Tíminn - 21.08.1983, Blaðsíða 14

14
jnáttúran
SUNNUDAGUR 21. ÁGÚST 1983
■ Sem tegund er ánamaðkurinn frekar
óviðkunnanlegur. Honum er nú ógnað
með eitri, skóflublöðum og önglum en
þykir ómissanlegur fyrir jarðveginn. Það
er jafnvel talið að hann geti bjargað
heilum skógarsvæðum, sem hafa orðið
fyrir barðinu á súru regni.
Mér finnst að ég sé staddur úti í skógi.
Það er ferskur ilmur af trjám, mold,
sveppum og ilmgerði. Reyndar er ég
staddur í skrifstofu Ulfert Gráfe á
stjöttu hæð háhýsis nokkurs í borgar-
hlutanum Eimsbúttel í Hamborg.
Skrifborð, sími, skjöl, sultukrukkur og
plastbakkar, sem í er slímugt innihald.
Gráfe ýtir skyrtuermunum upp og hrærir
ánægjulega,með báðum höridum, í
brúnsvörtu mauki eins bakkans. Hann
tekur handfylli sína og réttir að mér. Út
úr kássunni hanga mjóir rauðir þræðir,
sem líkjast í fljótu bragði blómsveig.
Þetta eru ánamaðkar af tegundinni „Eis-
enia foetida".
í Þýskalandi eru þeir þekktir sem skít
og skarnormar, víðar þekktir undir nafn-
inu „Tennessee Wiggler“. Tennessee
Wiggler er sennilega orðinn til við kyn-
blöndun amarísks ánamaðks og
skarnorms, sem einhver innflytjandanna
hefur haft með í farangri sínum. Einn af
höfuðkostum T.W er sá hvað hann
fjölgar sér ört, u.þ.b. fimmtíuföldun á
100 dögum.
ÁHUGASAMUR
ORMAKÖNNUÐUR
Ulfert Gráfe er einn af áhugasömustu
ormakönnuðum Þýskalands. Að vísu
álítur hann, að ánamaðkurinn verði ekki
til þess að bjarga mannkyninu, (Það er
hlutverk mannanna sjálfra. Þeir verða
að hætta að sýkja sjálfa sig og umhverfi
sitt.) heldur gætu þeirorðið afkastasamir
við sorpeyðingu sem og hjálpsamir við
uppgræðslu sýktra skóga og eiturúðaðra
garða.
í Þýskalandi er talið að ánamaðkarnir
séu rúmlega helmingur af öllum frum-
stæðum lífverum í jarðveginum. Orm-
arnir halda, með iðju sinni, hringrás
náttúrunnar t jafnvægi. Jurtirnar, sem
framleiða súrefni og næringu, þurfa á
steinefnum að halda. Hið stöðuga upp-
sog myndi smám saman gera jarðveginn
líflausan, ef ormarnir og önnur smádýr
ætu ekki hinar rotnandi jurtaleifar og
skiluðu í úrgangi sínum, aftur til baka,
hinum mikilvægu efnum. Ánamaðkur-
inn hefur þar með tvöföldu hlutverki að
gegna. Hann brýtur niður hin lífrænu
úrgangsefni annars vegar og breytir
þeim í ágætis áburð hins vegar. Sá sem
á jarðarskika eða grasblett, þar sem
ánamaðkar lifa, getur séð hvernig þeir
skríða upp, vefja framhlutanum utan
um laufblað og skríða með það niður.
Við þessa iðju blandast jarðvegurinn og
það þarf ekki einu sinni að stinga
garðinn upp.
Þeir sem menga ekki sorp sitt með
plasti, gleri eða öðrum efnaúrgangi og
vilja ekki láta viðkomandi sorphirðingu
flytja það í burt, útvega sér stór ílát eða
ker, koma þeim fyrir í garði sínum eða
húsi, ná í nokkra Tennessee Wigglers og
láta þá sjá um afganginn. Á skömmum
tíma er illa lyktandi sorpið orðið að
ilmandi áburði og gróðurmold. Þar að
auki fjölga þeir sér svo ört að innan
skamms hlýtur sorp nágrannanna einnig
sömu meðferð.
Ulfert Gráfe, sem býr með fimm-
manna fjölskyldu sinni í fimm hæða
leiguhúsnæði í Hamborg-Ottensen, hef-
ur tekist að vinna alla íbúa hússins á sitt
band. Þau safna því sem til fellur á
heimilunum og síðan koma nokkrir
Tennessee Wiggler til sögunnar. Áform
herra Gráfe eru hinsvegar nokkuð stór-
fenglegri. Sem líffræðingur starfaði hann
áður hjá umhverfisdeild Hamborgar.
