Tíminn - 31.12.1986, Blaðsíða 8

8 Tíminn
Miðvikudagur 31. desember 1986
Góðir íslendirtgar
Nú þegar líður að lokum
kjörtímabilsins og kosningar til Al-
þingis eru skammt undan, er margs
að minnast. Núverandi ríkisstjórn
hefur þegar setið í tæplega fjögur
við,burðarík ár. Þessi áramótagrein
mín verður því einskonar annáll
þessara fjögurra ára, ekki aðeins
yfirlit yfir það árið, sem nú cr að
líða. Eðlilega verð ég þó að stikla á
stóru. Auk þess er mér kappsmál að
fjalla nokkuð um það sem framund-
an er.
| Stjórnarmyndun
Eftir síðustu kosningar töldu
margir framsóknarmenn rétt, að
flokkurinn yrði utan ríkisstjórnar.
Hann hafði þá verið rúman áratug í
stjórn og tapað nokkru fylgi í þeim
kosningum. í stjórnarmyndunarvið-
ræðum kom hins vegar í Ijós, að
aðeins framsóknarmenn og sjálf-
stæðismenn voru reiðubúnir til þess
að taka á þeim gífurlega vanda, sem
augljóslega var framundan í taum-
lausri óðaverðbólgu.
Lcngi verður eftirminnilegt, hve
óraunsæir alþýðuflokksmenn reynd-
ust í þessum viðræðum. Þcir lögöu
til að fresta vandanum í einn mánuð!
Þeim átti þó að sjálfsögðu að vera
vel Ijóst hvert stefndi. Tillögur þcirra
voru kák eitt. Rcyndar hefði þetta
ekki átt að koma á óvart eftir allt
þjarkið um nauðsynlegar aðgerðir í
fyrri stjórn á árinu 1982.
Þá gleymist það seint, að Alþýðu-
flokkinn brast kjark þegar á hólm-
inn var komið. Þeim var ljóst, að
róttækra aðgerða var þörf, en hlupu
þó af hólmi á síðustu stundu.
Stjórnarsáttmálinn var samþykkt-1
ur á miðstjórnarfundi Framsóknar-
flokksins með öllum atkvæðum gcgn
einu. Efnisatriði hans er óþarft að
rekja. Þessi ríkisstjórn var fyrst og
fremst mynduð til þess að ráða
niðurlögum óðaverðbólgunnar,
forða þjóðarbúinu frá hruni og koma
jafnvægi á efnahagsmálin. Því starfi
sýnist mér að skipta megi í þrjú
tímabil.
| Tímabil hinna hörðu,
lögbundnu aðgerða
Fyrstu aðgerðir ríkisstjórnarinnar
í efnahagsmálum voru bæði óvenju-
legar og harðar, því neita ég ekki.
Með lögum var vísitölubinding launa
bönnuð, hámarkshækkun launa á-
kveðin og samningar um aðra hækk-
un bannaðir. Þá var verðlagseftirlit
stórlega hert og fjölmargar fleiri
hliðarráðstafanir ákveðnar, einkurn
til aðstoðar þcim, sem erfiðast átt u.
Um aðgerðirnar sem slíkar var
fullt samkomulag með stjórnar-
flokkunum. Hins vegarvoruskoðan-
ir nokkuð skiptar unt það, hve lengi
þær þyrftu að standa. Sjálfstæðis-
menn vildu hafa þær sem allra
skemmst og láta þá hinn svonefnda
frjálsa markað taka við taumunum.
Við framsóknarmenn töldum hins
vegar öruggara að lögbinda aðgerð-
irnar í a.m.k. eitt ár. Samkomulag
varð um átta mánuði.
