Tíminn - 29.11.1981, Page 9

Þegar Ólafur Thors beið
eftir frétt frá Moskvu
Já og nei
Margt er stórfróðlegt i hinu
mikla riti Matthiasar Jóhannes-
sen um ólaf Thors. En jafnvel
þótt rit séu mikil að vöxtum og
víða leitað efnis, myndast þó oft
eyður, svo að fullnægjandi mynd
kemur ekki i ljós.
Þessa finnst mér m.a. gæta i
löngum kafla i upphafi siðara
bindisins, þar sem leitast er við
að skýra það, að það dróst í fimm
vikur hjá nýsköpunarstjórninni
að svara beiðni Bandarikjanna
um leigu á herstöðvum á Islandi
til langs tima.
Þessi beiðni Bandarikjastjórn-
ar barst islenzku stjórninni form-
lega 1. október 1945, en henni er
ekki svarað fyrr en 6. nóvember.
Þá er svarað með nótu, sem er litt
skiljanleg, enda taldi Banda-
rikjastjórn svarið i fyrstu vera
játandi, en fékk siðar þá skýringu
frá ólafi Thors, að telja bæri það
neitandi.
Ólafur Thors var forsætis- og
utanrikisráðherra á þesssum
tima, en stjórnarflokkar voru
Sjálfstæðisflokkurinn, Alþýðu-
flokkurinn og Sósialistaflokkur-
inn.
t dagbókarbroti, sem Ólafur
Thors hefur skrifað 30. október
1945, kemur fram, að minu mati
meginskýring á þessum mikla
drætti og óskiljanlegu svari. Þar
segir á þessa leið, þegar Ólafur
skýrir frá viðtali við bandariska
sendiherrann sama dag:
„Égsagði honum, að ég væri að
hugsa um að biða eftir frétt frá
Moskvu, spurði hann hvort ég
yrði álitinn kommi. Það kom tals-
vert á hann og einhver óþolin-
mæði. Eitthvað orð féll hjá hon-
um um, að bezt væri að tslending-
ar fengu að vera einir með sjálf-
stæði sitt. Ég skýrði svo fyrir hon-
um afstöðuna með Einar Olgeirs-
son og frá öllum sjónarmiðum
væri kannske rétt, ef einn stjórn-
arflokkurinn óskaði að biða eftir
formannisinum að neita þvi ekki,
ef það varðaði stjórnarspreng-
ingu.”
Eftir nokkurt þóf, virðist
bandariski sendiherrann hafa
fallizt á þetta sjónarmið Ólafs
Thors.
Þáttur Einars
1 hinu mikla riti Matthiasar Jo-
hannessen er ekki vikið neitt nán-
ara að þætti Einars Olgeirssonar.
Rétt þykir þvi að rifja hann upp,
en bað verður sennilega bezt gert
með þvi að birta eftirfarandi
frétt, sem birtist i Timanum 26.
oktöber 1945:
„Það hefir vakið athygli, að
flokksþingi Sameiningarflokks
alþýðu, Sósialistaflokksins, sem
koma átti saman siðari hluta
þessa mánaðar, hefir verið frest-
að.
Þetta mun þó vekja meiri at-
hygli, þegar mönnum verður
kunnugt um tildrög frestunarinn-
ar. Hún er sú, að Einar Olgeirs-
son er enn ókominn úr Rússlands-
ferðinni, en búið var að tilkynna,
að hann ætti að hefja umræðurnar
um utanrikismálin, sem eiga að
vera eitt helzta umræðuefni
flokksþingsins.
Svona er þá komið stjórnar-
háttum á tslandi, að annar stærsti
stjórnarflokkurinn getur ekki
haldið flokksþing, nema hann hafi
áður sent erindreka til Moskvu og
erindrekinn sé kominn heim með
linuna”.
Rétt er að vekja athygli á, að
hér er ekki minnzt á herstöðva-
beiöni Bandarikjanna i þessu
sambandi. Astæðan er sú, að rik-
isstjórnin hafði beðið blöðin um
að ræða það mál ekki meðan unn-
iö væri aö svari við beiðninni. En
vitanlega var hún aðalmálið um
þessar mundir, og átti meginþátt
i frestun flokksþingsins hjá
sósialistum.