Nú vinnur hann sjálfstætt og ásamt
tveimur öðrum stofnaði hann fyrirtæki,
sem sérhæfir sig í jarðvegslíffræði. Auk
jarðvegsrannsókna t.d. samanburðar
milli landsvæða, bætt með tilbúnum
áburði annars vegar og lífrænum hins
vegar, hefur fyrirtæki þeirra sett sér þrjú
aðalmarkmið fyrir nánustu framtíð.
RÆKTUN
SKARNORMA
Til að byrja með ætlar Gráfe að hefja, í
stórum stíl, rækt á skarnormum, sem
síðan verða seldir einstaklingum og
opinberum viðskiptaaðilum. Síðarhefur
Gráfe í hyggju að notfæra sér hið háa
eggjahvítumagn ormanna til framleiðslu
"<•■■■ rr:
■ BELTI FRJÓSEMINNAR. Ef það rignir of lengi flýja ormamir í dagsljósið, þar sem þeir enda oft líf sitt á hinn
hryllilegasta hátt. Þessi hrygglausu dýr, sem líkjast slöngum, geta drukknað og era á margan hátt mjög viðkvæm. Úr gula
beltinu koma hinir svokölluðu Kokons, sem innihalda hver eitt afkvæmi. Ánamaðkarair eru hreinsarar jarðríkisins. Þeir
gera sýkt jarðsvæði aftur heilbrigð, plægja moldina eins og Lumbricus rubellus, sem myndin er af, og skríða jafnvel ofaní
sex metra dýpi. Þeir blanda steinefnalagiiiu og flytja lífsnauðsynleg efni frá yfirborðinu ofan í moldina. Sorpi breyta þeir í
áburð.
JINDKAhEImUR
ÍNAMAðKAnnA
Hér er fjallað um
ánamaðka
eggjahvíturíks fóðurs t.d. fyrir hænsni.
Á þessu sviði hafa Filippseyingar þegar
töluverða reynslu. Erþarframleittgeysi-
legt magn neysluefna, úr ormunum, sem
jafnvel eru notuð til manneldis. Starfs-
félagi Gráfe var nýverið á Filippseyjum
í kynnisferð. Þar segist hann hafa notið
máltíðar, sem gerð var af ánamöðkum.
Könnuðir í Suðaustur-Asíu notfæra sér
venjur og siði hinna innfæddu við rann-
sóknir sínar. í Ástralíu hefur í árþúsund-
ir hinn þriggja metra langi og þriggja
sentimetra sveri ánamaðkur verið hið
mesta lostæti meðal frumbyggjanna.
Gráfe telur sig hafa yfirunnið eitt
tæknilegt vandamál, nefnilega aðskilnað
orms og moldar. Tæknileg og mannúðleg
lausn er á takteinunum. Að jafnaði
notfæra menn sér flóttaeðli ormanna við
titring en hingað til hafa þeir hræðst til
dauða ef hristingurinn í kerjunum verð-
ur of mikill. í líkani Gráfe eiga þeir að
skríða út úr moldinni rólega og þægilega
og safnast saman í einu horni, þar sem
auðveldlega er hægt að tína þá upp.
ÉTA EÐA VERA ÉTINN
Éta aðra eða vera étinn af öðrum.
Notagildi aumingja ormanna, sem ötulla
átvagla ætlar Gráfe ekki aðeins til niður-
brots heimilisúrgangs, heldur einnig til
þess að fjarlægja stærðarinnar rusla-
hauga. T.d. gerir hann tilraunir með
maðka, sem hann hefur í glerbúri á
skrifborði sínu, til þess að éta og mýkja
upp botnleðju úr Hamborgarhöfn.
Gráfe heldur því fram, að mögulegt væri
að þurrka og bæta hin risastóru dýkja-
svæði Hausaborgarinnar. Reyndar lítur
út fyrir að maðkarnir þoli hina Cadnium
menguðu fæðu (Cadnium er þungmálm-
ur líkt og kvikasilfur). Spurningin er
hins vegar, hvort þeir geti þá fjölgað sér.
