til fulls“. Hann gefur henni góð ráð: „Skósmiðir segja að marg- ir skemmi stigvjelaskó með brúkunarleysi, saumgarnið fúni meira að geyma þá kannske á rakafullum stöðum en þegar þeir eru hlýir og þurrir á fætinum þessvegna ráðlegg jeg þjer að vera eigi ofsparsöm á þínum skóm því það er stundum mesta eyðslan.“ Mikil umhyggja og samhugur kemur fram í þessum bréfum til systkinanna. Enn er talað „ÞÚ GETUR KOMIST ÞAÐ SEM ÞÚ ÆTLAR ÞJER“ Í fyrri hluta þessarar greinar voru rakin bréf sem Jón- as Jónsson frá Hriflu skrifaði Kristjáni bróður sínum frá Ráðagerði í Leiru á Reykjanesi veturinn 1902 til 1903. Þá var Jónas sautján ára. Í þessum seinni hluta er litið á bréf Jónasar til Friðriku, systur sinnar. Fyrsta för Jónasar Jónssonar út í heiminn Brynjólfur Magnússon, kennari í Ráðagerði. Hjá honum dvaldist Jónas veturinn 1902–1903. Kristján Jónsson, bróðir Jónasar (tvítugur). Jónas hreifst mjög af Alþingisrímunum og segir í bréfi: „Svona eru þær nærri því að segja spjald- anna á milli, eintómt háð en þó svo meinleys- islega fyrir komið og þó illhvitnislega í sömu andránni að maður getur einlægt hlegið.“ Ljósmyndari/Hallgrímur Einarsson, Seyðisfirði E F T I R G E R Ð I S T E I N Þ Ó R S D Ó T T U R Elsta mynd sem vitað er um af Leiru. Ljósmyndari/P. Brynjólfsson. Konungl.hirðfotograf. Rvík Friðrika Jónsdóttir, systir Jónasar (þrítug). Ljósmynd/P.H. Bech. - Vejen Þetta er elsta ljósmynd sem til er af Jónasi. Tekin í Danmörku um 1906–1907. Veröldin sem kálfskinn eitt

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.