Lesbók Morgunblaðsins - 20.09.2003, Side 11

Lesbók Morgunblaðsins - 20.09.2003, Side 11
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ˜ MENNING/LISTIR 20. SEPTEMBER 2003 11 á Hólum og á Höfða haustið 1431. Þeir gætu líka hafa flúið í kirkjuna á Höfða undan mönn- um Hannesar Pálssonar árið 1420. Niðurstaðan er sú að meint illvirki á Mann- skaðahóli 1431 séu ekki aðeins hugarburður seinni tíma manna. Þjóðsagan á sér stoð í veru- leikanum. Þar gætir rakalausra fullyrðinga og sagan hefur í tímans rás tekið mið af síðari tíma þekkingu, fimbulfambi og draumum. Það er eðli slíkra sagna. Þótt Mannskapshóll hafi orðið Mannskaðahóll af völdum munnmæla, eru munnmælin sprottin af atburðum sem áttu sér stað í nágrenni við bæinn. Að samband sé milli kvittunarbréfs Jóns Craxtons, Vopna- dóms Magnúsar prúða og atburðanna á Mel- horni er mjög hæpið. Líklegra er að samband sé milli Vopnadóms Magnúsar og ávirðinga Hannesar Pálsonar á hendur Englendingum, þ. e. atburða sem gerðust árið 1420, einmitt á Höfðaströnd. Þó eru tengsl þeirra atburða við beinafundinn ósönnuð. Fimmtánda öldin var öld sveina og ófriðar, en heimildir rýrar. Lík- lega hafa fleiri aftökur orðið á öldinni en þær sem hér var rætt um, án þess að rata í ritheim- ildir þess tíma. Aftökurnar á Melhorninu hafa þó verið stórtíðindi á Höfðaströnd og efni í munnmælasögur þegar frá leið. Heimildir: Annálar 1400–1800. 1. bindi. Reykjavík 1922–1927. Arnór Sigurjónsson: Ásverjasaga. Reykjavík 1967. Axel Þorsteinsson: „Þjóðsagan um Mannskaðahól“. Skagfirðingabók. Rit Sögufélags Skagfirðinga. 21. árgang- ur. Reykjavík 1992. Björn Þorsteinsson: „Sendiferðir og hirðstjórn Hann- esar Pálssonar og skýrsla hans 1425.“ Skírnir. Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags. 127. árgangur. Reykjavík 1953. Carus-Wilson, E. M.: Medieval Merchant Venturers. Collected Studies. London 1967. Íslenskt fornbréfasafn, sem hefir inni að halda bréf og gjörninga, dóma og máldaga, og aðrar skrár, er snerta Ís- land eða íslenska menn. 4. bindi 1265–1449. Kaupmanna- höfn 1897. Jón Þorkelsson: Saga Magnúsar prúða. Kaupmanna- höfn 1895. Kristján Eldjárn og Jón Steffensen: „Ræningjadysjar og Englendingabein.“ Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1959. [Reykjavík 1959]. SKAÐAHÓLI NN 1952 Morgunblaðið/Björn Björnsson Höfundur er áhugamaður um sagnfræði og vinnur hjá Staðlaráði Íslands. Af hverju er hringnum skipt í 360 gráður? SVAR: Babýloníumenn, sem bjuggu í fyrnd- inni þar sem nú er Írak en áður hét Mesópó- tamía, notuðu töluna 60 sem grunnmæliein- ingu. Talan 60 var einnig grunntala í talnaritunarkerfi þeirra. Þess sér stað í tíma- mælingum enn í dag þar sem klukkustundinni er skipt í 60 mínútur og mínútunni í 60 sek- úndur. En hvers vegna var talan 60 notuð sem grunntala? Það er ekki vitað með vissu en talið líklegt að ástæðan sé hve margar tölur ganga upp í 60. Tölurnar 2, 3 og 5 eru frumþættir hennar en auk þeirra ganga fjölmargar tölur upp í 60: 4, 6, 10, 12, 15, 20 og 30. Talan 60 er lægsta talan sem allar sex fyrstu tölur talna- kerfisins, 1-6, ganga upp í. Líklegt er að skipting hringsins í 360 gráður sé af sömu rótum runnin. Talan 360 er deil- anleg með sömu frumþáttum og 60. Hún hefur enn fleiri deilitölur, þar sem 360 = 3·32·5, svo að margvísleg skipting hringsins er möguleg þannig að gráðutala hvers hluta verði heil tala. Skipting hringsins í 360 gráður er hagnýtt í landmælingum þannig að miðbaug jarðar er skipt í 360 gráður. Hornrétt á hann eru dregn- ir lengdarbaugar sem mætast á norður- og suðurpól. Einnig eru dregnir breiddarbaugar, 90 gráður í norður og 90 gráður í suður. Þurfi að skipta hverri gráðu nánar, eins og nauðsyn- legt er í nákvæmum staðarákvörðunum, er henni skipt í 60 mínútur og mínútunni í 60 sek- úndur, á sama hátt og klukkustundinni. Í Mesópótamíu, landinu milli fljótanna Efr- at og Tígris, blómstraði háþróuð menning um 1700 f.Kr. Varðveist