Tíminn Sunnudagsblað - 13.11.1966, Qupperneq 4

SÍÐARI HLUTI: Bókasafnið og fyrstu aldir íslenzkrar prentlistar.
Þorst«inn hafði síðasta orðið i
fyrra hluta viðtalsins, og orðið var
„dauður“. Að orðinu sögðu ríkti trega
blandin þögn í stofunni, unz Þor-
steinn spurði hljóðiátlega:
— Eigum við ekki að fá okkur
kaffisopa?
Spurningu hans var svarað játandi,
og síðan fyrra hluta lauk, höfum við
því sötrað kaffi, brutt meðlæti og
rætt um sköpun heimsins, dulræna
skynjun og annað líf. Því miður gefst
ekki rúm hér í blaðinu til að birta
niðurstöðu kaffispjallsins, en víkið
að slíku síðar, — ef til viil í forsælu
sígrænna trjánna í himnaríki. .
Er hinzti dropi úr hitakönnu hafði
vætt kverkar mínar römmu bragði
þótti mér mál til komið að hefja
að nýju bókatal og innti eftir elzta
grip safnsins.
Þorsteinn leggur frá sér blámynzU
aðan bolla.
— Það mundi vera Guðbrands
biWían, sem ég keypti á uppboðinu
hjá Sigurði Benediktssyni nú í haust.
Þetta er fyrsta fi'umeintakið, sem ég
á af þeirri merku bók.
— En bíblían, sem þú keyptir a
tvær krónur?
— Hún var þvíliki slitur, að ég get
tæpast talið hana með, og raunar
gaf ég hana frá mér eins og ég sagði
þér.
Hann brosir.
— En ég á ljósprentun af Guð
brandsbíblíu, já og ljósprentanir af
eldri bókum, en biblían er sem sagt
eizti gripur safnsins, frá 1584.
— Og hún er dýrmætust allra bóka,
prentaðra á íslandi?
— Já, þetta var geysimikið aírek
í bókagerð á þessum tíma. Prentsmiðj
an á Hólum var jú ekki stór og
fremur illa tækjum búin, ef treysta
má ummælum þeirra, er hana litu
augum. Útgáfan er fyrst og fremst
ávöxtur elju og dugnaðar þeirra
manna, sem unnu í prentsmiðjunni,
svo pg hefur Guðbrandur sjálfur lagt
mikið að mörkum til útgáfunnar, að
auki sem hann þýddi meginhluta
gamla testamentisins sjálfur.
— Gætirðu ekki sagt svolítið frá
fyrstu öldum bókagerðar og bókaút-
gáfu hér á íslandi, Þorsteinn. Það
gæti orðið lesendum til skilningsauka
á verðmætum safnsins.
— Jaih, ég veit nú ekki. . .
— Þú hlýtur að þekkja þetta
manna bezt.
Hann hagræðir sér í stóinuih.
ég þekki þetta betur en einhver
annar.
— Ja, þú veizt þó alltént eittbvað.
Láttu það korna.
— Ef þú vilt, þá get ég drepið á
heiztu atriði prentsögunnar hérna á
íslandi. En eins og ég segi, þá hef
ég enga sérfræðingsnafnbót í þess-
um fræðum. Aðrir menn gætu rakið
hana miklu réttar og ýtarlegar fyrir
þig-
— Við látum þá bara falla í
gleymsku og dá.
— Þú segir það. Jæja.
Hann þagnar brot stundar.
— Nú. —Jón Arason biskup er
taiinn hafa fengið fyrsta prentverk-
ið hingað til landsins. Að vísu er
forsagan nokkuð óljós og heimild-
um ber ekki saman, en flestir fræöi-
menn hafa komið sér saman um það,
að Ari, sonur biskups, hafi komið
með prentverkið út hingað vorið
fimmtán hundruð og þrjátíu, og var
prentverkið sett niður að Hólum.
Sem prentara réð Jón biskup nafna
sinn Matthíasson, prest úr Svíþjóð,
Jón „svenska" sem kallaður var. Það
var algengt á sextándu öld, að mennt-
aðir menn lærðu prentiðn.
Prentsmiðjan var að Hólum næstu
fimm árin, að því er talið er, og lét
Jón biskup prenta nokkrar bækur,
en af útgáfubókum hans er ekkert til
nú í dag, utan tvö blöð í konungs-
bókhlöðunni í Stokkhólmi. Þessi tvö
blöð eru úr Breviaríum Holense, sem
gefið er út fimmtán hundruð þrjátíu
og fjögur eða fimm. Einnig er vissa
fyrir, að Jón biskup gaf úr Fjora
guðspjallamenn, því að Torfi Jónsson,
prestur í Gaulverjabæ, bróðursonur
Brynjólfs biskups Sveinssonar, segir
þessa bók hafa veríð lagða í kistu
Brynjóifs ásamt Nýja testamenti og
Davíðssaltara. Hann segir orðrét: í
líkræðu, að þar hafi verið lögð þessi
bók, „sem Jón gamli biskup á Hól-
um lét útleggja og þrykkja, sem
hans formáli úlvísar, ef þar af finnst
nokkurt exemplar.“ Svo að þú sérð,
að þessi bók var strax þá orðin sjald-
séður gripur.
Aðrar bækur, sem Jón lét prenta,
þekkjum við ekki.
Fyrrnefndur Jón „svenski“ varð
svo prestur að Breiðabólsstað í Vestur-
hópi áríð fimmtán hundruð þrjátíu
og fimm og hefur þá líklega tekið
prentsmiðjuna með sér og sett hana
niður á Breiðabólsstað. Heldur hefur
þó verið dauft yfir prentuninni þar
á staðnum, en prentverkið lifnar svo
á ný árið fimmtán hundruð fimmtíu
og níu. Sonur Jóns, Jón að nafni,
hafði þá numið töluvert í prentlist
inni af föður sínum og veitti honum
aðstoð við prentun bóka. Nefnt ár,
það ér fimmtíu og níu, lætur Ólafur
biskup Halldórsson, eftirmaður Jóns
Arasonar, prenta á Breiðabólsstað,
fyrstu bók, sem prentuð er á íslandi
og nú þekkist en það er „Passio, það
er píning vors herra Jesu Ohristi í
sex predikanir útskipt af Antonio Cor
vino “ Þessi bók er til vanheil í há-
skólasafni í Kaupmannahöfn. f
Konunglegu bókhlöðunni { Kaup-
mannahöfn er einnig til eintak af
annarri bók, prentaðri á Breiðahóls
stað af síra Jóni MattJhíassyni, en það
er ,Guðspjallabók Ólafs biskups,“
prentun lokið áríð fimmtán
hundruð sextíu og tvö. Ég
á Ijósprent af þessum bókum. Vit-
að er einnig, að á Breiðabólstað hafi
— Ja, það er með öllu óvast, að
„glöggur á
bókaramennt “
Dagstund með Þorsteini M. Jónssyni, bóka
útgefanda og skólastjóra frá Akureyri
964
TlMINN - SUNNUDAGSBLAÐ