Tíminn Sunnudagsblað - 29.08.1965, Qupperneq 15

Þegar steinkista Páis biskups fannst í Skálholtsgarði sumarið 1954.
Ljósmynd: Guðni Þórðarson.
hér og þar. Þetta eru gamlar gos-
stöðvar, og úr þessum gígum er tal-
ið, að runnið hafi hraun það, sem
hvarvetna er undir grassverðinum í
neðanverðu Grímsnesi. Tjamarhólar
eru á hægri hönd, þegar ekið er
austur, og þar er Kerið, sprengigíg-
ur með vatni á botni, náttúruundur
steinsnar frá einum aðalþjóðvegi
landsins. Ofar eru hinir litríku Seyð-
ishólar, og hefur vegurinn lengi leg-
ið um skarð milli hólanna, og var
fyrst nú fyrir skömmu,. að nýr og
beinni vegur var gerður sunnan
þeirra. Heitir Kerhóll sunnan við
skarðið. Rís sá hóll ríflega hundrað
metra yfir jafnsléttu, ,og er niður í
hann mjög djúp gígskál. Neðan úr
henni sést ekkert nema upp á heið-
an himininn.
Þegar kemur upp fyrir Seyðishóla,
er Grímsnesið ein flatneskja upp til
Laugardals og Biskupstungna, og verð
ur ekki sagt, að þar sé nokkur mis-
hæð, sem nefnandi er, að Mosfelli
undanskildu. Og allt þetta land sam-
felld gróðurbreiða, svo að tæpast sér
á melkoll.
Það er skjótfarið upp að Mosfelli.
Undir því er samnefndur bær, kirkju-
staður sveitarinnar og prestsetur.
Mosfell er meðal þeirra bæja í land-
inu, er eiga sér lengsta sögu.Hér
settist Ketilbjöm gamli landnáms-
maður að og var ekki horleggjun-
unum. Hann bauð sonum sínum að
slá silfri þvertréð í hofinu. En lík-
lega hefur hann verið orðinn harla
gamall, þegar honum hugkvæmdist
þetta, og sonum hans leizt ekki á
þvílíkt bruðl. Þeir vildu svipta hann
fjárráðum, er nú myndi kallað, en
gamli maðurinn ók þá silfri sínu upp
á fjallið á uxasleðum og kom því þar
fyrir. Frá þessum manni voru komn-
ir hinir fyrstu Skálholtsbiskupar.
Margir hafa síðan setið á Mosfeili,
sem ekki voru neinir hversdagsmenn.
Þar var fyrir aldamótin síðustu séra
Stefán sterki Stephensen, sonarsonur
Stefáns amtmanns á Hvítárvöllum.
Sumir hafa nefnt hann síðasta forn-
manninn. Hann var meira en þrjár
álnir á hæð og þrekinn að sama
skapi, holdugur mjög á efri árum og
afarmenni að burðum. Nýjabrumið
var honum lítt að skapi. Embættis-
bróðir hans, séra Jens Pálsson á
Þingvöllum, bauð sig fram til þings
á níunda tug síðustu aldar og mælti
í framboðsræðu sinni fast með vega-
bótum og brúargerðum í héraðinu.
Þá var séra Stefáni nóg boðið. Hann
varaði sýslunga sína við að kjósa
þennan loflkastalamann, sem hvergi
kæmi við jörðina og myndi setja
landið á hausinn. Kosningar fóru að
vilja séra Stefáns, og þegar ráðizt
var í vegabætur í Svínahrauni litlu
siðar og hafðar uppi ráðagerðir um
austurveg, skrifuðu þingmenn Árnes-
inga landshöfðingjanum til þess að
vara við flaninu. Samt kom brúin á
Ölfusá 1891, Þjórsá 1894 og Sogið
1905. En Sogsbrúin gerði séra Stefáni,
að sögn, svo gramt í geði, að hann
vildi ekki nota brúna og hugðist fyrst
í stað kalla ferju frá Alviðru eins
og siður hafði verið.
Þegar bændafundu-rinn frægi var
haldinn í Reykjavík sumarið 1905,
veittu margir at-hygli rum einum
miklum og mjög við aldur, er sló
taktinn með óbirktum birkirafti, er
íslendingabragur Jóns Ólafssonar var
sunginn á Lækjartorgi. Það var séra
Stefán Stephensen, sem kominn var
til höfuðstaðarins með þennan tón-
sprota úr Laugardalsskógum. Mun
Reykvíkingum sjaldan hafa orðið star
sýnn-a á söngstjóra í annan tíma.
Austan undir Mosfelli er Sel. Þar
er nú húsfreyja þýzk barónsdóttir,
lesin í bókmenntum og vei að sér
um íslenzkt mál, þótt hún kæmi hing-
að til lands fullvaxta kona. En það
er svo sem ekki í fyrsta skipti, að
fólk af tignum stigum hefur búsetu
í Grímsnesi. Ketilbjörn gamli var
dóttursonu-r Hákonar jarls Grjótgarðs
sonar, og Grímur sá, sem sveitin
dregur nafn af, átti að konu ekkju
Ásbjarnar jarls skerjabiesa. En svo
var hann að konunni kominn, að
hann drap jarlinn á Suðureyjum og
lagði hana síða-n í sæng hjá sér. Sjálf-
ur féll Grímur fyrir vopnum manns,
sem ágirntist hluta af löndum hans
í Grím-snesi.
Brúin á Brúará er nokkurn veginn
bein-t niður undan Seli. Þa-r reynir
mjög á hæfileika þeirra m-anna, sem
stýra stórum bifreið-um, því að ekki
má þverhönd mun-a, að þeim verði
komið þar yfir. Það er ekki nema
örlitlar ýkjur, þót-t sa-gt sé, að þetta
sé því líkast, þegar skúffu er rennt
í eldspýtn-astokk.
Spóastaðir í Biskupstungum eru
rétt neðari við brún-a. Þar var eitt
hinna gömlu, grónu menningarheim-
ila í sveitum þessa lands. Á þessum
slóðum verður mörgum íitið niður
til Brúarár. I-Iér gerðist sem sé einn
þeirra atburð-a, sem hvert manns-
barn kann nokkur skil á — næsta
fátíður og ekki beint snyrtilegur:
Hér var Jóni biskupi Gerrekssyni
drekkt í poka árið 1433 eftir þriggja
ára setu í Skálholtsstóli. Óvirðulegri
dauðda-ga var tæpast unnt að velja
honum, og gerðist þetta þó á þeim
tíma, er vald kirkjunnar yfir hugum
manna var mjög ríkt, kirkjugrið
flestum lög, og hin mesta lotning
borin fyrir helgum dómum. Eigi að
síður tóku þeir Þorvarður Loftsson
og Teitur ríki og menn hans biskup
alskrýddan fyrir alta-rinu og drógu
hann út. En menn voru ófyrirláts-
samir í þá daga, er í ha-rðbakkann
sló, og eriendis voru þess mörg dæmi,
að þjóðhöfðingjar víluðu ekki fyrir
sér að gera kirkjuhöfðingjana höfð-
in-u styttri, ef þei-r þóttust geta
styrkt vald sitt með því. Ekki sparaði
T ! M I N N — SUNNUDAGSBLAÐ
783