Frjáls þjóð


Frjáls þjóð - 20.12.1955, Blaðsíða 7

Frjáls þjóð - 20.12.1955, Blaðsíða 7
Þriðjudaginn 20. desember 1955 FRJÁLS ÞJÓÐ Sfórflóð við Islandsstrendur Stórflóð, sem valdið hafa miklu tjóni, hafa oft orðið hér á landi, en einkum þó við suð- ur- og suðvesturströndina, þeg- ar saman hefur farið stór- straumsflóð og ofsaveður af suðri eða vestri. Eitt hið mesta flóð af þessu tagi, sem skýrar sagnir eru um, varð aðfaranótt 9. janúar 1799, er sjór gekk víða á land á strandlengj unni frá Þjórsá og vestur um, allt á Snæfeilsnes. Er flóð þetta ýmist kallað Stóraflóð eða Básenda- flóð, því að þá nótt brotnuðu , öll hús í verzlunarstaðnum áð Básendum í Stafneslandi á Mið- nesi, svo að verzlun lagðist þar niður upp úr því. í þessu ægilega flóði varð stórvægilegt tjón í mörgum vefzlunarstöðum, •— jarðir skemmdust, og sumar eyddust með öllu, bátar brotnuðu, kirkjur fuku, fénaður fórst, einkum kýr og hestar í verzl- unarstöðvunum við sjóinn, ein kona drukknaði, en sumt fólk- ið bjargaðist með næsta furðu- legum hætti. Háeyrarflóð. Síðan hefur ekkert sjávarflóð orðið, er jafnist á við þetta, en 2. janúar 1653 varð að kvöldlagi flóð, sem lítið gaf Stóraflóði eftir, Háeyrarflóð svokallað. Kvað mest að því á Eyrarbakka, í Selvogi og Grindavík. Á Eyr- arbakka gekk þetta flóð upp á Breiðumýri, braut víða hús, skemmdi hey, en nautpeningur og innihestar drukknuðu. Féll sjór í bæi, og sums staðar hírð- ist fólk á bitum eða á þekjum uppi og stóð svo af sér flóðið. 1 Einarshöfn drukknaði sjúkur maður, er eigi gat forðað sér. Dönsku búðirnar á Bakkanum löskuðust, og timburhús flaut upp á Breiðumýri. Urðu miklar skemmdir á vörum, skreið, smjöri og mjöli. Mest er tjónið •talið hafa orðið að Hrauni og Háeyri á Eyrarbakka, þar sem tók upp skemmu og bar upp á tjarnir, eh kistur og ýmiss varningur flaut langt upp í Flóa. Trjáviður barst allt upp að Flóagafli. yíkjum svo að Stóraflóði. Kaunmaðurinn að Básendum. Að Básendum á Miðnesi var í lok átjándu aldar kaupmaður danskur, sem hét Hinrik Han- sen, rúmlega fimmtugur að aldri. Hann hafði verið búðar- sveinn í Hólminum 1764, sextán ára gamall. Þar kynntist hann íslenzkri stúlku, sem hann kvæntist síðar, Sigríði yngri, dóttur Sigurðar Erlendssonar, meðhjálpara í Götuhúsum. Áttu þau. allmörg börn, serri sum urðu síðar kaupmenn ogverzl- unarstjórar í Reykjavík, nafn- kennt fólk. Hinrik Hansen varð síðar kaupmaður í Grindavík, eign- aðist hlut í Vopnaf jarðarverzl- un og tók loks við verzluninni að Básendum frá nýári 1788. Hann hafði hér vetursetu og endaði hér ævi sína, og er um hann sagt, að hann hafi verið einn hinn allra fyrsti af útlend- um kaupmönnum, sem samlög- uðust- Jpjóðkini, ¦ ef tir að einok- uninni var aflétt. Hann sigldi aldrei eftir þá atburði, sem hér verður lýst, enda andaðist hann í Keflavík „af tærandi sýki" haustið 1802 og var jarðsettur að Útskálum. Flóðið á Básendum. Hinn 8. janúar 1799 gekk Básendafólk til hvíldar að venju. Þar hagaði svo til, að kaupmaður sjálfur bjó í timb- urhúsi með. konu sinni, fjórum börnum, 7—16 ára, og einni ^? *fe? *fe^ ,«4? <s^ ^&? ^V ^y *«W ^J dauðans angist — konan, vinnukonan og þrír piltar, 13 —16 ára. Sjór er allt í kring og ber með sér trjávið, búshluti og brak úr húsum. En þrátt fyrir myrkur og sjógang nær allt fólkið fjósinu að lokum. Nú tekur þó ekki b.etra við. Eftir örskamma dvöl í fjósinu, brestur mæniás þess, og fólk- ið verður aftur að hrekjast út í brimsúg og myrkur. Nú er ekki um annað að gera en ná hlöðunni. En úr henni er þegar L^V péfgf 8áMn4akaup- Atafat ktiar^ í Ajéim •MZ: ¦&(&. ,y *¦. VJi. jS& ^í. $k. - ^,\ ?. -iÍ1-. -,!':- "¦:'. - ;¦:.