Tíminn - 16.11.1971, Blaðsíða 7

Tíminn - 16.11.1971, Blaðsíða 7
ffXDJUDAGUR 16. nóvember 1971 frMINN 19 og tyrknesMr, gengu um garða. En um aldamótin 1500 kom fil valda í íran ætt Safavída, fyrsta ^jóðhöfð- ingjaættru af írönskuik. stofni er ríkti yfir landinu öllu frá því Sassanída leið. Tímabil Safavída er sá hluti íranskrar sögu, sem sanntrúaðir múham eBskir Persar líta til með mestu stoltL Þá reis vegur persneskrar menningar í gervi múhamea'skunnar hvað hæst fram tíl daga núverandi drottn Safavídar Af konungum af ætt Safa- vída var Sja Abbas hinn mikli (1588—1628) merkastur, og er englnn Mnna ótal einvalda franskrar sögu í meiri hávegum hafður af landsmönnum en hann, nema þá ef vera skyldu þeir Kýros og Daríos. Þegar hann kom til ríkis átti að vísu svo að heita að Persar hefðu af höndum sér rekið þau slund urmenni tyrknesk er þá höfðu verið yfirbjóðendur þeirra og aðallandplága um skeið, en tyrknesk ríM og tyrkneskir þjóðflokkar voru eftir sem áð- ur aðalóvinir þeirra og enn Mnir skæðustu. f vestri var soldánsdæmi Ósmana á hátindi veldis síns, hafandi teMð upp Mð forna hlutverk Býsans sem aðalkeppinautur Persaveldis í Vestur-Asíu, og í austri Úsbek- ar, sem þá voru orðnir öflug- asta fólk í Túrkestan, eða á því svæði sem nú er sovézka Mið-Asía; Krepptu þeit fólsku lega að Persum um þessar mundir. Sja Abbas gerði sér ljóst að til þess að geta staðizt óþjóðum þessum snúning varð hann að hafa á að sMpa hús- bóndahollum og velvígum her, og í stað þess að treysta eink- nm á ótryggt útboð ættbálka- höfðingja kom hann sér upp fastaher að fyrirmynd Ósmana og Evrópumanna. Fékk Sja Abbas til herforingja frá Bv- rópu að þjálfa þetta lið sitt. Árangurinn lét ekM lengi á sér standa: Sja Abbas hlóð háa valköstu af Úsbekum og tók Mesópótamíu og Kúrdistan af Miklagarðssoldáni, þótt ekki yrðu þeir landvinningar til langframa. Hann hrakti Portú- gala frá Hormús við Persafló- ann, þar sem þeir höfðu komið sér upp virM og verzlunarstöð, og var sú tilraun fyrst af hálfu Vestur-Evrópumanna til valda í fran. Hann vann og suður- hluta Afganistans af indverska stórmógúlnum. Friðsamleg af- rek Sja Abbasar voru ekki síðri. Hann gerði Isfahan að höíuðborg ríMsins og ein- hverjum vænsta stað í heimi í þeirri tíð. Hann bætti mjög samgöngur í ríki sínu og lét byggja meðfram vegum gististaði fyrir lesta- menn. Hann stóð fyrir miklum áveituframkvæmdum og hafði jafnvel í huga að flytja fjall til að geta leitt vatn úr stöðu- vatni einu til nágrennis höfuð- borgarinnar, en þær fram- kvæmdir reyndust af tækni- ¦ístæðum óframkvæmanlegar þar til á sjötta áratug þessarar aldar. Hann réði til sín evrópska og kínverska lista- menn til að kenna Persum sína i tækni í myndlist. Að vísu hafði hann sína galla, réð þannig af dögum meðal ann°.Tra elzta son sinn út af einhverjiiin smá munum, en miðað við samtíma- menn hans renissansprinsana í Evrópu má kalla hann sann- an dyggðadreng. Enn þann dag í dag er Isfahan fyrst og fremst það sem hann gerði hana að, en hún er nú ein af þremur mestu borgum landsins (hinar eru Teheran og Tabris) og má kallast háborg íslamsks arM- teMúrs. Eftirmenn Sja Abbasar voru engir garpar, á við hann og úr- kynjuðust skjótt; undirþjóðir Persa tpku að rísa gegn þeim og neyttu þess að hönd sjasins var ekki jafn örugg og fyrr. í upp- hafi átjándu aldar var aftur svo komið, að Persar höfðu engan frið hjá sér fyrir óvin- um innan ríkis og utan. Skæð- astir þessa uppreisnarfólks reyndust Afganar, sem voru Súnnítar og hötuðust þeir sér- staklega við stjórnina í Isfa- han, sem hallaðist að kreddu Sjííta. Þeir gersigruðu Persa í mikilli orrustu skammt frá