Tíminn - 07.11.1987, Qupperneq 15

Laugardagur 7. nóvember 1987
Tíminn 15
Ingólfur Davíösson:
Hver var hinn
ósýnilegi?
Bergþóra Pálsdóttir (sitjandi) og yngsta dóttir hennar María stendur hjá
Á síðari hluta 19. aldar var
fjórbýli á Hólum í Eyjafirði. Á
höfuðbýlinu var skáli mikill úr torfi
og grjóti, seni stendur enn. Þar
voru haldnar samkomur og var
skálinn þá tjaldaður innan. Merki-
legar útskornar fjalir voru þar
lengi. Á einu býlinu Hólakoti
bjuggu lengi Jón Ólafsson frá
Syðstu-Grund í Blönduhlíð og
Bergþóra Pálsdótáir frá Leyningi í
Eyjafirði. Þá var skógur meiri í
Leyningshólum en nú og náði alveg
að vatninu. Ríðandi menn gátu
teygt svipuskaftið upp í trjálimið,
að sögn Bergþóru. Hún var fíngerð
kona, dökkhærð og móeygð. „Það
er prýði að Bergþóru í Hólakoti
hvar sem er“ var haft eftir presti
sóknarinnar.
Bergþóra var nærfærin og var
stundum sótt til sængurkvenna, þó
ólærð væri. Eitt sinn var hún á
heimleið á köldu vetrarkvöldi.
Snjór lá á jörð og tungl óð í
skýjum. Skyndilega heyrist henni
einhver koma á eftir sér, lítur við
en sér engan. Það marraði í snjón-
um og stundum dró fyrir tunglið.
Nú heyrir hún greinilega fótatak á
eftir sér, en engan var að sjá
fremur en áður. Bergþóra herðir
nú gönguna, en það gerir sá ósýni-
legi einnig. Loks verður hún hrædd
og fer að hlaupa, hrindir opinni
bæjardyrahurðinni og snarast laf-
móð inn. Þá er dauðaþögn, komið
framyfir dagsetur. Bergþóra kastar
mæðinni, róast og fer að leysa af
sér skóna, íslenska leðurskó. Sér
hún þá að stór skóbót hefur losnað
og slegist til þegar hún gekk. Hafa
skellirnir aukist þegar hún fór að
hlaupa.
Skyldi ekki rótin að sumum
draugasögum vera svipuð þessari?
Á myndinni situr Bergþóra Páls-
dóttir, en yngsta dóttir hennar
María Jónsdóttir stendur hjá.
Myndin mun tekin um 1890.
Hrærekur konungur
á Kálfskinni
Ólafur dýri, síðar kallaður helgi,
Noregskonungur, átti í ófriði við
bandalag smákonunga og náði
þeim á sitt vald með brögðum.
Foringi smákónganna Hrærekur af
Heiðmörk var frændi Ólafs. Lét
konungur blinda Hrærek og hafði
hann í haldi við hirð sína. Þótti þó
ekki öruggt að hafa hann í nábýli
til lengdar, og sendi hann til íslands
til varðveislu hjá höfðingjum. Var
Hrærekur með Þorgilsi Árasyni á
Reykhólum einn vetur og annan
með Guðmundi ríka á Möðruvöll-
um. En Hræreki leiddist hjá höfð-
ingjunum og fékk Guðmundur
honum þá vist á litlum bæ, erheitir
á Kálfskinni (á Árskógsströnd), og
var þar fátt hjóna. Þar var Hrærek-
ur hinn þriðja vetur, og sagði hann
svo, að síðan er hann lét af konung-
dómi, að hann hefði þar verið svo,
að honum hefði best þótt, því að
þar var hann af öllum mest metinn.
Eftir um sumarið fékk Hrærekur
sótt þá er hann leiddi til bana. Svo
er sagt, að sá einn konungur hvílir
á íslandi. Enn er til örnefnið Hræ-
rekshaugur í Kálfskinni.