Stjórnarandstaðan réðist á þessar
aðgerðir og ncfndi þær flestum illum
nöfnum. Rétt er, að þær voru harðar
og vikið var til liliðar tímabundið
sjálfsögðum mannréttindum, svo
sem frjálsum samningum og verk-
fallsrétti. Staðreyndin er hins vcgar
sú, að slíkt getur í einstökum tilfell-
um verið nauðsynlegt og réttlætan-
legt um stuttan tíma, þegar bjarga
þarf miklum hagsmunum þjóðarinn-
ar allrar, í þetta sinni þjóðarbúinu
frá hruni. Eg er einnig sannfærður
um, að frjálsir samningar í því
ástandi, sem þá var, hefðu leitt til
átaka, sem ekki væri séð fyrir end-
ann á. Við framsóknarmenn höfum
aldrei aðhyllst slíkt lögmál frum-
skógarins.
Það, sem gerði gæfumuninn, var,
að fólkið í landinu skildi að ástandið
var alvarlegt og studdi í raun efna-
hagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar. Því
tókust þær og reyndar betur en
menn höfðu gert sér vonir um.
Verðbólgan hjaðnaði úr um 130 í 20
af hundraði á árinu 1983. Því var
talið óhætt að slaka á taumunum og
aflétta lögbundnum aðgerðum í upp-
hafi ársins 1984.
| Tímabil frjálsræðis
Eins og fyrr segir, lagði Sjálf
stæðisflokkurinn áherslu á frjálsræði
og frjálshyggju, og sem fyrst. Á
þessu tvennu er þó mikill munur.
Frjálshyggjan gerir ráð fyrir óheft-
um markaðsöflum og sem minnstum
afskiptum ríkisvalds, ekki aðeins í
viðskiptum heldur einnig í hvers
konar þjónustu, sem hins vegar í
velferðarríkjum er talið sjálfsagt að
ríkisvaldið tryggi.
Með frjálsræði eða frjálslyndi í
stjórnmálum er hins vegar átt við að
einstaklingar og atvinnufyrirtæki
hafi sem mest frelsi til reksturs og
athafna hvers konar, en ríkisvaldið
setji leikreglurnar og annist þá þjón-
ustu, sem velferðarríkið veitir sínum
þegnum. í slíku kerfi er ríkið ekki í
atvinnurekstri, cn treyst er á atorku
og hugvit einstaklinganna.
Hið síðara er í raun sú stefna, sem
við framsóknarmenn fylgjum. Hið
fyrra getum við aldrei stutt.
Að sjálfsögðu mætti fara miklu
fleiri orðum um þessar stefnur, en
þetta verður að nægja til að skýra
þann reginmun, sem er á frjáls-
hyggju og frjálslyndi í stjórnmálum
og leiðrétta þann misskilning, að
frjálshyggja hafi ráðið á þessu tíma-
bili stjórnarsamstarfsins. Ýmsir
sjálfstæðismenn höfðu eflaust vilja
til þess, en í veg fyrir það var að
mestu leyti komið, þótt nokkur slys
yrðu.
Átök urðu veruleg um vaxtafrelsi.
Við framsóknarmenn töldum fjár-
magnsmarkaðinn ekki vera undir
slíkt búinn, cn sjálfstæðismenn
linntu ckki látum fyrr en látið var
lítillega undan í júlí 1984. Þá var
samþykkt í ríkisstjórn að vextir
hækkuðu um tvo hundraðshluta og
visst frelsi yrði veitt, einkum með
innlánsvexti. Seðlabankanum bar
hins vegar að fylgjast með því að
ntismunur innláns- og útlánsvaxta
yrði ekki óeðlilega mikill og þar með
að ákveða hámark útlánsvaxta.
Fljótlega kom þó í Ijós, að við þetta
var ekki staðið. Frjálshyggjumenn
fengu því komið til leiðar, að há-
marksvextir voru ekki ákveðnir. Af-
leiðingarnar eru komnar fram.
Hæstiréttur hefur nú dæmt, að þar
með hafi okur orðið löglegt.
Af þessari reynslu má draga mik-
inn lærdóm. Vilja menn það þjóð-
skipulag, scm leyfir mönnum að
gera sér fjárhagsvanda annarra að
féþúfu? Þannig er frjálshyggjan.
