Frjáls þjóð


Frjáls þjóð - 05.12.1968, Blaðsíða 5

Frjáls þjóð - 05.12.1968, Blaðsíða 5
ORD í BELG Isl. orðtakasafn. Halldór Halldórsson samdi. I A-K Reykjavík 1968. Almenna bókafélagið viii + 338 bls. Próf. Halldór Halldórs- Son hefur nú sent frá sér fyrra bindi af lærðu riti um íslenzk orðtök, en hann hef ur lengi fengizt við rannsókn ir á þessu sviSi. Hann varSi^ Islenzk orðtök, doktorsrit sittum þetta efni, árið 1954. FjallaSi hann þar eingöngu um myndhverf orStök, en það eru orStök, sem orSið hafa fyrir merkingarbreyt- ingum. Breytingin þarf aS hafa átt sér stað af ásettu ráði og sambandið milli upp haflega merkingarmiSsins og þess núverandi þarf einn, ig að vera auðskiliS, t. d. klóra í bakkann. I þessari nýju bók eru tekin fleiri orStök en þau sem myndhverf eru, þó að mikill meiri hluti þeirra sé myndhverfur. Um hlutverk bókarinnar segir höfundur á þessa leiS: . . . ,,en hlutverk hennar er um fram allt aS vera upp- flettibók á sama hátt og sögulegar orSabækur, en vit anlega á takmarkaðra sviSi, þar sem hér er ekki um ein- stök orS fjallað, heldur ein- stök orSasambönd, svo nefnd orStök." (bls. v). Bókin er sett upp í sam- ræmi við hlutverk hennar, þannig að orStökunum er raðaS eftir aSalorSi orðtaks ins, sem er raSað í stafrófs- röS, eins og í orSabók væri aS ræða. Er þetta raunar sama aSferð og í fyrrnefndu doktorsriti, nema þar eru aSalorSin aSeins feitletruS í orðtakinu sjálfu, en ekki sett upp sem sérstök uppslátt arorð. Má þaS einu gilda. Annars fellur mér betur upp setningin í fyrra ritinu, og er þar þelzt aS finna aS í hinni nýju bók, hversu let- urgerðir fara illa saman. Er þar sérstaklega aS nefna há- stafaletur á skammstöfunum heimildarrita, sem skera ó- þægilega í augu og gera let- urflöt órólegan. Skammstaf- anir eru og margar óþægi- legar. Eins og áður er komiS ffam, hefur höfundur tekiS upp mikiS af orðtökum úr fyrra riti sínu, en víða virð- ist hann hafa stytt tilvitnanir og lagfært skýringar. Sýnist það vera til bóta. Einkum var rétt að stytta tilvitnanir, þar sem ekki er þörf á þeim svo ítarlegum hér sem í dokt orsritinu. Þeim sem í bók- inni flettir, mun yfirleitt nægja það; sem nú hefur veriS sett. Það er heldur fagnaðar- auki að þessu riti á hinum síðustu og verstu tímum blaðamennsku og fjölmiðl- unartækja. Þeir sem vinna viS þessar stofnanir hafa oft fengið orS fyrir flatneskju- legt mál og ambögulegt, og er þá ekki sízt þekkingar vant í meSferð fastra orSa- sambanda og þar meS orS- tækja. Vill oft brenna við, aS orðtökum sé ruglaS sam- an svo og aS þau séu rang- notuS, aS þau eigi ekki við þaS sem blaðamaSurinn hugsaði. Ætti þetta rit að geta komið í góðar þarfir nú, þeg ar veríð er að ræða um stofn un blaðamannaskóla, þar sem nær helmingur fræðsl- unnar á að vera meðferð móðurmálsins. Ætti útkoma þessa rits að vera fagnaðar- efni þeirra, sem við ritstörf fást, hverju nafni sem nefn ast, og svo auðvitað þeirra, sem yndi hafa af góðu máli og þeim efnum velta fyrir sér, þó ekki séu höfundar. Enn er aðeins komið út fyrra bindi, en von mun brátt á því seinna. Það mætti ekki dragast úr hömlu, þar sem engar heimilda- eða skamm- stafanaskrár fylgja hinu fyrra bindinu. Höfundur getur þess í for mála, að því sé æði oft