Tíminn - 21.05.1978, Blaðsíða 12

12
Sunnudagur 21. mai 1978
Vandaðar vélar
borga
sig
e bezt
LOFT
KÆLDU
dráttarvélamar
Með eða ón framdrifa
Fullnægja ströngustu kröfum

Hagsýnir bændur velja
sér hagkvæmar vélar, þeir
velja
DEUTZ dráttarvélar við sitt hæfi
ÓSKAVÉL ÍSLENZKA BÓNDANS
HFHAMAR
VeLADEILD SlMI 2 21-23
TRYGGVAGOTU REYKJAVIK
Félagsstarf
dðaábocgjam
Yfirlits- og sölusýning
Eins og undanfarin ár, verður efnt til yfir-
lits- og sölusýningar á þeim fjölbreyttu
munum, sem unnir hafa verið i félags-
starfi eldri borgara á s.l. starfsvetri að
Norðurbrún 1 og Hallveigarstöðum.
Sýning verður haldin að Norðurbrún 1,
dagana 27. og 28. mai og er opin frá klukk-
an 13.00-18.00 báða dagana.
Enginn aðgangseyrir.
Félagsmálastofnun
Reykjavikurborgar.
S»«
«•« A
yv
Utboð
Hitaveita Akureyrar óskar eftir tilboðum i
lagningu dreifikerfis Hitaveitu Akureyr-
ar, 6. áfanga.
Útboðsgögn verða afhent á skrifstofu
Hitaveitu Akureyrar, Hafnarstræti 88 b,
Akureyri frá og með þriðjudeginum 16.
mai 1978, gegn 30 þús. kr. skilatryggingu.
Tilboð verða opnuð á skrifstofu Akureyr-
arbæjar Geislagötu 9, Akureyri, föstu-
daginn 26. mai 1978, kl. 11 f.h.
Hitaveita Akureyrar

Frá
hj átrú
til
vísinda
George J. Houser:
SAGA HESTALÆKNINGA A
ÍSLANDI. 359 bls.
Prentverk Odds Björnssonar
h.f., Akureyri 1977.
Þaðlá að, að það yrði útlending
ur, sem tæki sérfyrir hendur að
skrifa bók um sögu hestalækn-
inga á íslandi. Það var lika út-
lendingur sem fann hjá sér köll-
un til þess að bjarga gamla, is-
lenzka fjárhundakyninu og
hreinrækta það á erlendri
grund, þegar það var að þvi
komið að deyja út i höndum
sjálfra okkar.
Sumt i hegðun okkar er
óneitanlega dáh'tið skrýtið. öld-
um saman höfum við keppzt viö
að rekja ættir okkar til Noregs-
konunga, og við höfum lært
ókjörin öll af sögum um kónga
og keisara, ránsmenn og ribb-
alda út um allan heim. En á
meðan viðlögðum ómælt kapp á
slika hluti, var hitt ekki fátitt,
aðmenn ynnu allt ævistarf sitt I
pámunda við skepnur, — sem
fjármenn og bændur, — án þess
að eignast nokkru sinni hest,
sem hægt var að riöa þrauta-
laust, eða hund, sem hægt var
að senda eftir kind, hvað sem á
lá. Enda eru íslendingar vist
eina þjóðin I veröldinni, sem
hefur stundað sauðfjárrækt I
þúsund ár, og rúmlega þó, en
hefur þó aldrei haft rænu á þvi
að rækta fjárhunda sfna með
kynbótum og öðrum þeim að-
ferðum, sem flestar menningar-
þjóðir þekkja, — og hafa lært
fyrir löngu.
Og nú stöndum við sem sagt
frammi fyrir þvi, öðru sinni á
tiltölulega fáum árum, að út-
lendur maður sýnir af sér það
framtak að vinna verk, sem
óneitanlega hefði staðið nær
okkur sjálfum að framkvæma.
Slikt er auðvitað lofsvert i sjálfu
sér, þótt það sé okkur ekki með
öllu kinnroðalaust.