Mörgum þykir Kálfskinn ein-
kennilegt bæjarnafn og hefur verið
leitað ýmissa skýringa. Kálfskinn
er til sem bæjarnafn í Noregi á
fleirum en einum stað. Knut Hams-
un nefnir bæi „pá Kalvskinet“.
Kálfskinn var fyrrum dýrmæt vara
við handritagerð, en varla er bæj ar-
nafnið af því dregið. Margur gam-
all maður hefur gengiðá kálfskinn-
skóm á æskuárum sínum. Skýring
nafnsins mun liggja á gjaldeyris- og
verðlagssviðinu, samkvæmt norsk-
um heimildum og sænskum. Jarðir
eða jarðapartar voru stundum
metnir á ákveðinn fjölda kálf-
skinna. Var t.d. sagt: Hann á þrjú
kálfskinn í jörðinni.
Hvað skyldi litla býlið forna
Kálfskinn hafa verið metið á mörg
kálfskinn, þegar Hrærekur dvaldi
þar á söguöld? Kannski hefur
bóndinn keypt jarðnæðið, metið á
fáein kálfskinn!
Seinna varð Kálfskinn stór jörð
og skipt í tvennt Syðra- og Ytra-
Kálfskinn og loks einnig Hátún.
Nú er vel byggt á öllum Kálfskinns-
bæjunum og búið að rækta mikið.
Bæirnir standa á tungu fram úr
Kötlufjalli en lágt, flatt mýrlendi
fyrir neðan brekkumar.
Jósep í Hillnakoti
var dugnaðar sjómaður og kona
hans Helga hetjukvenmaður. Einu
sinni, í heldur slæmu veðurútliti,
vildi Helga senda tvö börn niður í
Rauðuvík, einhverra erinda. En
Jósep bannaði, og sagði Helga svo
frá: „Hann Jósep minn stóð með
augun í bakkanum og sagði si
svona: Dreptu ekki börnin kona,
farðu heldur sjálf. “ Jósepi hefur
ekki litist á hríðarbakkann í norðr-
inu.
Eftir lát Jóseps, bjó Helga með
börnum sínum í Hillnakoti og loks
mörg ár ein. Hún var gestrisin og
' vildi öllum gott gera - og gerði sér
engan mannamun. Þá oft kölluð
Helga í Hillnakofa. Gerði Sigur-
steinn Magnússon kennari fagurt
Ijóð um hana. Vegurinn lá um bæ
hennar og kom margt gesta, eink-
um ferðamanna á vetrum. Hillna-
kot var helsti viðkomustaður milli
Fagraskógar og Kálfskinns og oft
erfið, snjóþung leið á milli og
hríðarbyljir tíðir. Og ekki brást að
Helga hafði kaffi á könnunni.
Einu sinni las gestur einn dæmi-
sögur upphátt meðan sumir sátu
við spil. Hafði gesturinn jafnt hug
á lestrinum og spilamennskunni,
og varð að orði að sögn gárunganna
„Jesús sagði við sína lærisveina -
Sláðu út spaða Gústa!
Ég sá Helgu fyrst er foreldrar
mínir fluttu búferlum frá Reistará
út í Hámundarstaði vorið 1909.
Mynd mun ekki til af Helgu.
Helga í Hillnakoti
(Brot úr kvæði Sigursteins
Magnússonar 1952)
Sæi hún fara þargesti við garð,
gekk hún í veg fyrir alla,
kvaddi með hlýju og brosandi bauð
í bæinn sem þá var að falla.
Þá gekk hún um beina með gleði, er
skein
sem geisli á hrukkóttu enni.
Að njóta með öðrum og veita þeim
vel
það var ekki uppgerð hjá henni.
í sárustu fátækt þá braut hún sitt
brauð
og bar fyrir svanga og kalda.
En laun hennar voru að geta sinn
gest
glaðari burtu séð halda.
Og værí á kuldi og votviðratfð
að vosklæðum byrjaði að gæta,
og kæmi þar einhver með skrámaða
skó,
skyldi þá laga og bæta.
Þá lagði hún með varúð á vélina
sokk,
og vettling fékk margur að láni.