rugl að saman, hvað sé málshátt ur og hvaS orðtak, og gerir hann stutta grein fyrir því atriði. Ef sagt er hóf er bezt í hverjum leik, er um máls hátt að ræða. Það skilst án samhengis. En ef sagt er Þar fór góður biti í hunds- kjafl, skilst það ekki nema í samhengi. ,,Menn verða að vita, hver góði bitinn er og hver hundskjafturinn er." Þetta ættí að vera til nokk urrar leiðbeiningar þeim, sem hafa velkzt í vafa um greininguna. i Höfundur tekur fram um skýringar á orðtökum, að þær séu aldrei öruggar, nema þau komi fyrir í eigin- legum merkingum og aðrar skýringar séu tilgátur mis- munandi sennilegar., Sjálf- sagt er að taka undir við þetta sjónarmið. Um mörg orðtakanna er það að segja, að þau virðast koma fyrir í elginlegum merkingum, en önnur gera það alls ekki. Eru því sumar skýringar í bókinni reistar á hugboði einu, og er líklegt að svo verSi áfram, þó aS skýring- um sé aukiS við. Hér verð- ur ekki fariS langt út í ein- stakar skýringar, en getiS fáeinna atriða, sem hugsan- lega væri hægt aS skýra á annan veg en gert er í bók- inni. Höfundur segir um orð- takiS: nú kemur annað hljóð í bjölluna, aS þaS sé sennilega sniðið eftir dönsku: pipen fár en anden lyd. Ekki finnst mér þaS þurfi aS vera. OrStakið gat hæglega komiS upp óháð því, t. d. þegar settir voru trékólfar í klukkur (bjöll- ur) um dymbildaga. Merking orStaksins gera e-ð í blóra við e-n er í mínu máli svolítiS önnur en HH nefnir. Ég skil þaS syo: ,,að gera e-ð í andstöSu við e-n", en ekki, að sök þurfi að falla á'annan við'það. Um orðtakiS aS færa út kvíarriar ..stækka fyrirtæki sitt, bæta viS það, sem ménn hafa umleikis" hefur höf. eftirfarandi skýringu: ,,Sennilega er líkingin runn- in frá færikvíum, en þær voru gerSar úr rimlagrind- um. Ef grindunum var fækk að, minnkuSu ,kvíarnar (þ. e. menn færðu saman kví- arnar), ef þeim var fjölg- aS, stækkuSu kvíarnar (þ. e. menn færðu út (sundur) kvíarnar)." Þessi skýring orkar þó tvímælis. Notkun færikvía var ekki fólgin í því að fækka eSa fjölga grindum, heldur í því aS færa þær þannig, aS þær gátu ýmist rúmað fátt fé eða margt, eftir því hvort horn- in, sem mynduðust við sam- setningar grindanna voru lát in vísa inn í kvíarnar eða út úr þeim. Orðtakið eftir dúk og disk finnst mér ekki merkja ,,þeg ar e-ð (það sem um er rætt) er afstaSið". heldur aðeins ,,seint og um síðir". ekki bundið við ákveðinn tíma. Um orðtakið að hafa hendur í hári e-s sýnist mér ekki nauðsynlegt að benda til erlendra fyrirmynda. Sá sem hefur reynt að ná stygg um hesti; þykist góður, þeg ar hann hefur haft hendur í hári hans. Um harðan hárborða seg ir höf., að þar muni átt viS borða (band) úr hári, t. d. hrosshári, og líkingin, aS ein hver megi búast viS hörð- um hárborða sem refsingu, sé sennilega dregin af fleng ingu. Ekki er óhugsandi að átt sé við borða um hár. Það eru hæg heimatökin og afbrigðið e-ð er ekkert heimatak er ekki auðvelt að skýra ráunverulega. Hvað er heimtak. Vel mætti vera átt við landeignir, slægj ur eða beitilönd, sem liggja nærri bæ, jafnvel gripi eða eigur. I Grágás er haft orðið tak um eignir manna, t. d.: ,,hann skal færa tak sitt ok hey af landi því, er hann bjó á" (Cleasby). Má og hafa í huga orðið ítak, eign arrétt (eða afnotarétt) í