Tíminn - 31.05.1978, Blaðsíða 11

Miövikudagur 31. mai 1978
n
Atferli
frummanna
í nýju ljósi
A örfáaum árum hefur þekk-
ing mannsins á sjálfum sér auk-
izt gifurlega. Fyrir tuttugu ár-
um var talið, að elztu minjar
manna væru tæpast meira en
milljóna ára gamlar. Með
fyrstu meiri háttar minjum um
menn, sem Louis Leakey og
kona hans fundu 1958 kom i ljós,
að maðurinn sem tegund var
langtum eldri en bein Java-
mannsins og Pekingmannsins
bentu til. Beinafundir i Olduvai-
gljúfrinu hafa aukið svo mjög
við þekkingu á þróun mannsins
að alla þróunarsöguna verður
að skrifa upp á nýtt. Jafnframt
þessu hafa ekki siður merkilegir
forndýrafundir leitt i ljós, að
þróun apa og manna á sér sögu,
sem einungis verður rakin i tug-
um milljóna ára. Elztu leifar
manna, sem fundizt hafa til
þessa eru um fjögurra milljón
ára gamlar. Að visu eru hinir
elztu menn tæpast svo langt
komnir á þróunarbrautinni sem
menn þeir sem kenndir eru við
Java og Peking.
Án þess að ræða um margvis-
legar hugmyndir um þróun
manna frá hinum sameiginlega
forföður hans og mannapanna,
langar mig til að segja frá hug-
myndum um verkaskiptingu
meðal frummanna, hugmynd-
um, sem styðjast við fornleifa-
fundi i Austur-Afriku.
I aprilhefti bandariska tima-
ritsins Scientific American er
grein eftir mannfræðinginn
Glynn Isaac. Hann hefur unnið
að uppgreftri i Afriku um nokk-
urt skeið og einkum rannsakað
samfélagsskipan og lifnaðar-
hætti frummanna. Hann telur
það einkenni á manninum, sem
slik verkfæri. Einnig fannst
þarna stór steinn, sem minni
steinarnir höfðu verið höggnir
úr. Augljóst var, að þessi steinn
hafði verið fluttur á þann stað,
sem hann fannst. Þarna hafa
þvi verið að verki verur, sem
bjuggu til verkfæri og undir-
bjuggu verkfæragerð með þvi
að sækja sér hráefni langar leið-
ir.
Siðan hafa fundizt þarna bein
margra dýrategunda og hjá
þeim steinaxir. Dýrin virðast
hafa verið felld á þessum stað
og menn siðan skorið þau
sundur með steinverkfærum.
Hvað segir þetta um atferli
manna eða mannlikra tegunda
fyrir hálfri annarri milljón ára?
Það liggur i augum uppi að
þarna hafa verið á ferðinni
menn, amk. eru þær verur, sem
skorið hafa flóðhesta og antilóp-
ur langtum skyldari mönnum
nútimans en nokkurri apateg-
und. Þeir hafa haft talsverða
verkaskiptingu, verið kjötætur
og sennilega talað. Þeir hafa
sameinast um meiriháttar við-
fangsefni eins og veiðar, búið
sér til verkfæri og lagt á ráöin
um aðgerðir til að afla matar
Þeir hafa þó tæplega ráðið yfir
þeirri tækni og flóknu sam-
félagsskipan sem einkennir is-
aldarmennina. Það sem þó ger-
ir þessa fornleifafundi svo at-
hyglisverða er, að þær sanna að
milljónir ára eru liðnar siðan
maðurinn fór að nýta náttúruna
betur en aðrar dýrategundir.
Hann er bæði jurtaæta og kjöt-
æta, og hann lætur sér ekki fyrir
brjósti brenna að ráðast gegn
stærstu skepnum og fella þær.
Með þessu hefur hann náð
undirtökunum i keppninni um
lifsgæðin. Engin önnur tegund
getur nýtt náttúruna á sama
hátt og maðurinn. Honum fer
þvi að fjölga meir en öðrum teg-
undum, og hann hefur að mati
Isaacs tekið miklum likamleg-
Sjimpansamóðirin gefur
afkvæmi sinu laufblað, sem
hún er aðtyggja. Hún er ekk-
ert hrifin af að láta öðrum i
té það, sem fjölskyldunni
einni er ætlað. Sjimpansar
eru alætur, eins og inenn, en
þó er jurtafæðan langtum
mikilvægari fyrir þá en kjöt-
meti.
m
Kjötneyzlan hefur auðveld-
að manninum samkeppnina
við aðrar tegundir. Ef til vill
hefur það endanlega skilið
milli hans og apanna. Mar-
vin Harris gengur enn lengra
þegarhann heldur þvi fram,
að yfirstéttin hafi eflzt og
þroskazt á því að eta þræla
og hertekna menn, og þannig
fengið dýrmæt eggjahvitu-
efni.
tegund, að hann skiptir bráð
sinni með nágrönnum sinum og
öðrum, sem nálægir eru þegar
hann annaðhvort fellir dýr eða
kemur að þvi dauðu. Þetta er
merkilegur eiginleiki og hans
verður ekki vart hjá öðrum dýr-
um en sjimpansanum. Flest
önnur dýr helga sér og afkvæm-
um sinum bráðina og stugga
öðrum burt. Maðurinn virðist á
hinn bóginn telja það eðlilegt að
allir þeir, sem viðstaddir eru
njóti góðs af veiðinni. Þetta er
atferli, sem kemur sér ákaflega
vel fyrir tegundina þar eð á
þann hátt nýtist matur vel og
gagnkvæm aðstoð eflir hana i
samkeppni við aðrar dýrateg-
undir.