Einar Olgeirsson var ekki eini
maðurinn frá tslandi, sem var i
Moskvu um þetta leyti.
t Timanum 30. október er sagt
frá þvi, að hinn 10. október hafi
Göteborgs Handels och Sjöfarts-
tidning birt frétt undir fyrirsögn-
inni: „Island kan bli tvistfrö
mellam Amerika og Ryssland
(tsland getur orðið þrætuepli
milli Ameriku og Rússlands)”.
Sama blað birti aðra frétt 15.
október undir fyrirsögninni:
USA-baser pá Island og oro i
Moskva. Ryske Islandsministern
hem for rapport (Bækistöðvar
Bandarikjanna á Islandi og ó-
kyrrð i Moskvu. Rússneski sendi-
herranná Islandi kominn heim til
að gefa skýrslu)”.
Línuspottar í
Þjóðviljanum
Þjóðviljinn var mjög hljóður
um herstöðvamálið um þetta
leyti. Náið samstarf var þá milli
Sósialistaflokksins og Kommún-
istaflokks Sovétrikjanna. Þjóð-
viljinn beið bersýnilega eftir
„linu” frá Moskvu, eins og rikis-
stjórnin. Hinn 11. október virðist
hann hafa verið búinn að fá nokk-
urn linuspotta frá Moskvu, en þá
segir á þessa leið i forustugrein
hans:
„tslendingar ætla sér ekki að
gera land sitt að hluta af hernað-
arkerfi neins stórveldis. Öllum
slikum óskum hljóta þeir að visa
á bug sem einn maður. Annað
mál er það, að tslendingar mundu
vilja rækja skyldur sinar á bekk
með hinum Sameinuðu þjóðunum
og leggja fram það sem þeim ber,
til að tryggja alþjóðaöryggi og
frið”.
Hinn 27. október er Þjóðviljinn
búinn að fá gleggri linuspotta frá
Moskvu. Þá lýkur forustugrein
hans á þessa leið:
„Fyrir ísland virðast þrir kost-
ir fyrir hendi:
1. að engar herstöðvar verði hér i
framtiðinni.
2. að öryggisráð „Hinna Samein-
uðu þjóða” fái hér þá aðstöðu,
sem þvi er talin nauðsynleg til að
tryggja alþjóðaöryggi og frið.
3. að eitthvert eitt stórveldanna
fái hér hernaðarbækistöðvar.
Fyrsta kostinn kjósa allir ís-
lendingar. Þriðja kostinn geta
þeir einir valið, sem ekki eru ts-
lendingar i raun og sannleika, og
sem auk þess vilja stuðla að tor-
tryggniog árekstrum meðal þjóð-
anna.
Annan kostinn mundu Isiend-
ingar geta sætt sig við.”
Af þessum ummælum Þjóðvilj-
ans verður vart annað ráðið, en
að blaðið sé að undirbúa menn
undirþaö, að sætta sig við, „ann-
an kostinn” þ.e. að öryggisráðið
fái hér aðstöðu og varnarmál Is-
lands verði leyst á þann hátt.
Hér ber að gæta þess, að á þess-
um tima var kalda striðið ekki
hafið fyrir alvöru og Rússar gátu
vænzt þess að verða áhrifamiklir
i Öryggisráðinu. Málin lita þann-
ig út á þessum tima að hefði ör-
yggisráðið annazt hér gæzlu
þá, hefði niðurstaðan orðið lik
þeirri og Sósialistaflokkurinn
beitti sér fyrir i striðsbyrjun, þ.e.
að tslendingar væru undir sam-
eiginlegri vernd Sovétrikjanna,
Bandarikjanna og Bretlands.
Svarnótan
Samkvæmt þvi, sem Matthias
Johannessen rekur i bók sinni,
virðist Ólafur Thors hafa farið að
fitla við það eftir forustugreinina,
sem birtist i Þjóðviljanum 11.
október, að draga Sameinuðu
Ólafur Thors.