landi annars. Gæti verið, aS heimatak væri andstæða þess? Sbr. og orStakiS e-ð er hægt í högum, þ. e. auðvelt. Eitt orðtak nefnir höf. m. a., sem mér er ókunnugt og er víst fremur sjaldgæft. Það er: styttist á e-m hemp- an í merk. ,,e-r verður fyrir skakkaföllum, lækkar í á- liti". Það er kunnugt frá 20. öld í þessu samhengi: Skyldi hafa stytzt á honum hemp- an, þó hann gengist við þess um krökkum. Höf. segir upp runa óvísan. Mér kemur í hug, að hér sé að baki efni Skikkjurímna eða Möttuls- sögu, um möttulinn, sem sýndi „með svo ferlegum haetti, aS þannig mundi hann styttast, aS hann birti með hverjum hætti, hver hafSi syndgazt". Hér hefur veriS drepiS á nokkur atriSi, sem stanzaS hefur verið viS viS fljót- lega flettingu bókarinnar. Þó að finna megi að einstök um skýringum, ætla ég aS yfirleitt sé fariS svo nærri sanni sem auðiS verSur. Þetta safnrit m'un koma ýms um aS góSu gagni. Þar er ekki komiSaS tómum kof- unum. VerSur vonandi fram hald á þessum flokki bóka- félagsins, sem kennir sig við „íslenzk þjóðfræði", hvaS svo sem í því heiti felst. Svavar Sigmundsson. Drykkjuskapur algengasta orsök vandræðaheimila Það er áhyggjuefni allra góðra manna hve ýmiss kon ar afbrot og önnur hegðun- arvandkvæði aukast hér hjá börnum og unglingum. Hið sama gildir um vandræða- heimilin svokölluðu, þar sem börn og unglingar verða oft að gjalda nautna- sýki foreldra sinna. Á þess- um vandamálum er reynt að taka í þeim tilgangi að bjarga þeim einstaklingum, sem <á glapstigum eru, og forða hinum frá skakkaföll- um vegna ömurlegra heimil- isástæðna. Af hálfu hins op- inbera vinna m. a. barna- verndarnefndirnar að þessu starfi. Blaðinu hefur borizt skýrsla ftá Barnaverndar- nefnd' Reykjavíkurborgar fyrir árið 1967, sem við viljum vekja athygli iesenda blaðsins á í trausti þess, að þeir hugleiSi þessi mál — því aS þessi málefni varða alla, ábyrgðiri hvílir á þeim — og hvort að þeir geti ekki gert sitt til að betri ár- angur náist í því starfi að koma í veg fyrir að börn lendi í slíkum vandræðum sem hér um ræðir og hjálpa hinum. Að sjálfsögðu eru vissir þættir þessara mála þess eðlis, að fyrst og fremst sérhæft fólk þarf að fjalla um þau, en hinu má þó ekki gleyma, aS almenn- ingur getur hvatt til þess að betur sé búiS aS þessu starfi á allan hátt, 650 böra. I skýrslu barnaverndar- nefndar kemur fram, aS nefndin hefur haft afskipti ' af málum 650 barna á árinu 1967 og er það 44 börnum fleiri en árið áður. I þess- um hópi voru 279 á aldrin- um 7—16 ára, 231 piltur og 48' stúlkur, sem höfðu framiS 464 afbrot, en hliS- stæðar tölur fyrir 1966 voru 324. Mest var þetta hnupl, þjófnaður og innbrot eSa 234 sh'k tilfelli, 223 frömdu piltar en 1 1 þeirra stúlkur. Þá koma skemmdir og spell, 62 tilfelli,' flakk og útivist 86 tilfelli, 46 snerti pilta en 40 þeirra stúlkur. Er þessi flokkur langtíðastur hjá stúlkunum, eins og sjá má á tölunum. Ölvunarbrot voru 43 talsins og snertu 1 8 slikra brota 36 pilta, sem voru 16 ára gamlir, og í 4 Framhald á bls. 7 FrJSs p%68 — Fúnmtudagur 5. desember 1968

x

Frjáls þjóð

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Frjáls þjóð
https://timarit.is/publication/311

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.