Arið 1969 fann Richard
Leakey, sonur Mary og Louis
Leaky hálfrar annarrar milljón
,ára gamlar leifar flóðhests
skammt frá Turkána-vatni I
Kenya. Það, sem athyglisvert
var við þessi flóðhestabein, var
að þarna voru lika tilhöggvin
steinverkfæri, sem trúlega hafa
verið notuð til að skera kjötið af
beinum dýrsins. Þarna voru 119
<--------------------m. '
Eitthvað þessu Ukt var
umhverfið, sem segir frá i
greininni um veiðar og tæki
frummanna við Tur-
kana-vatnið. Zebra-hestar,
naut, nokkrar antilóputeg-
undir og bavianar reika um
grassvæði með skógarlund-
um nálægt vatnsbólunum.
Þarna hafa frummenn fellt
dýr og skorið þau sundur
með fyrstu verkfærunum,
sem ménn bjuggu til. Gras-
sléttan, savanna,
heit-tempraðabeltisins skóp
manninum örlög. Þar þróað-
ist hann i átt til þeirrar
félagsveru sem gerði honunt
fært að verða fremstur
meðai dýrategunda heims.
um breytingum við að taka upp
fjölbreyttara mataræði en aörar
skyldar tegundir. Aö hans dómi
var „maðurinn” i Austur-
Afriku, sem uppi var fyrir 1-2
milljónum ára tegund á leiðinni
að verða raunverulegur maður.
Samfélagsskipan þeirra og
samvinna gerði I senn að þjálfa
tjáningarmöguleika þeirra og
vikka það svæði náttúrunnar,
sem þeir gátu lifað á.
H.Ó.
Þannig var hauskúpa
„mannsins” sem veiddi flóð-
hestana við Turkana-vatnið
fyrir nær tveimur milljónum
ára. Hann var ekki ennþá
orðinn „homosapiens”, hinn
vitiborni maður, nútima-
maðurinn, en hann var á
góðum vegi nteð að tileinka
sér flest þaö, sem nútima-
maðurinn hefur á valdi sínu:
tæknikunnáttu, tungumál,
óhlutbundna hugsun. Haus-
kúpa þessi fannst i Kenya og
kallast ,,1470” kúpan.
Mannát og matarleysi
Bandariski mannfræðingur-
inn, Marvin Harris hefur ný-
verið gefið út bók um upphaf
siðmenningar. Nefnist hún
Mannætur og konungar
(Cannibals and Kings).
Þar
segir Harris frá hugmyndum
sínum um hvað mestu hafi vald-
ið um þróun manns og sam-
félags. Hann er marxistl og rek-
ur þróun menningar til sifellt
betri nýtingar náttúrugæða,
sem maðurinn er knúinn til
vegna fólksfjölgunar og harðn-
andi samkeppni.
Harris telur, að þróun fjöl-
skyldunnar, eignaréttarins,
pólitiskrar hagfræði og trúar-
hugmynda, þarmeð taldar regl-
ur um mataræði og bann við
neyzlu tiltekinn< dýra og
plantna, sé óskiljanleg nema út
frá athugun á mannfjölgun,
harðnandi samkeppni og rán-
yrkju.
Harris segir, að veiðimenn og
safnarar hafi lifað góðu lifi af
þvi, að þeir héldu fólksfjölgun I
skefjum, einkum þó með þvi að
bera út nýfædd börn. Flestar
jarðyrkjuþjóðir hafi hins vegar
alla tið átt i mestu vandræöum
með að hafa i sig og á.
Þá kemur
hann með þá kenningu, að
mannát hafi viðgengizt þar sem
yfirstétt hafi bætt sér upp skort
á eggjahvítuefni með þvi að éta
þræla og fanga. Mannát eigi sér
þvi félagslegar ástæður og
manneldislegar.
Ekki eru mannfræðingar á
einu máli um þessar kenningar
Marvin Harris og álita, að
mannát sé I eöli sinu trúarlegt,
en geti einnig stungið upp koll-
inum, þar sem mikil neyð rikir.
Þá setur hann fram nýstárlega
kenningu um heilaga kvöldmál-
tið og menningarlegar forsend-
ur hennar. Segir hann, að kvöld-
máltiðin sé þannig til komin, að
yfirstéttin hafi gefið undirstétt-
unum næringarlaust brauð og
drykk I staðinn fyrir þá eggja-
hvituauguðu fæðu, sem auö-
menn allra tima hafi neytt.
Kvöldmáltiðin er þvi ekkert
annað en blekking, — verið er aö
telja fólki trú um, aö verið sé að
gefa þvi mat og að þessi matur
sé hollur og góður. Harris segir,
að meðal höfðingja hafi viða
verið siður að gefa þjónum og
þrælum örlitinn matarbita af
krásunum til að fá þá til að
gleyma hungri og nauð.
Kenning þessi er harla vafa-
söm og varla sett fram til ann-
ars en að vekja deilur.