NT - 29.12.1984, Blaðsíða 7

> CO * iaU i *►• J
I
i i V
■ Reagan og Gromyko í Hvíta húsinu.
Þórarinn Þórarinsson skrifar:
Verður allsherjar-
þingið 1984 eftir-
minnilegt í sögunni?
■ Á NÆSTA ári verða liðin
40 ár frá stofnun Sameinuðu
þjóðanna. Þess verður vafa-
lítið minnst á hátíðlegan
hátt. Stofnfundurinn var hald-
inn í San Francisco í apríl-júní
1945 og áttu 50 ríki þar full-
trúa. Póliand, sem átti rétt til
þátttöku, gat ekki tekið þátt í
ráðstefnunni vegna ágreinings
stórveldanna um hver væri þá
hin rétta stjórn landsins. Pessi
ágreiningur var leystur það
fljótlega, að Pólland gat undir-
ritað stofnsamninginn og telj-
ast því stofnendur samtakanna
51 ríki. Formlega tók sáttmál-
inn gildi 24. október 1945 og er
afmæli Sameinuðu þjóðanna
miðað við það.
Miklar vonir voru bundnar
við stofnun Sameinuðu þjóð-
anna, enda þótt svipuð tilraun
eftir fyrri heimsstyrjöldina
hefði mistekist. Pjóðabanda-
lagið, sem þá var stofnað, var
úr sögunni innan tveggja ára-
tuga. Sameinuðu þjóðirnar,
sem eru arftaki Þjóðabanda-
lagsins, eru því orðnar helm-
ingi eldri og þótt mörgum þyki,
að margt gangi þar hægt, eru
engin ellimerki sjáanleg. Enn
eru miklar vonir tengdar starfi
þeirra.
Feir, sem lýsa vonbrigðum
vegna seinagangsins hjá Sam-
einuðu þjóðunum, gera sér
ekki nægilega ljóst, að leiðin
til vænlegs árangurs er yfirleitt
ekki vörðuð skyndibreytingum
og skjótum stórkraftaverkum.
Hin farsæla leið er leið þróunar
og margra smákraftaverka,
eins og Pérez de Cuellar, fram-
kvæmdastjóri Sameinuðu
þjóðanna, komst nýlega að
orði. Pessi leið getur oft valdið
vonbrigðum og krefst þolin-
mæði og þrautseigju. Árangur-
inn getur hins vegar orðið
varanlegri, ef það tekst að ná
honum.
SÁ, sem þetta ritar, átti
um skeið sæti á nýloknu þingi
Sameinuðu þjóðanna, en einn-
I--------------------
ig á áttunda þinginu, sem háð
var 1954. Fljótt á litið, virðast
breytingarnar ekki hafa orðið
miklar. Mörg sömu málin og
rædd voru fyrir 30 árum eru
enn á dagskrá, og hefur aðeins
þokað lítillega áleiðis. Málæði
á fundum hefur heldur aukist,
en þó ekki í samræmi við það,
að 1954 voru þátttökuríkin
ekki nema 60, en eru 159 nú.
Skriffinnskan hefur aukist
meira, alls konar greinargerð-
um fjölgað og tillagnagerð
margfaldast. Þannig lágu fyrir
þinginu nú 50-60 tillögur um
afvopnunarmál eða jafnvel
fleiri og sumar næstum sam-
hljóða. Svipað gilti um efna-
hagsmálin og þá aðallega sam-
skiptin milli norðurs og suðurs.
Margar af þeim ályktunum,
sem voru gerðar, eiga ekki
annað eftir en að fara í rusla-
körfuna og gleymast. Aðrar
munu hins vegar hafa varan-
legt gildi, eins og ályktanirnar
um frystingu kjarnavopna.
Óeitanlega vakti það athygli
hversu miklu minna fjölmiðlar
fylgjast með störfum allsherj-
arþingsins nú en fyrir 30 árum.
Pá voru í flestum dagblöðum
New Yorkborgar fréttir af því,
sem hafði gerst á þinginu dag-
inn áður, ásamt spádómum
um hvernig helstu ágreinings-
málin yrðu afgreidd. ítarleg-
astar voru þessar fréttir í New
York Times. Þær þrjár vikur,
sem ég var á þinginu nú, minn-
ist ég ekki að hafa séð nema
tvær eða þrjár smáklausur í
New York Times, þar sem sagt
var frá störfum þingsins.
En þótt störf allsherjarþings
Sameinuðu þjóðanna veki
þannig miklu minni athygli en
áður, væri rangt að gera lítið
úr þeim árangri, sem hefur
náðst á þessum þrjátíu árum,
þótt oft hafi miðað hægt. Fyrir
30 árum var einna mest að gera
í fjórðu nefnd þingsins, sem
fjallar um nýlendumálin. Nú
má heita að fjórða nefnd sé
orðin verkefnalaus. Um helm-
ingur þeirra ríkja, sem nú eiga
aðild að Sameinuðu þjóðun-
um, voru nýlendur fyrir 30
árum. Vafalítið hafa umræð-
urnar á allsherjarþinginu og
ályktanirnar þar, flýtt fyrir
þessari þróun. Það hefursann-
ast hér eins og oftar, að drop-
inn holar steininn.