Svar okkar framsóknarmanna er af-
dráttarlaust nei.
Afskiptaleysi stjórnvalda af kjara-
samningum reyndist heldur ekki'
tímabært. Að vísu voru gerðir
skynsamlegir samningar í upphafi
ársins, en stjórnvöld tóku þátt í
þeim með því að leggja fram um kr.
350 milljónir til hækkunar á bótum
til einstæðra foreldra og aldraðra.
Kjarasamningarnir um haustið
urðu hins vegar ein mestu mistök,
sem gerð hafa verið í tíð þcssarar
ríkisstjórnar. Afleiðingarnar létu
heldur ekki á sér standa. Verðbólga
þaut á ný upp í 60 af hundraði í
upphafi ársins 1985.
Þessi reynsla varð til þess, að
sjálfstæðismenn viðurkenndu að
þátttaka stjórnvalda í kjarasamning-
um væri nauðsynleg eins og ástatt er
í þjóðfélaginu. Með samkomulagi
stjórnarflokkanna í septembcr 1985
var þetta staðfest. Ég ræddi þá þegar
við aðila vinnumarkaðarins og bauð
þeim aðstoð ríkisvaldsins við gerð
kjarasamninga.
Sumt tókst þó betur en ég þorði
að vona. T.d. tel ég, að það frjáls-
ræði, sem gefið var í verslun, hafi í
flestum tilfellum reynst allvel,
a.m.k. þar sem samkeppni er næg.
Á þessu tímablili frjálsræðis urðu
þannig ýmis mistök, en af þeim var
lærdómur dreginn. Þegar á heildina
er litið, má vera að sú reynsla og sá
lærdómur, sem fékkst, hafi verið
nauðsynlegur.
| Tímabil jafnvægis
Samningarnir um kaup og kjör og
um efnahagsaðgerðir, sem gerðir
voru af aðilutn vinnumarkaðarins og
ríkisvaldinu í febrúar sl., eru
tvímælalaust það merkasta, sem
gerst hefur í tíð þessarar ríkisstjórn-
ar. Þcir réðu úrslitum um það, að
viðleitni stjórnvalda til þess að ráða
niðurlögum verðbólgunnar og koma
jafnvægi á í íslensku efnahagslífi
tókst. Áratugum santan hefur það
verið skoðun margra stjórnmála-
manna, að aðilar vinnumarkaðarins
og ríkisvaldið yrðu að vinna saman,
ef vel ætti að fara í efnahags- og
atvinnumálum. Yfirleitt hefur þetta
ekki tekist nema að litlu leyti.
Ég vil taka það fram, að það er
ekki mín skoðun, að stjórnvöld eigi
stöðugt að vera með fingurna í
samningum verkalýðsfélaga og at-
vinnurekenda. Það á að vera undan-
tekning en getur verið nauðsynlegt,
þegar þannig er ástatt í efnahagsmál-
um. Svo var tvímælalaust í upphafi
ársins.
Athyglisvert cr, að þessi samstaða
náðist í rólegheitum á bak við
tjöldin, án þess að fjölmiðlum og
stjórnarandstöðunni væri það ljóst.
Ég er í engum vafa um, að það skipti
sköpum. Tortryggni er það mikil, að
heita má útilokað fyrir forystu verka-
lýðshreyfingar að ganga til slíkra
samninga með fjölmiðla og stjórnar-
andstöðu yfir höfði sér. Þessir menn,
svo og forystumenn atvinnurekenda,
eiga þakkir skildar fyrir framgöngu
sína.
Samningarnir nú í desember voru
hins vegar gerðir án afskipta stjórn-
valda, a.m.k. á meðan á samningun-
um stóð, enda var þeirra ekki þörf.
Staða efnahagsmála var orðin allt
önnur og betri.