Isfahan, tóku borgina, stálu þar öllu steini léttara og drápu mikinn hluta borgarbúa. Á, er- lendum vettvangi máttu Persar nú auk Tyrkjaveldis Ósmana etja kappi við nýtt stórveldi í norðurvegi: Rússland Péturs mikla, sem sótti ótæpilega fram í Kákasus. Þá kom til skjalanna fræk- inn stigamannaforingi er Nadír Kúli hét, af Afsjar-ættbálkn- um, sem er tyrkneskur að upp- runa. Hann reif smámsaman til sín öll völd í ríkinu, ger- sigraði Afgana, gerðist sjálfur sja 1736 og lýsti því yfir að ætt Safavída hefði að eilífu fyrirgert rétti sfnum til krún- unnar. Höfuð f hallarhliði Átjánda öldin var Persum ógóður tími, og er mál sagn- fræðinga að aldrei f sögu þeirra hafi almennir borgarar landsins haft meiri möguleika á að verða augnstungnir, tungutogaðir, geltir eða lemstr aðir á einhvern annan hátt, en á þeim árum. Þeir prísuðu sig sæla sem nutu þeirra forrétt- inda að verða drepnir vafn- ingalaust. Nadír var stórsnjall he'rmað- ur og raunar síðasti meirihátt- ar herforingi sem Persar hafa átt. Fyrirrennarar hans hörðu lörigum átt í þrætum við stór- mógúlana indversku út af Afganistan og fleiri spildum, og til að gera upp þá reikn- inga í eitt skipti fyrir öll réð- ist Nadfr inn í Indland, tók DelM, strádrap borgarbúa og tók með sér heim allt nýtilegt, sem hann mátti með komast. Frægast af þeim ránsfeng var Páfuglahásætið svokallaða, sem er einn kunnustur dýr- gripur í heimi og mesta hefðar tákn persnesks keisaradóms. En Nadír var fáviti í stjórn- málum og eftir að hann var myrtur 1747 magnaðist óöldin í ríkinu um allan helming. Næstu áratugina börðust um völdin þar ýmsir aðilar, og voru þeirra helztir Kadjarar, tyrkneskur þjóðflokkur er bjó í Masendaran við Kaspíhaf, og kúrdnesk höfðingjaætt, Sand að nafni, er ríkti suður í Farsi, á slóðum Fom-Persa. Æðsti höfðingi Kadjara var maður að nafni Aga Múhameð, hið mesta fól og þrjótur. Á unga aldri höfðu einhverjir Múhameð Resa í Páfuglahástætinu, esm Nadir Sia rændi af stórrnógúlnum í Delhl og er nú verSmaetasti gripur írönsku krúnuwnar. óvinir hans gert það af skömm sinni að vana hann, en ekM reyndist honum það nein geð- bót. Hann náði fyrst völdum í norðurhluta írans og herjaði síðan af miMUi grimmd á. Sandættina, sem ríkti í suðri. Hann tók höndum Lútfali Kan, höfðingja þeirrar ættar, lét af- lífa hanu að undangengnum mátulegum pyndingum og síð- an grafa höfuð hans í hliðinu að aðseturshöll sinni í Teheran. Lútfali hafði um hríð varizt í borginni Kerman í miðbluta landsins, og var sá staður þá eiiin þeirra blómlegustu í iand inu. Þegar Aga Múhameð tók Kerman, taldi han borgarbúura mátulega refsað fyrir stuðning inn við Lútfali með því að stinga augun úr ekki nema tuttugu þúsundum þeirra. Lét Aga Múhameð hershöfðingja sína, þá er framfylgdu skipun- inni, vita að ef vantaði svo mikið sem eitt auga uppá, yrðu þeir að fylla töluna með sínnm eigin glyrnum. Eftir allt sam- an tókst Aga Múhameð að afla sér frægðar sem alversti óþokki og níðingur, sem yfir Persum hefur ríkt, og þurfti til þess alls ekM svo lítinn at hafnamann. En ekM verður því neitað að skepnan hafði húmor á sinn hátt Hann hafði til dærais fyrir vana að tilkýnna þeim mönnum, sem hann hafði fast- ráðið að láta; drepa, það nokkru fyrirfram, og hefur líklega aldrei ætlað þeim þá smámuna semi að taka svoleiðis veruiega illa upp. Þannig fór hann að við tvo lífverði sína, sem hann hafði gerzt leiður á, en þeir voru meiri fautar en hann hafði reiknað með og drápu hann hið snarasta. Aga Múhameð var orðinn að mestu einráður í landinu 1794, einmitt þegar franska stjórr;ar- byltinguna var f fullum gangi, og ætt hans sat að völdum allt fram