Morgunblaðið - 09.10.2006, Qupperneq 23

MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 9. OKTÓBER 2006 23
ÞANN 15. mars sl. tilkynntu bandarísk
stjórnvöld einhliða þá ákvörðun sína að binda
enda á veru varnarliðsins hér á landi eftir um
sex áratuga nær óslitna dvöl í landinu. Eftir
sátu þáv. forsætis- og utanríkisráðherrar Ís-
lands, vígsnautarnir úr Írakstríðinu, furðu
lostnir og vissu ekki hvaðan á þá stóð veðrið.
Þeir höfðu reynt að telja sjálfum sér og öðrum
trú um að samningaviðræður væru í gangi, á
grundvelli varnarsamningsins frá 1951. Allt í
einu stóðu þessir menn uppi eins og glópar
frammi fyrir orðnum hlut. Þeir
höfðu gert sig seka um rangt
stöðumat, óleyfilega trúgirni
og dómgreindarbrest.
Einhliða ákvarðanir
Bandaríkjastjórnar
Hið ranga stöðumat fólst í
því að loka augunum fyrir því
að ákvörðunin var fyrir löngu
tekin í Pentagon um heim-
kvaðningu varnarliðsins. Trú-
girnin birtist í því að þessir
menn héldu, að þeir væru
teknir alvarlega í samninga-
viðræðum. Svo reyndist ekki
vera. Dómgreindarbrestur má
það heita að beita hótunum –
um uppsögn varnarsamnings-
ins – en standa svo ekki við
það, þegar á reyndi. Hótunin
reyndist marklaus. Núverandi
forsætisráðherra bætti ekki úr
skák þegar hann lýsti því yfir,
að í varnarmálum ættu Íslend-
ingar „ekki annarra kosta völ“
en að leita á náðir Bandaríkja-
manna. Það var ekkert
„plan-B,“ frekar en í Írak. Þar
með eyðilagði hann samnings-
stöðu sína.
Niðurstaðan varð eins og
við var að búast, miðað við
svona málatilbúnað. Hún var
sú hin sama og Bandaríkja-
menn höfðu áður tilkynnt einhliða fyrirfram.
Fjórum dögum áður en seinasti hermaðurinn
kveður og allur varnarviðbúnaður er á brott,
ítreka Bandaríkjamenn með pólitískri yfirlýs-
ingu að þeir muni áfram bera ábyrgð á öryggi
Íslands, en úr fjarlægð og samkvæmt varn-
aráætlun, sem á að vera hernaðarleyndarmál.
Restin reyndist prútt um fasteignir og þrifnað
gestanna sem nú eru farnir.
Það er forystumanna flokkanna og þeirra
sem sitja í utanríkismálanefnd Alþingis að
meta þessar niðurstöður og kynna þær fyrir
þjóðinni, þ.e. hafi þeir haldbetri upplýsingar í
höndum hvað nákvæmlega í þessu felst, en
birt hefur verið opinberlega. Miðað við þær
takmörkuðu upplýsingar sem birst hafa er
flestum spurningum sem máli skipta ósvarað:
Hverjir taka ákvarðanir um varnarviðbrögð,
ef á reynir? Vart er þess að vænta að banda-
rísk hernaðaryfirvöld framselji skipunarvald
yfir bandarískum hermönnum í hendur ann-
arra þjóða? Þannig mætti lengi spyrja. Við
hin, sem metum málið í ljósi almennra upplýs-
inga, hljótum að spyrja okkur sjálf af þessu
tilefni: Er þessi niðurstaða í samræmi við ís-
lenska þjóðarhagsmuni? Er það svo, miðað við
ríkjandi ástand í heimsmálum að þjóðarhags-
munir Íslendinga, sem vopnlausrar smáþjóð-
ar, fari saman við hagsmuni og hegðun heims-
veldisins? Eða getur verið að það sé beinlínis
háskalegt fámennri smáþjóð að bindast hern-
aðarhagsmunum herveldisins með þeim hætti
sem hér er ráð fyrir gert?
Ljónið og lambið: Eiga þau samleið?