Hitt er svo aftur allt önnur
hlið á málinu, hvilik sú bók er,
sem hér hefur verið skrifuð. Um
það er erfitt að dæma fyrir leik-
mann, — og það i blaðagrein,
sem skrifuð er á hraðfleygri
stund, einsogannað blaðaefni. I
raun réttri er það verkefni fyrir
dýralækni, en ekki blaðamann,
að skrifa grein um slika bók.
Hins er þó ekki að dyljast, að
margt i bók George J. Houser er
þess háttar, að hverjum sæmi-
legum greindum leikmanni er
vorkunnarlaust að skilja. Bókin
er langt frá þvi að vera tóm
beinhörð lsdcnisfræði, enda ekki
þessaðvænta. Sá,sem tekur sér
fyrir hendur að skrifa bók um
það, hvernig Islendingar hafa
reynt að lækna hesta sina og
forða þeim frá sjúkdómum á
umliðnum öldum, hlýtur fyrr en
varir að vera farinn að skrifa
um þjóðtrú — og hjátrú. Og það
er einmitt þetta, sem hér hefur
gerzt: Bókin Saga hestalækn-
inga á íslandier mikii nárna af
fróðleik um alls kyns þjóðtrú,
sem — eins og að likum lætur
— er oft skemmtiieg, en I öðrum
tilvikum hlaðin slikum óhugn-
aði, að lesandann hryllir við.
George J. Houser
Houserbindursig ekki eingöngu
við ísland, heldur rekur marg-
vislegar aðferðir, sem beitt var
við hestalækningar á hinum
Norðurlöndunum, og það verður
að segjast, að þar hefur hjátrúin
og fáfræðin verið hálfu meiri en
hér, svo að hlutur frænda vorra
verður að öllu saman lögðu
verri en okkar. t
Hér skulu nefnd dæmi um
„læknisráð” við einum sjúk-
dómi, þvagteppu. Houser hefur
það eftir Klausturpóstinum árið
1826, hvernig bezt sé að lækna
þennan sjúkdóm: „Afhérfáan-
legum ráðum er það hægast að
skvetta fullrifötu af köldu vatni
á búk hests eða maga neðan til
og yfir lendar hans. Sé steinsápu
moli: hér um 3 lóð, uppleystur i
volgu vatni og þessu svo hellt
ofan I hest, hjálpar það oft”.
(Bls. 107-108).
En i Danmörku tiðkaðist fyrr-
um að gefa hestum sem höfðu
þvagteppu inn: ..... engifer,
mannasaur, hland, fúl egg,
geitalifur, sildarroð, sildarsvil,
bjórgall, sauðatað, sápu,
kaninupung, krit, brennistein,
brennivin, öl, blástein, kvika-
silfur, og seyði, sem búin voru
til úr ýmiss konar jurtum...” „1
Noregi var gefið inn mulið
gler”. (Bls. 110).
Svo mörg eru þau orð, og má
vera, að sumum þykir lesturinn
ófagur. Hins má einnig geta, að
samkvæmt bók Housers virðist
það hafa verið mun fátiðara hér
á landi en á hinum Norðurlönd-
unum að beita galdrakukli til
þessaðlæknasjúk hross. Og: „A
17. öld hefur úið og grúið af
galdratrúnni á íslandi, en af
rannsóknum Ölafs Daviðsábnar
að dæma mun aðeins örfáum Is-
lendingum hafa dottið I hug að
kennanágrönnum sinum um að
hafa sýkt eða drepið hesta með
göldrum, eins og titt var annars
staðar á Norðurlöndum jafnvel
á 19. öld”. (Bls. 310).
En fleira getur amað að hest-
um en líkamlegir sjúkdómar, og
slys. Einn kaflinn i þeirri bók,
sem hér er til umræðu, fjallar
um leiðindi og strok i hestum.