þjóðirnar á einhvern hátt inn i
svarnótu sina til Bandarikja-
stjórnar. Endanlega hljóðaði svo
svarnótan á þessa leið:
„tslenzka rikisstjórnin viður-
kennir móttöku orðsendingar
Bandarikjanna um herbækistöðv-
ar á tslandi. A Alþingi var hinn
24. febrúar siðastliðinn samþykkt
að leita eftir þvi, að ísland yrði
tekið i tölu Sameinuðu þjóðanna.
Rikisstjórnin lætur i ljós ánægju
sina yfir þvi að stjórn Bandarikj-
anna hefur tjáð sig fúsa til að
styðja að þvi, að svo verði. Rikis-
stjórnin væntir þess, að það drag-
ist ekki lengi, að úr þvi gæti orðið
og lýsir yfir þvi, að tsland er
reiðubúið til að taka á sig þær
skuldbindingar, sem þvi fylgja.
Með tilvisun til þessa er islenzka
rikisstjórnin reiðubúin til að taka
upp viðræður við stjórn Banda-
rikjanna um þessi mál.”
„Helvíti hefur mér
nú tekist vel”
Afstaða Framsóknarflokksins
var strax sú, að neita bæri beiðni
Bandarikjanna um herstöðvar til
lengri tima, en rétt væri að ræða
um skammtima lausn. Eysteinn
Jónsson orðaði þetta á miðstjórn-
arfundi 30. október á þessa leið:
„Taldi hann, að ekki myndi
veröa hjá þvi komizt að taka upp
viðræður við Bandarikjamenn og
þá með það fyrir augum, að þeim
gæti oröið veitt aðstaða til bráða-
birgða á meðan séð er hversu fer
um alþjóðaöryggi á næstu mán-
uðum”.
Alþýðuflokkurinn og meirihluti
forustumanna Sjálfstæðis-
flokksins munu hafa verið fylgj-
andi þessari málsmeðferð, en
Sósialiítaflokkurinn vildi hafa
svarið algerlega neikvætt.
Afstaða Framsóknarflokksins
til svarnótu Ólafs Thors var á þá
leið, að hann gætiekki stutt hana,
þvi ab það mætti túlka hana á alla
vegu. Jafnframt tók hann fram,
ásamt Alþýðuflokknum, að hann
væri mótfallinn samningum til
lengri tima.
A fundi miðstjórnar Framsókn-
arflokksins, sem haldinn var 3.
nóvember, þegar rætt var um
uppkastið að svarnótu Ólafs,
sagði Bjarni Asgeirsson sögu af
sér og Ólafi Thors, sem Guð-
brandur Magnússon hefur talið
rétt að færa til bókar. Þeir Ólafur
og Bjarni voru góðkunningjar.
BókunGuðbrandserá þessa leið:
„Bjarni Asgeirsson: t gær-
kvöldi mætti ég Ólafi Thors á
götu. Spurði hann, hvort við vær-
um búnir að taka afstöðu til svar-
nótunnar. Kvað ég nei við þvi, og
væri það vegna þess, að við skild-
um ekki tillöguna. Hún gæti þýtt
já og nei og allt sem þar er á milli.
„Helviti hefur mér nú tekizt vel”,
sagði Ólafur Thors. Siðan reyndi
Ólafur að sannfæra Bjarna um,
að þetta þýddi játandi svar við
fyrirspurn Bandarikjanna. En
kommúnistar myndu ekki geta
samþykkt niðurlagið”.
Svo fór þó, að kommúnistar
samþykktu niðurlagið, enda var
Ólafur búinn að beita þvi agni,
sem dugði, en það var að gera
viðræðurnar um væntanlega að-
stöðu öryggisráðsins á tslandi að
aðalefni svarsins. Þór Whitehead
segir réttilega, að þetta hafi hann
(Ólafur) „stilfært til að sefa
sósialista.”