Ormaræktunarmenn hafa veitt því at-
hygli að ormarnir þola talsvert magn
þungmálma en verða ófrjóir ef þeir .
innbyrða of mikið af slíkum efnaúrgangi.
líf o g mikilvægt
KYNLÍF ÁNAMAÐKA
Svo við víkjum að kynlífinu þá eru
heilbrigðir ánamaðkar hinir mestu sæl-
kerar. Þeir eru tvíkynja, hafa yfir að
ráða kvengenum í 11. lið og karlgenum
í þeim 17. í ástaratlotum smeygja þeir
sér öfugt hvor að öðrum svo að bæði karl
og kvenhluti snertist samtímis. Allt að
þremur klukkutímum stendur þessi
leikur. Eftir þennan atburð þroskast í
gulleita hringnum um miðbik ormsins
hinn svokallaði „Kokon“ (sjá mynd),
sem ungormar skríða síðan úr. Líða nú
þrír mánuðir og eru þeir þá orðnir
kynþroska, hvort þeir tímgist líka í
Cadnium-leðju er mál, sem Gráfe er
núna að rannsaka.
Öll stærri verkefni en botnleðjuvinnsl-
an er að afsýra skógarsvæðin við Hamb-
org með ánamöðkum. Við ökum með
Gráfe og skógarverði nokkrum inn í
Wohldorfer-skóg. Naktir trjástofnar, súr
jarðvegur. Skógarvörðurinn slítur upp
nokkrar litlar eikar og beyki-plöntur.
Sjáið þið! Ræturnar drepast rétt undir
yfirborðinu. Þær ná ekki að þröngva sér
niður í gegnum súra lagið. Á skógar-
svæðið 17 A var, fyrir u.þ.b. einu ári,
borið kalk en kalkið, sem á að afsýra
jarðveginn, liggur ennþá á yfirborðinu.
Til þess að hjálpa jarðveginum og rótum
trjánna yrði kalkið að komast djúpt ofan
í jörðina. En hvernig? Inn í skógi er ekki
hægt að beita jarðvinnslutækjum. Nú
koma hinir leyndardómsfullu bjargvættir
herra Gráfe til sögunnar. „Lumbricus
rebellus" plægir yfirborðið og dreifir
kalkinu. „Allolobophora caligonosa“
blandar steinefnaríkum jarðvegnum
saman við það og „Lumbricus terrestris“
flytur að lokum hið mikilvæga kalk djúpt
niður í jörðina.
Sjálfur gerir Gráfe litlar holur, sem
hann setur „plægjarana" í. Súri jarðveg-
urinn, sem fyrri íbúar eru flúnir úr eða
hafa drepist í, fær nú nýja ábúendur.
Lumbricus terrestris næst aðeins djúpt
neðan úr góðri gróðurmold. Hina ræktar
hann í gömlum skólphreinsistöðvum,
sem borgin leyfði honum að hafa afnot
af.
GETA ORMAR
HREINSAÐ MENGAÐ
UMHVERFI?
Getur ánamaðkurinn bætt upp syndir
mannanna? Ormaræktunarmaðurinn
Rolf Kockskámpfer í borginni Essen er
vantrúaður: „Ég er ekki trúaður á að
ormarnir geti hreinsað mengað umhverfi
okkar. Þeir eru nefnilega sjálfir mjög
viðkvæmir. Eru jafnófærir um að lifa í
ruslinu eins og þeir sem láta það frá sér.
Annað hvort deyja þeir, yfirgefa svæðið
eða einfaldlega tímgast ekki lengur."
Með Tennessee Wiggler, Lumbricus re-
bellus og Lumbricus terrestris, hefur
Kockskámpfer að baki sér tíu ára reynslu
í ánamaðkarækt. Gráfe sem nær stóra
Lumbricus terrestris aðeins beint úr
moldinni, myndi gjarnan vilja komast að
leyndarmáli Kockskámpfers, sem elur
„jarðvöðlana" upp í stórum kerjum
heima hjá sér. En Kockskámpfer heldur
leyndarmálinu vandlega leyndu. „Það er
fæðublandan, annað gef ég ekki upp. í
tíu ár hef ég prófað mig áfram og hvað
eftir annað þurft að þola þung áföll. Ég
hef þurft að borga fyrir mína reynslu.