Til þess að leita svara við þessum spurn-
ingum verðum við fyrst að átta okkur á því, að
Bandaríkin, sem bjóða heiminum birginn í
dag, eru ekki þau hin sömu og voru „vopnabúr
lýðræðisins“ undir forystu Roosevelts í seinni
heimstyrjöldinni. Roosevelt var sjálfur guð-
faðir Sameinuðu þjóðanna í upphafi. Olíu-
mennirnir frá Texas, sem nú ráða Bandaríkj-
unum, líta á Sameinuðu þjóðirnar í besta falli
sem saumaklúbb, í versta falli sem plágu.
Upp úr stríði beittu Bandaríkin sér fyrir
Marshallaðstoðinni til að hraða uppbyggingu
úr rústum stríðsins. Leiðtogar Bandaríkjanna
skildu þá, að lýðræðislegur stjórnarhættir
þrífast ekki, þar sem örbirgð og vonleysi ráða
ríkjum. Á tímabili kalda stríðsins leituðu
Bandaríkjamenn samstarfs við aðrar lýðræð-
isþjóðir um að sýna fram á yfirburði lýðræð-
islegs stjórnarfars umfram alræði fasismans
og sovétkommúnismans.
Á þeim forsendum voru Bandaríkin eðlileg-
ur bandamaður annarra lýðræðissinna á
grundvelli sameiginlegra gilda: Lýðræði,
mannréttindi og réttarríki. Þetta er nú liðin
tíð. Þótt hægri-öfgamennirnir, sem nú ráða
lögum og lofum í Bandaríkjunum, taki sér
gjarnan slík orð í munn, tala verkin allt öðru
máli, svo að hinn falski tónn sker í eyru.
Hægriöfgaöfl, sem þrífast á þjóðrembu, trú-
arofstæki og heimsveldishroka, hafa jafnt og
þétt verið að festa sig í sessi í Bandaríkjunum.
Þetta endurspeglar þá þróun, að land tækifær-
anna er nú orðið að mesta ójafnaðarríki meðal
hinna þróuðu þjóða heims. Annars vegar er of-
urrík yfirstétt, sem ræður lögum og lofum, en
hins vegar er blásnauð undirstétt, sem nýtur
takmarkaðra mannréttinda, t.d. að
því er varðar menntun og heilsu-
gæslu. Á milli öfganna er að-
þrengd millistétt, sem sætir versn-
andi kjörum. Auður
yfirstéttarinnar er af stjarn-
fræðilegri stærðargráðu og völd
hennar og áhrif eru eftir því. Þessi
yfirstétt ræður ekki aðeins fjöl-
miðlunum og skoðanamyndun í
landinu, heldur hefur hún beinlínis
keypt lýðræðið í sína þjónustu.
Græðgin er hennar guðstrú; henn-
ar er ríkið, mátturinn og dýrðin.
Venjulegt fólk hefur við þessar
kringumstæður glatað trúnni á
lýðræðið og tekur ekki þátt í því
framar.
Hin svokallaða hernaðarkenning
Bandaríkjanna frá árinu 2002 er
talandi dæmi um hinn ráðandi
valdhroka. Samkvæmt kenning-
unni áskilja Bandaríkin sér rétt til
þess að beita hervaldi hvar sem og
er og hvenær sem er, ef þeir telja,
að það þjóni hagsmunum Banda-
ríkjanna (les: yfirstéttarinnar). Álit
alþjóðasamfélagsins kemur málinu
ekki við. Þetta jafngildir því að
segja sig úr lögum við alþjóða-
samfélagið. Heimsveldið lýsir því
yfir, að það þarfnast ekki banda-
manna, það þarf bara leppríki.
Kína hefur verið skilgreint sem
óvinaríki framtíðarinnar. Að mati
sumra sérfræðinga hefur ofneyslusamfélagið
bandaríska þegar hafið kalt stríð, sem snýst
um yfirráð yfir orkulindum og helstu hráefn-
um jarðarinnar. Heimsveldið er nú í óða önn
að endurskipuleggja herstöðvanet sitt um
heiminn með hliðsjón af þessum markmiðum.