á þessa öld. Sú fiölskyida gerði Teheran að höfuðborg, mest fyrir það, að stuðnings- menn hennar bjuggu þar í nærsveitum. Keisarar af þeirri ætt voru flestir aumingjar en ilgjarnir þeir er betur máttu, þröngsýnir, ágjarnir og aftur- haldssamir, og má að miklu leyti skrifa á þeirra reikning að á nítjándu öldinni fór Pers- um frekar aftur en fram, ein- mitt þegar uppgangur Vestur- landa var sem mestur. Hug- myndaáhrif þaðan urðu til þess, að Kadjörunum var steypt endanlega af stóli 1925, Svokölluð „hátíðahðld aldarinnar" fóru ný- lega fram í Persepólis, í minningu þess að tvð þúsund og fimm hundruð ár eru liðin frá því að Kýros konungur stofnaði stórveldi Persa og Meda. Af því tilefni hefur Dagur Þorleifsson, blaðamaður, skrifað fyrir Tímann tvær grein- ar um fran og sðgu þess, og birtist hér sú síðari, en hin fyrri var birt í blaðinu 2. nóvember s.l. Dagur hefur ferðazt til íran tvívegis og meðal annars heimsótt Persepólis, hinn forna þjjóðar- helgidóm írana. og mátti kalla það mikla land- hreinsun. Resa Sja Þá settist í keisarastól dug- mikill herfórir.gi að nafni Resa Kan, sem síðan var þekktur undir nafninu Resa Sja. Marg- víslegar sögusagnir ganga um uppruna hans, eins og v».""ta mátti með svo sagnelskri þjóð sem Persum; þannig segja sum ir, að hann hafi verið útlenzk- ur að uppruna, helzt Kúrdi eða jafnvel rússneskur kósakki, en hitt mun sanni nær að hann hafi verið af ættum kotbænda úr byggðunum norður við Kaspíhaf. Hann bjó yfir gífur- legum þrótti, andlegum sem llkamlegum, og lagði metnað sinn í að hefj'a fran uppúr þvf díki forpokaðrar múhameðskr- ar miðaldamennsku, sem það hafði sokkið dýpst í á dðgum Kadjara, og gera Persa að nýju menn með mönnum, það er að segja Evrópumönnum. Hann kom óneitanlega talsverðu til leiðar í þá átt, þótt við ramm- an reip væri að draga, einkum brezka auðhringa, sem lagj höfðu undir sig mestu auðlind landsins þar sem olían var, og innlent afturhald með klerka múhameðskunnar f farar- broddi. Á þeim hafði Resa Sja alveg sérstakt ógeð, og sýndi þeim slíkan fjandskap að telja mátti verulega dirfsku í landi, þar sem almenningur var iafn sýktur af trúarofstæki og fran þá var. S^em lögð honum í munn er stakan kunna: „Kirkjunnar sveit er Merkar heita kæfir og eitrar sálarfrið; andleg geit og guðspjallakeita gjörvallt eitrar mannfólkið". Resa Sja gekk svo langt í fjandskap sínum við múham- eðskuna að hann hlóð undlr Saraþústrutrú, en slíkrar náðar höfðu játendur hinna eiginlegu trúarbragða Persa ekM notið frá því veldi Sassanída hrundi. Raunar voru þá ekki eftir í fran nema fáar tugþúsundir manna, sem Saraþústrá trúðu. ÖÚu skæðara Resa Sja varð brezka olíuvaldið, svosem vænta mátti. Það fékk sína átyllu f síðari heimsstyrjöld- inni, þegar Resa Sja reyndist Bretum og Rússum ekki svo þjónustusamur í glfraunni við Þjóðverja, sem ætlazt var tii af honum. Brezkar og sovézkar hersveitir réðust inn í fran; Resa Sja varð að láta af völd- um og dó í útlegð. Endur- reisnarstarfi hans lauk þó ekki, og má að miklu leyti þakka það syni hans og eftirmanni, núverandi keisara Múhameð Resa. Velgerðamaður Aría Þjóðhöfðingi þessi (fastur ávarpstitill hans er Sjaansja Arýameher, sem útleggst kon- ungur konunganna og velgerða maður Aría) er meðal þeirra umdeildari í heiminum, en að öllu samanlógðu verður varla annað fullyrt en að hann beri af flestum öðrum landsstiórn- endum Asíu sem gull af eiri. Undir haris stjórn hafa fram- farir í algengasta sMlningi orðs ins orðið gífurlegar f íran; þeg ar farið er þangað frá Afgan- istan eða Pakistan, virðist Fram tiaid á bte. 17

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.