-- -¦!'.-. -í^:. ' ^k- .'M' vinnukonu. í torfkofum þar skammt frá bjuggu kaup- mannahjúin þrjú, ásamt 78 ára gamalli konu, niðursetningi, Rannyeigu Þorgilsdóttur, er lengi hafði legið rúmföst. Önn- ur hús voru sölubúð, lýsisbúð, lifrarbræðsluhús, „vöruhúsið mikla", skemma, lítið vöruhús, fjós og hlaða. Loks átti kaup- maður þarna sex báta, stóra og smáa. Klukkan tvö þessa nótt verð- ur kaupmaður þess var, að veð- ur hefur mjög magnazt. Er komið fárviðri af suðvestri, og brakar í hverju tré í húsinu. Áður en langt um líður, fer hann að heyra dunur miklar og þung högg, líkt og veggbrjót sé beint að húsinu og undirstöðum þess. Svartamyrkur er úti, en kaup- maður hefur ekki í sér neina eiru í firnum þess, lýkur upp húsdyrum eldhúsmegin og hyggst skyggnastút. En þá brýzt sjórinn i fang honum. Sjóvarn- argarðurinn, sem hlaðinn var í hálfhring um húsin og verzlun- arsvæðið, er sýnilega brostinn og æðandi sjór um allt plássið. Sjórinn streymir inn í húsið og fyllir herbergin á skammri stundu, en fólkið flýr hálfnak- ið upp úr rúmunum á húsloft- ið. Úti er æðandi brim og rjúk- andi ofviðri, svo að ekki er hættandi á að fara út, meðan húsið stenzt þær hamfaiúr, sem nú ganga yfir, en þó er eins líklegt, að brimöldurnar brjóti húsið að grunni á hverri stundu. Nóttin líður. Fólkið bíður þess, sem verða vill, titrandiaf ótta. Sjórinn bylur látlaust. á húsinu, sem um síðir tekur að brotna og skekkjast. Þegar klukkan er um það bii sjö að morgni, treystir fólkið sér ekki til þess að hafast lengur við á loftinu, sem tekið er að riða í- skyggilega mikið. Kaupmaður brýtur því glugga á norðurhlið, og þar er skriðið út. Tekur hann Maríu litlu Lísebet, sem ekki er nema sjö ára, á handlegg sér og brýzt með hana yfir að f jós- inu, sem stóð litlu hærra. Hitt fólkið fylgir honum,:eftir í ¦ náttrhyrkrinu, yfifkömíð af\ brotinn annar gaflinn, og við hana hröngl af trjáviði, sem rekið hefur þangað. Enn kemst fólkið þó heilt á húfi í skjól, og nú er dvalizt í hlöðunni um hríð. Þar er ærið kalt, og hálf- nakið fólkið, hríðskelfur. Svo dynur yfir harður sviptivindur og hluti þaksins tætist af, en það.sem eftir er, blaktir eins og pappírsörk í storminum. Hér er ekki heldur iíft lengur. Nú er ekki um annað að velja en yfirgefa kaupstaðinn. Þau takast í hendur, leiðast, vazla áf ram, skríða, þegar stór- viðrið ætlar að feykja þeim um koll og slíta þau sundur. Þann- ig ná þau loks að Loddu, hjá- leigu rétt við Stafnes. Þá er að segja af hjúum kaupmannsins. Þeim vai'ð ekki svefnsamt fremur en öðrum þessa óskapanótt. Brátt varð þeim ljóst, hvað um var að vera, og var það ráð tekið að brjótast upp um kofaþekjuna og reyna síðan að forða sér. En Rannveig gamla Þorgilsdóttir var ekki vel búin til þessarar svaðilfarar — gamalmenni, sem legið hafði lengi í kör. Veðr- ið lamdi hana niðui', svo að hún drukknaði þar á plássinu. Um verzlunarstaðinn er það að segja, að þar stóð ekkert hús heilt uppi að þessari nóttu liðinni. Sumar byggingarnar sópuðust algerlega brott, aðr- ar rústir einar, allir bátarnir brotnuðu og sjóvarnargarður- inn gerféll, þótt hans sæist vottur á 184 faðma löngu svæði. Allt