Þar segir Houser meðal annars,
að s autjan af heimildarmönnum
sinum segist hafa komizt að
raun um, „að löngun til að
strjúka hverfur, undir eins og
aðkeyptur hestur og heimahest-
ur verða samrýndir. Arnes-
ingur, f. 1908, segist hafa heyrt
getið um, að stroksamur hestur
hafi verið bundinn við annan
heimavanan, en veit ekkí,
hversu langt loandið hefur verið
milli þeirra (Þ 2606). Algengt
var aðsamsvita aðkeyptan hest
og heimahest, þ.e.að brúka þá
saman til vinnu og leggja sama
reiðver á þá til skiptis og jafnvel
sama beizli við þá. En Dala-
maður, f. 1895, og Skagfirð-
ingur, f. 1898, héldu þvi fram, að
allra bezta ráðið væri að láta
hinn aðkeypta hest ganga með
nýköstuðum merum i þeim til-
gangi, að hann yrði elskur að
folöldunum. (Þ 2572 og 2334).
Þannig tala sannir hesta-
vinir”. (Bls. 262 og 263).
Þessar linur gat undirritaður
ekki stillt sig um að endur-
prenta. Við, sem höfum frá
barnæskualizt upp með hestum
og hestavinum, vitum vel, að
sem betur fer byggjast sam-
skipti þeirra oftast á gagn-
kvæmri vináttu, sem er báðum
til sóma, hestinum og eiganda
hans. (Hestar eru nefnilega eins
og menn aðþvileyti að þeir eiga
misjafnlega auðvelt meðað afla
sér vina. Hjá báðum fer þetta
mest eftir gáfum og geðslagi).
Saga hestalækninga á tslandi
er mikil bók, 359 blaðsiður að
lengd, eins og áður segir, og i
allstóru broti. Höfundur leitar
viða fanga, bæði á íslandi og i
öðrum löndum, og birtir að
bókarlokum heimildaskrá, skrá
um atriðisorð og skrá um
mannanöfn, sem koma fyrir i
bókinni. Ég sakna þess, að i
skránni um prentaðar heimildir
skuli hvorki vera að finna bók-
ina Horfnir góðhestar né bókina
Samskipti manns og hests, —og
að i skrá um mannanöfn skuli
hvorki koma fyrir nafn Ásgeirs
Jónssonar frá Gottorp, sem
skrifaði tvær framan taldar
bækur, né heldur nafn Öjarna
Jóhannessonar,
(„Hesta-Bjarna”), sem tvi-
málalaust var einhver snjallasti
tamningamaður og hesta-sál-
fræðingur, (ef ég má nota slikt
orð), sem nokkru sinni hefur
verið uppi i þessu landi. Vel má
vera, að þessar bækur, sem hér
voru nefndar, búi ekki beinlinis
yfir vitneskju um hestalækning-
ar, en þegar ég las kaflann, þar
sem Houser fjallar um „hjart-
veiki” i hestum, þ.e. fælni,
styggð oil, þá fannst mér, að
velhefði farið á þvi að birta þar
hina bráðsnjöllu sögu um
„Hesta-Bjarna”, þegar hann
eyddi nær heilum degi til þess
að hjálpa átta tamningafolum
við að sigrast á skyndilegum
ótta sem hafði gripið þá. En
þessiógleymanlega frásögn er I
fyrra bindi bókarinnar Horfnir
góðhestar, bls.225, og hún er
endurprentuð i bókinni Sam-
skipti manns og hests, bls .58-59.
Háskóli Islands hefur nú sæmt
George J. Houser doktorsnafn-
bót fyrir þessa bók hans. Hann
sagði sjálfur i blaðaviðtali 6.
april siðast liðinn, að Island
væri eina landið i heiminum,
þar sem bændur læsu doktors-
ritgerðir. Trúlega er þaðrétt, og
hitt er að minnsta kosti vist, að
Islendingar hafa löngum talið
sig bókhneigða,oggera svo enn.
En hvað sem öllum bollalegg-
ingum um það lfður, þá má telja
nokkurn veginn vist, að islenzk-
ur almenningur, — og þar á
meðal bændur — muni fyrst og
fremst hænast að þessari bók
vegna þess mikla þjóðlega fróð-
leiks sem hún flytur. —VS