Hættuleg heimsfriðnum
Til þess að standa við yfirlýst markmið
hernaðarkenningarinnar um að Bandaríkin
ætli sér að ráða lögum og lofum í krafti her-
valds á landi, sjó, í lofti og í geimnum hefur nú-
verandi ríkisstjórn tvöfaldað framlög sín til
vígbúnaðar. Bandaríkin verja nú hærri fjár-
hæðum til vígbúnaðar en allar aðrar þjóðir
heims til samans. Á sama tíma er þetta ríkasta
þjóðfélag heims á botni listans yfir framlög til
þróunaraðstoðar við fátækar þjóðir. Þetta
endurspeglar öfgar ráðandi hugmyndafræði,
hina svarthvítu heimsmynd, sem lýsir sér í
þessum orðum forsetans: Sá sem ekki er með
okkur, er á móti okkur.
Heimstyrjöldin gegn hryðjuverkamönnum
endurspeglar þetta hugarfar. Skilningur á því
upp úr hvers konar jarðvegi hryðjuverkamenn
eru sprottnir, virðist afar takmarkaður. Fá-
tækt, hungur, sjúkdómar, ofbeldi, kúgun og
vonleysi um að friðsamlegar lausnir skili ár-
angri – það er við þess konar kringumstæður,
sem hryðjuverkamenn þrífast. Hátæknihern-
aður úr háloftunum með allri þeirri eyðilegg-
ingu, sem af hlýst, og blóðfórnum saklausra
borgara, er til þess helst fallinn að auka stuðn-
ing við hryðjuverkamenn og fjölga þeim, eins
og dæmin frá Afganistan, Palestínu, Líbanon
og Írak sýna okkur frá degi til dags.
Stefna bandarískra stjórnvalda í stríðinu
gegn hryðjuverkamönnum er vanhugsuð í
grundvallaratriðum og hefur þveröfug áhrif á
við yfirlýst markmið. Augu bandalagsþjóð-
anna í NATO eru smám saman að opnast fyrir
þessu. Utanríkisráðherrar ýmissa Evr-
ópuþjóða lýsa því nú yfir, hver á fætur öðrum,
að þetta sé tapað stríð. Fyrir nokkrum árum
reis upp mikill spámaður úr röðum fræði-
manna, Samuel Huntington að nafni, og varaði
við hættunni af árekstrum siðmenninga, sem
gæti tekið við af tvískiptingu heimsins milli
hugmyndakerfa kalda stríðsins. Utanrík-
isstefna Bandaríkjanna virðist þjóna þeim til-
gangi helst að gera þessi varnaðarorð að veru-
leika. Stefna Bandaríkjanna er með öðrum
orðum hættuleg heimsfriðnum.
Svo getur hver og einn svarað því fyrir sig,
hvort öryggi vopnalausrar smáþjóðar er best
borgið í bandalagi við slíkt herveldi.
Ísland og Bandaríkin:
Eigum við samleið?
Eftir Jón Baldvin Hannibalsson
Höfundur var utanríkisráðherra Íslands 1988–95.
Jón Baldvin
Hannibalsson
»Hægriöfga-öfl, sem þríf-
ast á þjóð-
rembu,
trúarofstæki og
heimsveld-
ishroka, hafa
jafnt og þétt
verið að festa
sig í sessi í
Bandaríkj-
unum.
litlu aðildarríkin í SÞ þurfi líka að eiga
fulltrúa.
Tyrkir með 120 loforð?
Athygli vöktu þær yfirlýsingar Ab-
dullatif Sener, aðstoðarforsæt-
isráðherra Tyrklands, á NAM-
fundinum á Kúbu að 120 ríki hefðu lof-
að Tyrkjum stuðningi. Til að ná kjöri í
öryggisráðið þurfa ríki að hljóta stuðn-
ing tveggja þriðju allra fulltrúa í alls-
herjarþinginu, en það þýðir að ef öll
192 aðildarríkin eru viðstödd kosningu
(og hafa kosningarétt, þ.e. hafa greitt
gjöld sín til SÞ) þarf stuðning 128 ríkja.
