Lesbók Morgunblaðsins

Ulloq
Ataaseq assigiiaat ilaat
Saqqummersitaq pingaarneq:

Lesbók Morgunblaðsins - 13.01.2001, Qupperneq 14

Lesbók Morgunblaðsins - 13.01.2001, Qupperneq 14
14 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ˜ MENNING/LISTIR 13. JANÚAR 2001 H VERJIR eru Samar? Hvað- an koma þeir? Er jóla- sveinninn samískur? Mál- nefnd Norrænu ráðherra- nefndarinnar hélt málþing um sögu, mál og menningu Sama í Karasjok á Finn- mörku 20.–22. september sl. Undirritaður sótti þessa ráðstefnu, en hún er haldin undir heitinu „Samíska á nýrri þús- öld“. Málnefndin vinnur eftir svonefndri Nord- mål-áætlun fyrir árin 2000–2004 og leggur sér- staka áherslu á þau tungumál sem fæstir tala á Norðurlöndum. Það er langt ferðalag frá Íslandi norður til Samalands, flugferð til Osló, þaðan til Tromsø og áfram til Laxelfar, loks með rútu til Kar- asjok á Finnmörku, langt norðan heim- skautsbaugs, en í Karasjok búa tæplega þrjú þúsund manns og eru flestir Samar. Finnmörk er 5.400 ferkílómetrar og þar eru meira en 3.000 veiðivötn og kalla má Karasjok höfuðstað norskra Sama og raunar annarra af þeirri þjóð því að þar er útvarpsstöð þeirra sem sendir út á samísku allt að 1.400 klukkustundir árlega. Þar er norska Samaþingið og við skoðuðum nýtt og stórglæsilegt þinghús þeirra sem vígt var 2. nóvember sl.; glæsilegt samspil steins og timburs, bjart og skreytt listaverkum. Það var logn í Karasjok fyrsta morguninn okkar, hrím á jörðu og lauftrén rauð, brún og gul og ekki að undra þótt hér skammt frá heiti Eldskógur því að reynitrén eru eins og logandi kyndlar innan um önnur lauftré í mildari litum. Á Finnmörku er verið að spara skóginn, en Norðmenn hafa sett sér markvissa áætlun um skógrækt og á að hefjast handa við skógarhöggið þegar olí- una þrýtur sem ætti að verða um 2020. Samíska, eitt mál eða mörg? Ráðstefnan var haldin í menningarhúsi bæj- arins sem er sambyggt útvarpshúsinu. Ole Henrik Magga, prófessor frá Noregi, samískur eins og allir aðrir fyrirlesarar, talaði um tungu Sama og varpaði fram þeirri spurn- ingu hvort hún væri eitt mál eða mörg. Sam- íska er í raun nokkur skyld mál. Í meginatrið- um er Sömum skipti í fernt, Suðursama, Lulesama, Norðursama og Austursama. Suð- ursamar og Lulesamar búa í Noregi og Sví- þjóð, Norðursamar í Noregi, Svíþjóð og Finn- landi en Austursamar í Finnlandi og Rússlandi. Hver hópur talar sína tungu og inn- an hvers máls eru margar mállýzkur. Suður- sami skilur ekki Norðursama; munurinn er viðlíka og á norsku og íslensku. Finnskir Sam- ar geta ekki talað móðurmál sitt á finnska Samaþinginu, þeir tala saman á finnsku. Sífellt færri börn læra nú suðursamísku heima hjá sér, hún er á undanhaldi sem heimilismál. Hið sama má segja um ýmsar mállýzkur í Rúss- landi, málnotendum fækkar og aðstæður til viðreisnar eru harla lélegar austur þar. Norðursamíska er það mál sem Samar í Norður-Noregi, Svíþjóð og nokkrum héruðum Finnlands tala. Því er skipt í þrjár meginmál- lýzkur sem síðan greinast innbyrðis í veruleg- um mæli, meira en 20 skýr afbrigði sem byggj- ast á mismun í hljóðkerfi, orðaforða, setningafræði, sagnbeygingum og sérhljóða- skiptum en ýmsar mállýzkur munu þó hafa glatazt. Sumar mállýzkur tala einungis örfá hundruð manna. Og eins og Nils Jernslætten, prófessor í Tromsø, sagði: Tungan og náttúran eru eitt hjá Sömum. Saminn sem eltir hrein- dýrin hefur annað tungutak en Saminn sem stundar fiskveiði, Strandsaminn annað mál á vörum en Fjallsaminn, svo notuð séu hugtök