Svipað má segja um hafrétt-
armálin. Umræðurnar um þau
voru rétt að byrja á allsherjar-
þinginu fyrir 30 árum. Nú er
hafréttarsáttmálinn, sem hefur
þegar haft stórvægilegar breyt-
ingar í för með sér, kominn í
höfn.
Svipað má segja um ýmsa
sáttmála, sem snerta mannrétt-
indi og félagsmál, og eru út-
færsla á mannréttindayfirlýs-
ingu Sameinuðu þjóðanna, en
hún er ekki bindandi heldur
aðeins ráðgefandi fyrir þátt-
tökuþjóðirnar.
Ég efast ekki um, að mörg
þau málefni, sem voru til um-
ræðu á allsherjarþinginu nú og
hafa verið þar til umræðu
undanfarin ár, eiga eftir að
komast í höfn. En það getur
tekið sinn tíma og kostað mikla
þolinmæði og þrautseigju.
Þess vegna mega menn ekki
gefast upp þrátt fyrir löng og
oftast þrautleiðinleg ræðuhöld
og vaxandi ógrynni þingskjala
og greinargerða. Hitt er vissu-
lega til athugunar, hvort ekki
megi draga hér úr hjörleifsk-
unni eins og víðar.
ÞAÐ vakti ekki minnst at-
hygli mína á þinginu nú hversu
mikil hlutverkaskipti hafa orð-
ið hjá risaveldunum síðan
1954. Þá voru Sovétríkin mjög
einangruð á þinginu og Banda-
ríkin gátu stuðst við eindreginn
meirihluta í nær öllu málum.
Nú er þetta orðið öfugt. Að
nokkru leyti stafar þetta af
því, að nýju ríkin í Sameinuðu
þjóðunum hafa í ýmsum mál-
um önnur viðhorf en gömlu
ríkin, sem upphaflega mynduðu
kjarnann á allsherjarþinginu.
Þetta stafar ekki minnst af því,
að nýju ríkin eru nýsloppin
undan nýlenduokinu. Sovét-
ríkin hafa kunnað að hagnýta
sér þetta. Ástæðan er einnig
sú, að Bandaríkin hafa færst til
stuðnings við ýms yfi rgangsríki
eins og Suður-Afríku og f srael.
Hjá þeim, sem hafa farið með
umboð Bandaríkjanna á þingi
S.þ. síðustu árin, virðist líka
hafa ríkt sú árátta að einangra
Bandaríkin. í mörgum málum
hafa þau greitt ein atkvæði
gegn ýmsum ályktunum, þegar
önnur vestræn ríki hafa greitt
atkvæði með eða setið hjá.
Þetta mun eiga að sýna styrk-
leika og getur gert það hjá
hægri öflum í Bandaríkjunum.
Nokkur von er til þess, að
þetta geti breyst til batnaðar,
ef Reagan skiptir um aðalfull-
trúa hjá Sameinuðu þjóðun-
um; eins og nú er búist við.
Arið 1954 var kalda stríðið í
algleymingi og bar allsherjar-
þingið mjögsvip þess. Sá tími,
sem ég var á allsherjarþinginu
nú, bar friðvænlegri svip. Það
gat bent til þess að nokkur
spennuslökun gæti verið í
nánd, þótt of snemmt sé að
fullyrða það.
Állsherjarþingið nú minnti
mjög á það, sem gefur því í
raun mest gildi og mönnum
hefur sést yfirleitt yfir. í upp-
hafi þinganna mæta oftast
utanríkisráðherrar ríkjanna og
stundum æðstu menn þeirra,
eins og Reagan gerði nú. Þeir
fá þar möguleika til að ræðast
við að tjaldabaki. Reagan not-
aði tækifærið til að ræða deilu-
mál risaveldanna í mun vin-
samlegri tón en áður og í
kjölfar þess fylgdu viðræður
Shultz og Gromykos og heim-
boðið til Gromykos í Hvíta
húsið. í framhaldi af því var
ákveðinn fundur þeirra Grom-
ykos og Shultz, sem mun hald-
inn innan skamms. Ef til vill á
þetta eftir að gera allsherjar-
þingið 1984 eftirminnilegt í
sögunni.
Laugardagur 29. desember 1984 7
Málsvari frjálslyndis,
samvinnu og félagshyggju
Útgefandi: Nútíminn h.f.
Framkvæmdaslj.: Sigurður Skagfjörð Sigurðsson
Markaðsstj.: Haukur Haraldsson
Auglýsingastj.: Steingrímur Gíslason
Ritstj.: Magnús Ólafsson (ábm).
Innblaðsstj.: Oddur Ólafs'son
Tæknistj.: Gunnar Trausti Guðbjörnsson
Skrifstofur: Síðumúli 15, Reykjavík.
Sími: 686300. Auglýsingasími: 18300
Kvöldsímar: Áskrift og dreifing 686300, ritstjórn
686392 og 687695, íþróttir 686495, tæknideild
686538.