Alrangt er, að aðilar vinnumark-
aðarins hafi sett ríkisstjórninn'i ein-
hver skilyrði í samningunum nú. í
raun var ekki farið fram á annað en
að stjórnvöld staðfestu þá stefnu,
Steingrímur Hermannsson forsætisráðherra
Um áramótin
sem greinilega hafði komið fram,
bæði í þjóðhagsáætlun og stefnu-
ræðu minni á Alþingi í október sl.
Þetta staðfesti framkvæmdastjóri
Vinnuveitendasambandsins ágæt-
lega þegar hann sagði, að samning-
arnir væru byggðir á efnahagsstefnu
ríkisstjórnarinnar. Þessir samningar
eru að vísu kostnaðarsamir fyrir
ríkissjóð, einkum vegna þess, að
tryggingabætur verður að sjálf-
sögðu að hækka til samræmis við
launahækkun á hinum almenna
markaði, eins og ætíð hefur verið
gert.
Með þeim tvennu kjarasamning-
um, sem gerðir hafa verið á þessu
ári, og með víðtækri þátttöku ríkis-
sjóðs og efnahagsaðgerðum ríkis-
stjórnarinnar, hafa þau markmið,
sem ríkisstjórnin setti sér í upphafi
kjörtímabilsins í efnahagsmálum,
náðst fullkomlega.
| Staðan nú
Ég hygg, að allir sem af einhverri
sanngirni vilja líta á málin, viður-
kenni að staða efnahagsmála nú er
allt önnur og bctri en hún hefur
verið um langt skeið. Það er rétt, að
þrjú síðustu árin hafa verið góð.
Góð ár höfum við íslendingar átt
fyrr, en því miður hafa þau oft ekki
nýst sem skyldi. Það sem gert hcfur
gæfumuninn nú er, að góðærið tókst
að nýta til þess að bæta stöðu
þjóðarbúsins, atvinnuvega og ein-
staklinga. Reyndar hefur á sumum
sviðum orðið töluvert meiri bati en
menn þorðu að vona.
Verðbólga er nú orðin minni en
hún hefur verið í fimmtán ár og er á
niðurleið, ef ckkert óvænt gcrist.
Meðalkaupmáttur er meiri en hann
hefur verið nokkru sinni fyrr. Við-
skiptahalli mun þó verða mjög lítill
og minni en spáð var, sem stafar af
því að sparnaður hefur aukist og er
nú meiri en hann hefur verið um
langt skeið. Þó er ljóst, að innkaup
einstaklinga hafa verið mikil og
mættu að skaðlausu minnka nokkuð.
Erlendar skuldir þjóðarinnar eru
enn of miklar. Þær eru þó á niðurleið
sem hundraðshluti af landsfram-
leiðslu og eiga að vérða komnar
niður fyrir 50 af hundraði á næsta
ári. Greiðslubyrðin hefursömuleiðis
lækkað verulega. Á þessum aðlög-
unartíma hefur ríkisstjórnin ekki
talið óhætt að draga meira úr erlend-
um lántökum, cnda hefur full at-
vinna verið eitt hennar megin
markmið. Nú þegar jafnvægi virðist
hafa náðst, verður hins vegar að
leggja meiri áherslu á að lækka
erlendar skuldir.
Ríkissjóði hefur verið beitt mjög
til þess að draga úr verðbólgu.
Sérstaklega hafa síðustu kjarasamn-
ingar verið kostnaðarsamir. Þegar
þess er jafnframt gætt, að skattar
hafa verið lækkaðir, þarf engan að
undra þótt staða ríkissjóðs sé erfið.
Mikilvægast er, ef unnt reynist að
fjármagna ríkissjóð að mestu innan-
lands. Þannig eykur halli ríkissjóðs
síður á þensluna í þjóðfélaginu.