hafa hundruð leirtaflna með stærðfræðilegu efni. Tölur voru ritaðar með fleygtáknum þannig að talan 1 var rituð með lóðréttum fleyg en 10 með láréttum fleyg. Þannig hafa til dæmis fundist leirtöflur með 9- sinnum töflunni. Út frá þeirri töflu og öðrum með einföldum textum mátti sjá að talnaritun Babýloníumanna var í sætiskerfi þar sem grunntalan var 60, á sama hátt og grunntalan 10 sem við notum í dag. Kristín Bjarnadóttir, lektor við Kenn- araháskóla Íslands. Geta dýr skynjað jarðskjálfta áð- ur en þeir verða? SVAR: Fjölmörg dæmi eru þekkt um ein- kennilega hegðun dýra rétt fyrir jarðskjálfta. Í bænum Santa Cruz í Bandaríkjunum faldi heimilishundur sig undir rúmi sex klukku- stundum fyrir jarðskjálfta. Engin leið var að fá hann þaðan og eigandinn fullyrti að hund- urinn hefði aldrei áður hagað sér svona. Atferlisfræðingar hafa rannsakað hegðun dýra fyrir jarðskjálfta. Skömmu fyrir mikinn skjálfta í Armeníu í árslok 1988, sem varð tæp- lega 25 þúsund manns að bana, fóru ýmsar skepnur öðruvísi að en vanalega. Þær voru órólegar, vildu ekki éta fóður og leituðu burt af þeim stöðum sem þær voru vanar að halda sig á. Villt dýr hegðuðu sér einkennilega og virt- ust vera lítt mannafælin og sum beinlínis hændust að fólki. Mörg húsdýr sýndu hins vegar árásarhneigð. Hundar struku af bæjum eða geltu látlaust, hross rifu sig laus af stöll- um, fuglar hópuðust saman og flugu burt og búrfuglar trylltust og flugu á rimlana. Meira að segja fiskar í búrum hegðuðu sér ein- kennilega, sumir syntu niður á botn og héldu þar kyrru fyrir en aðrir reyndu að stökkva upp úr búrinu. Slöngur skriðu úr holum og fylgsn- um sínum. Jarðeðlisfræðingum er kunnugt um ýmsar breytingar sem verða í náttúrunni skömmu fyrir mikla jarðskjálfta, svo sem á loftþrýst- ingi, lofthita, framandi lofttegundum og raf- segulsviði í andrúmsloftinu (e. atmospheric electric field). Slíkt getur valdið hræðslu hjá dýrum. Margar dýrategundir hafa einskonar átta- vita í formi steindar í höfðinu. Steindin nefnist magnetít og gerir til dæmis farfuglum kleift að rata. Vegna breytinga á rafsegulsviði jarðar fyrir jarðskjálfta getur þessi áttaviti ruglast og það veldur ókyrrð hjá dýrunum. Fjölmarg- ar fuglategundir, hvalir og jafnvel skordýr eins og býflugur hafa slíkan áttavita í höfðinu. Önnur skýring á óróleika dýra fyrir jarð- skjálfta er sú að að dýrin skynji hátíðnihljóð vegna vaxandi spennu í jarðskorpunni skömmu fyrir jarðskjálfta. Menn greina ekki þessi hljóð en sum dýr gera það og virðast ókyrrast vegna óþægindanna sem hljóðin valda. Að lokum má benda á að vísindamenn nú- tímans virðast vera í þann veginn að finna ýmsa mælanlega fyrirboða um hamfarir eins og jarðskjálfta og eldgos. Vel er hugsanlegt að ýmis dýr finni þessa fyrirboða betur en menn og bregðist við samkvæmt því, áður en menn hafa orðið neins varir. Skýringar á þessu kunna sem sagt að vera á næsta leiti í fram- vindu vísindanna. Jón Már Halldórsson, líffræðingur. AF HVERJU ER HRINGNUM SKIPT Í 360 GRÁÐUR? Hvað er gen; af hverju hóstar maður; hvernig er jafnræðisreglan; voru víkingar einhvern tímann góðhjartaðir; hvers vegna er „svína-“ svona algengt örnefni á Íslandi og hvaða tilgangi þjónar eyrnamergur? Þessum spurningum og fjöl- mörgum öðrum hefur verið svarað að undanförnu á Vísindavefnum og hægt er að nálgast svörin á slóðinni www.visindavefur.hi.is. VÍSINDI Morgunblaðið/Kristján Skynja kýr jarðskjálfta áður en þeir verða? Við gluggann í grænleitu þorpi sem tekur lit af sígrænum grenitrjám í hlíðinni fyrir ofan bæinn bíður kona eftir manni Augu hennar hvarfla upp eftir fjallinu sem bíður með henni og svæfir hana á kvöldin þegar hann kemur ekki Ljósin í fjallinu senda silfraða birtu inn í gluggann grenitrén standa teinrétt á verðinum og þegar hann kemur yfir hæðina getur fjallið farið að sofa ANNA S. BJÖRNSDÓTTIR Höfundur er skáld. YFIR HÆÐINA

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.