■ í 35 ár hefur ártalið 1984 vakið óhug í brjóstum manna
um allan hinn upplýsta heim, eða allt frá því að skáldsagan
erhefur þettaártal að titli kont út. Framtíðarsýn Georges
Orwells um alræðið og þá andlegu áþján sem það leggur á
fólk hefur staðið svo nærri í tímanum og nútímasögunni, að
sagan um alsjáandi Stóra bróður er ekki hrollvekjandi
heilaspuni heldur varnarorð manns sem hafði þekkingu og
innsýn til að skilja samhengi orsakar og afleiðingar.
Oft hefur veriö til þess vitnað að ýntis teikn sé á lofti um
að ríki Stóra bróður sé í nánd, ríki þar sem fylgst er með
hverjum manni í svefni og vöku. Maðurinn verður að lifa
samkvæmt gefinni formúlu og má ekki einu sinni hugsa nema
samkvæmt ákvöröunum hins alvitra og óskeikula Stóra
bróður.
En allar vangaveltur um kúgunarríkið eru óþarfar. Mikill
meirihluti mannkyns býr við pölitíska kúgun og ofríki manna
og ffokka sent télja sig óskeikula og eins og alvaldar fyrri alda
voru þess fullvissir að völd þeirra væru fengin frá guði eru
þeir hinir alvitru stjórnarherrar bundnir kennisetningum
falsspámanna, sem gefa þeim vald til að bæla niður hverja
frjálsa hugsun og athafnasemi allra þegna sinna.
Það eru ekki nema tiltölulega fá ríki í heiminum sem búa
við þingræðislegt lýðræði. Það er engin tilviljun að einmitt í
þeim ríkjuni eru framfarir mestar, velmegun almennust og
betur búið að þegnunum á allan máta en í einræðis- og
alræðisríkjunum þar sem kolgrimmir stjórnarherrar sitja yfir
hlut hvers manns og skipa, ráðskast og skammta til dýrðar
spámönnum og kennisetningum.
Það er ömurlegt til þess að hugsa að einræðis- og
alræðisstjórnum fer fjölgandi og von er að spurt sé, hvaða
þingræðisríki falli næst.
En hvernig er svo ástatt í lýðfrjálsum ríkjum á því herrans
ári 1984? Margir óttast að nokkuð óhóf sé á öllu frelsinu.
Ríkisstjórnir eru veikar og hafa margar hverjar satt best að
segja ekki bolmagn til að stjórna. Stjórnmálamenn sem sækja
vald sitt til kjósenda hrekjast fyrir þrýsihópum og alls kyns
kröfugerð og neyðast oft til þess að hafa eitthvað allt annað
en þjóðarheill að leiðarljósi við ákvarðanatökur.
Upplausn ríkir á mörgum sviðum. Einna alvarlegust er sú
gliðnun fjölskyldu og fjölskyldulífs, sem nú á sér stað.
Reynslan verður að leiða í Ijós hvernigþeimþjóðfélagsþeng-
um reiðir af sem hljóta allt sitt uppeldi á opinberum
stofnunum. Þær kynslóðir sem nú eru að vaxa úr grasi verða
öðruvísi en foreídrarnir, hljóta annað uppeldi og gera
öðruvísi kröfur til sjálfra sín og annarra.
Víða um lönd hrjáir atvinnuleysi heilar kynslóðir og láta
fylgikvillarnir ekki á sér standa.
En þrátt fyrir allt er það þingræðislega lýðræði sem kennt
er við Vesturlönd og byggist á mannhelgi kristninnar og rétti
einstaklinganna til að ráða hugsunum sínum og gjörðum, það
þjóðfélagsform sem best hefur reynst til að veita þegnunum
velsæld og væntanlega einnig lífshamingju.
Það er því til nokkurs að vinna að halda vöku sinni og
varast að ofgera lýðræðinu með óhóflegri kröfugerð eða láta
það lognast út af í upplausn og vesaldómi. Ótakmarkað frelsi
er ekki til, en það ber að varðveita það frjálsræði sem ríkir
meðal lýðræðisþjóðanna og það verður best gert með því að
einstaklingarnir átti sig á því að þeir eiga ekki aðeins kröfur
á hendur stjórnendum hverju sinni heldur eiga þeir líka
skyldum að gegna við samfélagið.
Árið 1984 er senn á enda runnið. Það hefur verið
íslendingum á margan hátt gott ár. Það er fimmta besta aflaár
sögunnar og þrátt fyrir margvíslegt tal um samdrátt og
efnahagsþrengingar var útflutningur í góðu meðallagi og
markaðir með besta móti. En kvart og kvein og bölsýni,
jafnvel í góðu árferði, er orðin þjóðarplága, sem til dæmis
stjórnmálamenn ættu að fara að venja sig af að upphefja.
Við fögnum nýju ári með því að komast í gamla
verðbólgufarið, sem þjóðin hefur væntanlega dug til að rífa
sig upp úr og takast á við ný vandamál af bjartsýni og umfram
allt af skynsemi.