verzlunarsvæðið var þakið sandi, möl og grjóti, rústir hús- anna kafðar sandi og uppi á sundurtættu þaki eins hússins, fjórar álnir ofar grundvelli, hafði rekadrumbur orðið fast- ur. Þangað hafði brimið slöngv- að honum. Lengst hafði sjórinn gengið 164 faðma á land upp fyrir verzlunarstaðinn. Svo fer- legar voru hamfarir þessa nótt, að fólkið trúði því, að land- skjálfti hefði gengið yfir sam- fara flóðöldunni. Björgun Alexíusar á Sandhól. Austur á Eyrarbakka og Stokkseyri gekk sjór á land þessa nótt og olli miklu tjóni. Þar rann inn í marga bæi, og suma braut til grunna, en viði og húsgögn bar flóðið langt upp á mýrar. Víða flúði fólk heimili sín. Svonefnd Rauða- búð á Eyrarbakka hrundi og kotin Rifstokk hjá Óseyrarnesi og Salthól hjá Gamla-Hrauni tók af. Á Skúmsstöðum hrundi skemma, og tók flóðið allt, sem í henni var, og fannst aldrei neitt af því, nema brot úr pen- ingakistli langt uppi á mýri. Mörg skip brotnuðu, og hestar, sem í fjörunni gengu, fórust hópum saman. Stakkstæði öll umturnuðust, og skans, sem hlaðið var af stórum steinum, hvarf með öllu. Allur malar- kamburinn á Eyrarbakka lækk- aði til mikilla muna. Þegar þetta gerðist, átti Þur- íður Einarsdóttir, sem síðar var kölluð formaður, heima á æsku- heimili að Stéttum í Hrauns- hverfi. Þegar fólkið vaknaði við flóðið um nóttina, fór hún með Bjarna bróður sínum í hesthús- ið, náði út tveimur hestum, sem þar voru, og kom þeim upp á húsagarðinum. Björguðust þeir þar, því að bærinn stóðst flóð- ið, en hesthúsið hrundi. Magnús Bjarnason, bóndi á Stóra-Hrauni, þótti vinna af- reksverk þessa nótt. Er hann sá hverju' fara gerði, brauzt hann að Salthól og bjargaði þaðan fólkinu — öllum nema einum manni, sem lá í kör. I Forðum draumadis í jelli dansaði og hló og söng. Dvergur lék á hörpu i helli,- heillaði vœttir kvöldin lóng. Hljómuðu um heiðalandið, huldulögin undurolíð: „Aldrei minni gœfu grandið" glaður álfur söng í hlíð. Vœttagleðin vonaojarta vítt um hraun og mosa fló, lítið brot af landsins hjarta létt. i fellsins brjósti sló. Samt tókst íslands óhamingju] enn að liefta gleði og leik. —¦ (Sungið er þó pent i pyngju \ plokkarans, er landið sveik'J Hljóð er dís í dimmum helli, ] dvergur grœtur hörpu við.' Hrín nú sterkt á Staþafelii stöðugt bœnarmál um frið. Jón frá Pálmholti. Það var Alexíus gamli, er bú- ið hafði í Salthól í fjóra ára- tugi. Magnús vildi freista þess að hafa hann með sér heim að Hrauni, en karl vildi hvergi fara, hvað sem á dyndi •— kaus heldur að farast með kotinu, þar sem hann hafði alið ald- ur sinn. Bauð.hann fólki góðar nætur og hugðist bíða dauða síns. Árla að morgni var farið að vitja um karlinn ög kotið. Stóð þá aðeins uppibaðstofugaflinn, en undir því var rúm Alexíus- ar. Hafði hann ekki sakað í fárviðri og flóði, þótt kotið hryndi ofan af honum. Barnið í rjáfrinu. Ægir gerði víðar strandhögg þessa nótt. Neðsti bær á Skipa- skaga var í þann tíð svonefnd Breið. Þar bjó maður, sem hét Ari Teitsson, með konu sinni Ingibjörgu Jónsdóttur og þrem bórnum ungum og fleira heim- ilisfólki. Breiðin varð fljótlega fyrir barðinu á sjóganginum. Er fram Framh. á 8. gíðu. MALNING H.F. ^VWWWWUAJVWVVWWWWVWWVVVW»fWWWWWWUSfWW^«nrtVVUVWWWWUVWVVWVV^

x

Frjáls þjóð

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Frjáls þjóð
https://timarit.is/publication/311

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.