Rússar ánægðir
Það átti eftir að koma á daginn,
að Rússar voru ánægðir með
Þórarinn Þórarinsson,
ritstjóri, skrifar
svarnótu Ólafs. Hinn 21. nóvem-
ber birtist eftirfarandi forsiðu-
frétt i Þjóðviljanum undir stórri
fvrirsögn:
„Moskvuútvarpið skýrði frá þvi
i gær, að Arbejderbladet, blað
norsku stjórnarinnar, hafi ritað
um kröfu Bandarikjastjórnar um
herstöðvar á tslandi. Blaðið seg-
ir, að Bandarikjastjórn hafi farið
þess á leit að fá hernaðarstöðvar
á tslandi, meðal annars stóran
flugvöll 50 km frá Reykjavik.
Þessi tilmæli Bandarikjastjórnar
bera öll einkenni einhliða erindis-
reksturs. Þess vegna er ekki að
undra, þótt islenzka rikisstjórnin
hafi synjað um það að láta hern-
aðarstöðvar af hendi við einstakt
stórveldi, en boðizt i þess stað til
að láta öryggisstofnun hinna
Sameinuðu þjóða stöðvar i té,
jafnframtþvi, að Island fer þess á
leit að verða tekið upp i samtök
hinna sameinuöu þjóða.
Þetta var hyggilegasta svarið
sem Islendingar gátu sent, segir
blaðið.”
Af fréttinni i Þjóðviljanum
verður ekki ráðið, hvort Moskvu-
útvarpiö hafi sagt nokkuð um
málið frá eigin brjósti. Sennilega
hefur það ekki verið, fyrst Þjóð-
viljinn getur ekki um það. Al-
gengt er, aö rússneskir fjölmiðlar
taki þannig upp umsagnarlaust
ummæli úr erlendum blöðum, ef
rússnesk stjórnvöld eru þeim
samþykk.
Meira aðsegja, væri það ekki ó-
likt vinnubrögðum rússneskra á-
róðursmanna, að þeir hefðu kom-
ið fréttinni i norska blaðið til þess
að geta visað til hennar siðar.
Samvinna við
Engilsaxa
Eftir að svarnóta Ólafs hafði
verið birt, var hún harðlega
gagnrýndiTimanum. Það værió-
kurteisi, hver sem ætti i hlut að
svara út i hött.
t ritstjórnargrein i Timanum
30. nóvember, var tekin eindregin
afstaða gegn þeirri hugmynd, að
afhenda öryggisráðinu bæki-
stöövar. Um þetta sagði m.a. i
greininni:
„1 sliku tilboði getur vitanlega
ekki annað falizt en að tslending-
ar vilji ekki áfram njóta hinnar
hefðbundnu og aldagömlu vernd-
ar Engilsaxa, heldur flýi undan
henni i eins konar dauðans ofboði
og leiti á náðir stofnunar, sem enn
er ekki nema nafnið eitt og verður
kannske aldrei meira. Betur er
ekki hægt að lýsa andúð á Engil-
söxum en að þjóð, sem er á
verndarsvæbi þeirra, leiti i eins
konar dauðans ofboði verndar
Ory ggisstofnunarinnar!
Hversu æskilegt það muni vera
ab afhenda slikri stofnun bæki-
stöðvar, eins og málum er nú
komið, geta menn bezt séð meö
þvi að virða fyrir sér ástandið i
tran. Framsal á stöðvum til
öryggisstofnunarinnar myndi
vitanlega þýða, að öll stórveldin
heföu hér eftirlitsmenn og her,
eins og nú er i tran. Hvað það hef-
ir svo þýtt fyrir irönsku þjóðina,
geta menn nú bezt heyrt i út-
varpsfréttum daglega.
Það liggur i augum uppi, að
slikt svar, sem er bæði ókurteist
og óvinsamlegt i garð engilsax-
nesku þjóðanna, er fyrst og
fremst runnið undan rifjum
kommúnista. Þeir vinna vitan-
lega aö þvi öllum árum, að tsland
veröi alþjóðleg bækistöð, þvi að
þá gætu Rússar komið sér fyrir
hér á svipaðan hátt og þeir hafa
nú gert i Iran. Af undirlægjuhætti
og ótta við slit stjórnarsamvinn-
unnar hafa forsætisráðherrann og
forkólfar Sjálfstæbisflokksins svo
dansað með og niðurstaðan svo
orðiö sú, sem hér er lýst.”