Öllum má hinsvegar vera ljóst, að
ríkisvaldið gegnir ekki hinum ýmsu
félagslegu skyldum án öflugs ríkis-
sjóðs. Arum saman hafa því miður
flestar, ef ekki allar, samþykktir
Alþingis um framlög til mikilvægra
félagsmála eða til grundvallarstarf-
semi eins og æðri menntunar og
rannsókna, verið meira eða minna
vanræktar. Það dæmi allt verður að
gera upp, eins og ég mun ræða síðar.
Þótt efnahagsmálin hafi af eðlileg-
unt ástæðum verið höfuðverkefni
ríkisstjórnarinnar, hefur að sjálf-
sögðu fjölmörgu öðru mikilvægu
verið sinnt. Ýmsir erfiðir málaflokk-
ar komu í hlut okkar framsóknar-
manna. Á þeim málum hefur verið
tekið af festu, eins og ég mun nú
lauslega rekja.
| Sjávarútvegur
Árin 1982 og ’83 kólnaði sjór við
landið og sjávarafli dróst mjög
saman. Mikil hækkun dollarans olli
auk þess skuldugum fyrirtækjum
miklum erfiðleikum. Staðan í sjávar-
útvegi var því slæni í upphafi kjör-
tímabilsins.
Halldór Ásgrímsson, sjávarút-
vegsráðherra, tók á þeim málum af
mikilli festu. Honum tókst að ná
víðtækri samstöðu við sjómenn, út-
gerðarmenn og fiskvinnsluna. Þótt
hlýnandi sjór og aukinn afli eigi að
sjálfsögðu stóran þátt í batnandi
afkomu í sjávarútvcgi, hafa ýmsar
opinberar aðgerðir, t.d. fjárhagsleg
endurskipulagning og miklar skuld-
breytingar ekki síður skipt sköpun.
Miklar kerfisbreytingar hafa jafn-
framt verið gerðar. Flókið og um-
deilt sjóðakerfi hefur verið lagt niður
og síðast en ekki síst, stjórnun
fiskveiða gjörbreytt með svonefndu
kvótakerfi.
Þegar um svo viðamiklar breyting-
ar er að ræða, hljóta að vera um þær
skiptar skoðanir og að þeim fundið,
enda sjaldan gallalausar. Svo er
einnig um kvótakerfið. Þess ber þó
að minnast, að það er ákveðið í
samráði við mikinn meirihluta hags-
munaaðila í sjávarútvegi. Ég hygg
jafnframt, að almennt muni viður-
kennt, að vel hefur verið á málum
sjávarútvegs haldið.
Þótt afkoman í sjávarútvegi sé
yfirleitt allgóð, er hún þó misjöfn.
Fjárhagsstaða nokkurra frystihúsa
er erfið. Mörg eru þau afar mikilvæg
fyrir sitt byggðarlag. Því hafa stjórn-
völd lagt drög að fjárhagslegri
endurskipulagningu þessara fyrir-
tækja. Ríkisstjórnin hefur lagt á það
áherslu, að Byggðasjóður, við-
skiptabankar og Fiskveiðasjóður
leysi slík mál í sameiningu. Ef þessir
aðilar gera allir sína skyldu, mun
það í flestum tilfellum takast. Ef
einn bregst, mistekst aðstoðin. Því
er ekki að neita, að ótrúlega oft
dregur einhver á eftir sér lappirnar
þar til orðið er um seinan.
Skreiðarframleiðslan á sér hins
vegar varla viðreisnar von. Þegar
um slíkt óviðráðanlegt áfall er að
ræða, er eðlilegt að þjóðarbúið veiti
aðstoð. Fyrir því höfum við fram-
sóknarmenn beitt okkur eftir megni.
Ýmislegt hefur verið gert af opin-
berri hálfu, en fjárhagstjón skreið-
arframleiðenda er þó mikið.
Landbúnaður
í áratug eða jafnvel lengur hefur
mönnum mátt vera Ijóst, að í vax-
andi vandræði stefndi í hefðbundn-
um landbúnaði. Útflutningsbóta-
kerfið var og er gengið sér til húðar.