Viðmælendur Morgunblaðsins, bæði
íslenskir og austurrískir, eru þó
vantrúaðir á að þessar tölur séu raun-
hæfar. Augljóst sé að Sener, sem stýrir
kosningabaráttu Tyrkja, telji allt með,
skrifleg loforð og munnleg, en útilokað
sé að treysta munnlegu loforði í sama
mæli og skriflegu. Þá tali Tyrkir um að
öll ríki í samtökum íslamskra ríkja
styðji þá; en einn viðmælandi Morg-
unblaðsins aftók með öllu að þetta gæti
staðist því að þar væru nokkur ríki sem
beinlínis hefðu lýst því yfir að þau
myndu aldrei styðja Tyrkland.
Austurríski embættismaðurinn, sem
Morgunblaðið ræddi við, sagðist efast
um að tölur Seners væru raunhæfar.
„Ef þetta er satt, þá er það góð staða
fyrir þá á þessum tímapunkti [svo
löngu fyrir kjördag],“ sagði hann síðan
og hélt áfram: „Sé Ísland búið að
tryggja sér 50–60 loforð þá er það tala
sem ég myndi telja raunhæfa. Séu
þessi 60 atkvæði nokkuð trygg er það
betra en að hafa 120 ótrygg. Spurn-
ingin er svo hvað gerist á kjördag.“
Undir þetta taka íslenskir viðmæl-
endur Morgunblaðsins, þeir leggja
áherslu á að þau loforð sem Ísland hafi
fengið (og þeim mun hafa fjölgað tölu-
vert frá því að Geir H. Haarde, sem þá
var utanríkisráðherra, upplýsti í vor að
um 60 ríki hefðu heitið Íslandi stuðn-
ingi) séu traust, þ.e.a.s. eins traust og
slík loforð geta orðið. En reyndin mun
vera sú, að ekki skila öll atkvæði sér í
hús þegar á hólminn er kominn. Al-
þekkt er að sum ríki lofi öllum stuðn-
ingi en svíki svo lit á kjördag.
Þá blasir við að stöðugt þarf að halda
mönnum við efnið, minna á gefin loforð.
Ennfremur hefur verið giskað á að
fastafulltrúar allt að 30% aðildarríkja
SÞ ákveði upp á sitt eindæmi hvaða ríki
þeirra þjóð styðji í kosningum í alls-
herjarþinginu; kemur þar m.a. til að
ráðamenn í landi þeirra (t.d. í Afríku)
láta sig hugsanlega litlu varða hver
komist í öryggisráðið af hálfu Vestur-
Evrópuþjóða. Þá eru sum aðildarríkja
SÞ einfaldlega svo lítil, í raun stendur
engin stjórnsýsla að baki fastafulltrúa
þeirra í New York sem taki þátt í
ákvarðanatökunni.
Í þessu samhengi er auðvelt að skilja
mikilvægi þess, að starfsmenn fasta-
nefndar Íslands í New York stundi
kokkteilboðin grimmt í því augnamiði
að skapa tengsl og vináttu við er-
indreka annarra ríkja.
david@mbl.is
gerður hafa hitt hátt í 30 utanrík-
isráðherra og með sanni má því segja
að kosningabaráttan hafi byrjað fyrir
alvöru nú í september.
En aftur að Austurríkismönnum: ís-
lenskir embættismenn urðu varir við að
tyrkneski utanríkisráðherrann var ekki
síður duglegur við fundahöldin í hlið-
arsölum allsherjarþingsins, í því skyni
að afla framboði Tyrklands stuðnings.
Við Austurríkismenn varð ekki vart og
velta menn því fyrir sér hvort þeir telji
sig einfaldlega örugga um sigur eða
hvort þeir séu bara ekki farnir af stað.
Fulltrúar Íslands sendir á
NAM-fundinn á Kúbu
Austurrískur embættismaður sem
Morgunblaðið ræddi við vildi ekki
kannast við að þar væru menn fullir
sigurvissu. Menn áttuðu sig á því að
það kynni að snúast í höndunum á þeim
ef þeir virtust hrokafullir, sigurvissir.