Hún hlúði að öllum - já, hvort sem
það var
hreppstjórinn eða hann Stjáni.
Og blessunarorða í barnslegri trú
hún bað sínum hverfandi gesti.
Eg veit ekki nokkum, er gangandi
gaf
göfugra veganesti.
En hljótt er nú orðið um Hillnakot,
og Helga er löngu dáin.
I veggjum, er áður veittu þar skjól
vaxa nú kuldastráin.
Steinamir veðrast i mjúka mold,
og mennimir njóta og gleyma,
en hlýlegar munu þó minningar enn
margar um kotið sveima.
Frá Tækniskóla
íslands
Um nám sem hefst í janúar 1988.
Rekstrardeild:
a) S1, fyrsta önn af níu á námsbraut í iðnaðar-
tæknifræði; þriðju önn (S3) lýkur með náms-
stiginu iðnrekstrarfræðingur. í S1 er fullskip-
að.
b) S3S, ein viðbótarönn fyrir iðnfræðinga, útvegs-
tækna o.fl. til lokaprófs í iðnrekstrarfræði.
c) S4, fjórða önn af níu s.br. a). Þessi nýjung er
auglýst með fyrirvara um heimild í næstu
fjárlögum.
d) í samvinnu við rafmagnsdeild og í samráði við
Rafmagnseftirlit ríkisins er áætlað kvöldnám
sem dreift verður á tvær annir til löggildingar
fyrir rafverktaka. Á haustönn 1988 er áætlað að
bjóða þessa menntun í dagskóla og Ijúka henni
á einni önn.
í frumgreinadeild er hægt að hefja nám eða
koma inn á síðari stig á fjögurra anna námsbraut
til raungreinadeildarprófs.
Fullnægjandi umsóknir þurfa að berast skrifstofu
skólans (s. 91-84933) að Höfðabakka 9, 112
Reykjavík, fyrir 23. nóv. n.k.
Nemendur komi til viðtals 6. jan. en reglubundin
kennsla hefst fimmtudag 7. jan. 1988.
Rektor.
Atvinnuauglýsing
Þrjár stöður á Veðurstofu íslands eru lausar til
umsóknar.
1. Staða deildarstjóra við snjóflóðavarnir.
Umsækjandi þarf að hafa „Master" próf í
veðurfræði eða jarðeðlisfræði eða samsvar-
andi menntun.
2. Staða fulltrúa á skrifstofu Veðurstofunnar.
Umsækjandi þarf að hafa góða íslenskukunn-
áttu og æfingu í vélritun. Kunnátta í ensku og
einu Norðurlandamáli æskileg.
3. Staða rannsóknarmanns hjá Veðurstofunni á
Keflavíkurflugvelli.
Umsækjandi þarf að hafa lokið samræmdu
prófi eða samsvarandi menntun. Búseta í
Keflavík eða Njarðvíkum áskilin.
Laun samkvæmt launakerfi starfsmanna ríkisins.
Umsóknir, ásamt upplýsingum um aldur, menntun
og fyrri störf sendist samgönguráðuneytinu fyrir
20. nóvember 1987.
Veðurstofa íslands.
Samkeppni um gerð
umhverfis-listaverks
á torgi við Borgarleikhús
Menningarmálanefnd Reykjavíkurborgar minnir á
að skila ber tillögum í samkeppninni til trúnaðar-
manns dómnefndar, Ólafs Jenssonar, Bygginga-
þjónustunni, Hallveigarstíg 1, í síðasta lagi
mánudaginn 16. nóv. n.k. kl. 18.00.
Allar nánari upplýsingar veitir trúnaðarmaður í
síma 29266.
Kópavogur
Svæðisstjórn málefna fatlaðra á Reykjanessvæði
leitar eftir hentugu húsnæði fyrir sambýli í
Kópavogi.
Tilboð óskast send eignadeild fjármálaráðuneytis-
ins, Arnarhvoli, 150 Reykjavík, fyrir 18. nóvember
1987.