frá Nils. Hann taldi að einungis fælles sol- idaritet gæti bjargað tungu og menningu Sama; hann vildi ekki nota orðið þjóðernis- stefna, því að það hefði á sér neikvæðan blæ. En hversu margir tala samísku? Svörin eru frá 7.000 upp í 40.000, en enginn veit með vissu. Ole nefnir töluna 30.000, en þeim fækk- ar. Hér má nefna sláandi dæmi: Einungis helmingur fulltrúa á þingi Sama í Svíþjóð talar samísku. Tungan á í vök að verjast, en norður- samísku mállýskurnar standa þó sterkast að vígi. Lengi vel var bannað að tala samísku í skólum, en nú eiga Samar rétt á kennslu á móðurmálinu. Samar búa hins vegar svo dreift, að það fer eftir fjölda þeirra í hverjum skóla hve mikla kennslu þeir fá. Samar eiga í raun í sjálfstæðisbaráttu við að fá rétt sinn við- urkenndan, lögbundinn rétt frá 1990, en lögin komu til framkvæmda árið 1992. Í Noregi eiga Samar rétt á að senda tveimur fylkisstjórnum og sex sveitarstjórnum erindi á samísku og fá svar á sama máli. Sama máli gegnir um prests- þjónustu, dómþing og heilsugæzlu; fylkin eru nyrzt í Noregi, Finnmörk og Troms. Anne Dagmar Biti Mikalsen er skrifstofustjóri hjá samísku málnefndinni í Noregi og gerir grein fyrir þeim stofnunum sem fjalla um samíska málrækt og hvaða skorður henni eru settar. Sex ritmál, eitt mál, segir hún, en það fer eftir skilgreiningu – mál, höfuðmállýzka, undirmál- lýzka, staðbundið afbrigði. Í Noregi eru um það bil 16.000 Samar eldri en 18 ára sem geta fylgzt með í samtali á samísku. 12 manns sitja í samískri málnefnd, þrír fulltrúar frá hverju svæði, Rússlandi, Finnlandi, Svíþjóð og Nor- egi. Fundarmál nefndarinnar eru norðusam- íska, finnska og skandinavíska. Líklega er allt- af einhver sem ekki skilur síðasta ræðumann. Reynt er að láta fulltrúana endurspegla sem breiðastan uppruna í málfarslegum efnum. Upprunaleg heimkynni austur við Úralfjöll Kjarninn í umræðunni er þessi: Allir Samar þurfa að kunna meira en eitt mál í daglegu um- hverfi sínu. Nils Öyvind Helander ræðir um margtyngi Sama. Þeir sem búa nálægt landa- mærum eða reka hreindýr sín fram og aftur eru oft þrí- og jafnvel fjórtyngdir. Ákveðinn sigur, segir hann, að Microsoft ætlar að taka samísku stafina upp á sína smára. Það er laga- leg skylda að sýna samísk örnefni á skiltum í löndum Sama. Norðmenn og Svíar standa sig illa í þessu, en Finnar bezt, enda hafa þeir hefðina; skilti eru þar afar víða bæði á finnsku og sænsku, en í Samalandi á finnsku og sam- ísku. En hvaðan komu Samar, hverjir eru þeir? Samíska er finnsk-úgrískt mál og skyld finnsku; en sker sig frá henni á marga lund; málin hafa meðhöndlað hljóðkerfið á mismun- andi vegu. Líklega eru upprunaleg heimkynni þeirra austur við Úralfjöll. Ýmsir fornleifa- fræðingar telja að Samar hafi fyrir um það bil Samíski fáninn er litskrúðugur og kraftmikill. Litirnir fjórir tákna skiptingu Sama í fjóra meginflokka, þeir búa í fjórum löndum, en hringurinn táknar einingu þeirra; rauði og blái flöturinn stærri enda tákna þeir sól og tungl, meginöflin í samískri goðafræði, en sólin er faðir Samanna. SAMAR – EIN ÞJÓÐ Í FJÓR- UM LÖNDUM Hvaðan komu Samar og hverjir eru þeir? Samíska er finnsk-úgrískt mál og skyld finnsku en sker sig frá henni á marga lund. Líklega eru upprunaleg heimkynni Sama austur við Úralfjöll, en sumir fornleifafræðingar telja að þeir hafi búið í öllu Finnlandi fyrir um 2000 ár- um, jafnvel suður um miðjan Noreg og Svíþjóð. E F T I R S Ö LVA S V E I N S S O N

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.