Það fyndist mér að aðrir ættu líka að
gera.“
Hinir sex ánamaðkaræktendur í
Þýskalandi, sem aðallega framleiða fyrir
veiðimenn á býlum sínum, eru keppi-
nautar og oft erkióvinir. Þeir krefjast
fyrir framleiðslu sína u.þ.b. 1 kr. fyrir
T.W. og 3 kr. fyrir hinn stóra L.t., sem
verður allt að 30 sm. á lengd. Hann er
mjög vinsæll hjá vatnakarfa og álaveiði-
mönnum. Af því að dýrin fjölga sér
„eins og þeim væri borgað fyrir það“ við
réttar aðstæður, gæti maður búist við
miklum gróða á skömmum tíma, bara ef
fæðuerfiðleikar kæmu ekki hvað eftir
annað til sögunnar. „Allt í einu tekur
maður eftir því að þeir fjölga sér ekki
lengur.“ Þá var eitthvert efni í fóðrinu
eða magn sellulósans í blöndunni ekki
rétt. Tvisvar sinnum kom það fyrir að
það drápust, á einni nóttu, tugir þús-
unda. Tap 150.000 kr. Kockskámpfer,
sem starfar sem rannsóknarmaður við
háskólann í Essen, getur með því að
breyta fæðublöndunni, stjórnað vaxtar-
lagi ormanna. Annað hvort verða þeir
feitir og dýrir eða mjóir og langir og
halda þar með fjölgunarhæfileika sínum,
bara eftir því hvað maður vill hverju
sinni.
En Kockskámpfer á ekki aðeins við
tap vegna rangrar fæðublöndu að stríða.
Á síðasta ári, meðan á hitatímabilinu
stóð, gró.fu ormarnir sig djúpt ofaní
jörðina. Þess vegna var mjög erfitt að ná
þeim upp og urðu þeir þar með dýrari.
Gengu viðskiptin þá að sama skapi
betur. Dag einn var búið að brjóta upp
hurðina að ormakjallaranum, ormarnir
horfnir, 100.000 kr. tap. Veiðimanna-
mafían hafði gert árás.
NÝIR VIÐ-
SKIPTAVINIR
Eftir það lét hann tryggja reksturinn.
Til allrar hamingju hefur líka eftir það
gerð viðskiptavinanna breyst. Núna eru
30% þeirra ekki veiðimenn, eins og
áður, heldur jarðræktendur, sem vilja
bæta ræktunarskilyrði skika sinna án
þess að nota tilbúinn áburð.
Kockskámpfer sjálfur, sem fyrst lærði
að skilja hringrás náttúrunnar eftir að
hann fór að fylgjast með ánamöðkum
segir: „Ennþá láta flestir Þjóðverjar úða
garða sína með eiturefnum, sem hefur
það að verkum að ormarnir hvera þaðan
á brott. Þar hefur jarðvegurinn aðeins
því hlutverki að gegna að halda jurtun-
um stöðugum. Garðfræði Kockskámp-
fers hefur ekki aðeins áunnið sér fylgis
nágrannanna, heldur hafa hundruð við-
skiptavina hans notfært sér góð ráð frá
honum og eru á góðri leið ásamt ána-
möðkunum að snúa aftur til náttúrunn-
ar. Jafnvel háskólinn í Göttingen hefur
keypt orma af honum til líffræðilegra
rannsókna.
DARWIN SKRIFAR
UM ÁNAMAÐKA
Ánamaðkurinn getur ekki aðeins
breytt eitursýktum görðum og skógar-
svæðum, heldur getur hann líka flutt
fjöll. Fyrir u.þ.b. 100 árum tók Charles
Darwin eftir þessu og skrifaði um athug-
anir sínar í hinni svonefndu ormabók.
Til dæmis tók hann eftir því að á
grasfletinum fyrir framan húsið hans
hurfu á 30 árum höfuðstórir steinhnull-
ungar, sem grófust niður í jörðina af
völdum ánamaðkanna. „Fegurð sléttrar
grasflatar er aðallega í því fólgin að
ánamaðkarnir jafna út allar ójöfnur.
Það er dásamlegt... að vísu er vafi á
hvort að til séu önnur dýr, sem hafa haft
svo mikilvægu hlutverki að gegna í sögu
jarðarinnar eins og þessi frumstæðu
kvikindi."
Darwin lést einu ári eftir útgáfu bókar-
innar um ormana. Var hann, þrátt fyrir
óskir sínar um að vera jarðaður við
heimili sitt og verða þar með sínum
heitt-elskuðum ormum vel þegin gjöf,
grafinn í hinu vaktaða Westminister
Abbey. En líka á þeim stað ná „erfingj-
arnir" rétti sínum. Eins og Darwin reit,
þá hafa ánamaðkarnir í tímans rás ekki
aðeins flutt fjöll, heldur líka einnig
heilar dómkirkjur!.