Hitt væri ljóst, að í Austurríki tryðu
menn staðfastlega á að þeir myndu ná
settu marki, enda ættu menn ekki að
standa í framboði sem þessu ef þeir
ekki væru sannfærðir um eigið erindi í
öryggisráðið. Benti hann á að þeir
hefðu góðan málstað að verja; Aust-
urríki ætti sér langa og glæsta sögu á
sviði SÞ (nefna má sem dæmi að ýmsar
sérstofnanir SÞ eru í Vínarborg) og
Austurríkismenn hefðu í gegnum tíðina
sent mikinn fjölda friðargæsluliða á
vettvang í stríðshrjáðum löndum.
Embættismaðurinn upplýsti að
Austurríki hefði sent litla sendinefnd til
Kúbu um miðjan september til að vera
áheyrnarfulltrúar á fundi NAM-
ríkjanna svokölluðu, samtaka óháðra
ríkja (Non-Aligned Movement) en við-
vera þeirra hefði þó ekki verið af sama
sniði og Tyrkja, sendinefnd Tyrkja á
Kúbu mun hafa verið gífurlega stór.
Hefði NAM-fundurinn verið tækifæri
til að hitta erindreka margra ríkja en
118 þjóðir eiga aðild að samtökunum.
Hér er hægt að upplýsa að Ísland
átti einnig fulltrúa á NAM-fundinum
(og var það í fyrsta sinn) en hann sóttu
þau Sigríður Snævarr sendiherra, sem
stýrir kosningabaráttu Íslendinga, og
Ólafur Egilsson, sem nýverið settist í
helgan stein en var kallaður til sökum
tengsla sinna í Asíu (Ólafur var sendi-
herra í Kína). Segja viðmælendur
Morgunblaðsins, að þessi fundur hafi
skilað góðum árangri. Má gera ráð fyr-
ir að Ísland sendi fulltrúa á næsta fund
Afríkusambandsins en Tyrkir og Aust-
urríkismenn voru með fulltrúa á fundi
sambandsins (sem kemur saman tvisv-
ar á ári) í Gambíu í sumar sem leið.
Sem fyrr segir eru menn bjartsýnir á
möguleika Íslands. Augljóst er þó að
það er ein af baráttuaðferðum Íslands,
þegar rætt er við fulltrúa annarra
ríkja, að við Íslendingar séum lít-
ilmagninn í þessu dæmi (e. underdog),
rétt eins og Tyrkir leggja áherslu á
það, að þeir séu 70 milljóna manna þjóð
sem tími sé til kominn að eigi fulltrúa í
öryggisráðinu (fjörutíu ár eru liðin síð-
an Tyrkir voru þar síðast). En sem fyrr
segir eru möguleikar Íslands ekki síst
taldir felast í því að skírskota til þess að
ptember var jafn-
asíða framboðs
and.org/sec-
íkum áherslum en
æra hana reglulega
ðtölum.
nig heimasíðu sem
/turkey) og er þar að
æðna og greina sem
nu. Austurríkismenn
n sem komið er enga
ari gerð. Það rímar
ngu þeirra að öðru
áttunni, en einn við-
blaðsins lýsti því
ru einfaldlega ekki
„ósýnilegir“.
sem dæmi að Val-
tir utanríkisráðherra
hliðarsölum allsherj-
ginn, þar sem hún
framboði Íslands
r mál manna að henni
Er Valgerður sögð
ndi í viðleitni sinni til
fylgi og einn við-
ð framganga hennar
að loforðum um
okkuð. Mun Val-
n að færast
aráttuna
Látum að okkur kveða Mynd af Vigdísi Finnbogadóttur er í bæklingnum og
einnig af Davíð Á. Gunnarssyni ráðuneytisstjóra, en hann situr í stjórn WHO.
di er rekinn sjáv-
unarsamvinnu.
k náttúruöfl eru í
bæklingsins.
N
2 ríki nú aðild að
þjóðunum en þar
n fulltrúa í örygg-
em helstu ákvarð-
.
mmtán ríkja
ggisráð Samein-
n þar af eru fimm
með neitunarvald;
in, Rússland,
akkland. Kosið er
trúana, en hvert
ð er kosið situr í
tvö ár.
l að gera end-
ryggisráðinu
ð út um þúfur,
n margir telja fyr-
ímabært að skip-
pegli betur veröld-
er í dag. Er þá
bæði Afríka og
igi að fá þar fasta-